VOV4.Êđê - Hdra\ mtru\n dưi brei du\m ]ar ti kr^ng Dap kngư ( phu\n jing c\ar Gialai leh ana\n Kontum), bi mlih 100.000 êbâo ha dliê ba pla ana ksu ]ia\ng msir brua\ ma\, msir klei ư\ êpa, bi hro\ klei [un knap, mđ^ h^n brua\ kriê dla\ng êđa\p ênang klei hd^p mda yang [uôn mâo hluê nga\ leh gia\m 10 thu\n ho\ng anei. Du\m đang ksu pla mơ\ng thu\n 2008 – 2009, ara\ anei mphu\n kuêh ma\ kta\k, du\m kr^ng mnuih [uôn sang dôk ti knông la\n ho\ng du\m ktuê êlan klông, sang hra m’ar, sang êa drao, êlan klei pui kmla\ bi mjing leh hdra\ kriê mgang klei êđa\p ênang ala c\ar h’^t kja\p. Kha\ sna\n, hdra\ bi mlih dliê ba pla ana ksu adôk mâo du\m klei ka djo\, nga\ bi mlih jing hdra\ duah ba w^t klei tu\ kơ pô. Klei anei lo\ êdah kla\ h^n hla\k ênoh ]h^ kta\k ksu tru\n hro\.
Êpul phung ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap kngư nao truh leh kơ du\m kr^ng pla ksu mơ\ng hdra\ bi mlih dliê, bi tuôm ho\ng mnuih ma\ brua\, anôk brua\, brua\ knu\k kna alu\ wa\lleh ana\n mâo du\m klei ]ih “ Mâo – lui] hla\k bi mlih 100.000 ha dliê ba pla ana ksu”.

Klei c\ih mrô 1: H’^t kja\p kr^ng knông la\n.

Pla ksu ti kr^ng knbông la\n, klei tu\ jing mơ\ng Binh đoàn 15, anôk khan nga\ brua\ duh mkra mguôp ho\ng brua\ kriê mgang klei êđa\p ênang ala c\ar ti alu\ wa\l dua c\ar Gialai – Kontum.
    Mnuih [uôn sang ti [uôn Giang Lố leh ana\n Đăk Mốt să Sa Long, kdriêk knông lăn Ngọc Hồi, ]ar Kontum ]o\ng bi ana\n kơ êlan mkra ho\ng [ê tông dlông giăm 5 km mơ\ng [uôn nao truh kơ hma jing êlan A  Tâm. A Tâm jing ana\n iêu su\k suôr mơ\ng mnuih [uôn sang Sêdang kơ Trung tá Trịnh Hà Tâm; Khua Knơ\ng bruă 732 hlăm Binh đoàn 15. Mduôn [uôn A Sem, ti [uôn Giang Lố brei thâo: Kyua mâo A Tâm, yan hrui mă hbei [lang, ktơr, mdiê ti kr^ng lo\ hma mâo ênhă pro\ng giăm 1 êbâo 500 ha mơ\ng mnuih [uôn sang dưi du\ mdiăng ba w^t kơ [uôn ho\ng klei găl êlưih. Mnơ\ng pla mjing amâo lo\ hu^ kơ ]a\t h’oh mmao amâo dah êa kpuh mđung, amâo lo\ hu^ kơ phung ghan mnia kp^ ênoh mse\ si êlâo dih ôh:
“ Êlâo dih, êlan anei mnuih [uôn sang găn êrô dleh dlan. Knơ\ng bruă 732 [uh mnuih [uôn sang dleh knap, mâo mnuih le\ buh, mnuih êka ăt mâo mơh. Ana\n Khua knơ\ng bruă mđing dlăng kơ mnuih [uôn sang, blei mnơ\ng yua mb^t ho\ng mnuih [uôn sang ngă mkra êlan anei. Mnuih [uôn sang hơ\k m’ak êdi, mduônmni la] jăk êdi kơ Knơ\ng bruă 732”.
    }ar Kontum leh ana\n Gialai mâo êbeh 200 km bi knông ho\ng ala ]ar mah jia\ng Lào leh ana\n Campuchia. Êlâo dih kdrê] knông lăn t^ng nah Dhu\ng kdriêk Sa Thầy, ]ar Kontum dlông truh 50 km, [ia\ amâo mâo 1 boh sang mnuih [uôn sang dôk hd^p mda ôh.

Kyua mâo du\m Kđông l^ng khan ngă bruă duh mkra mơ\ng Binh đoàn 15, anăn mnuih [uôn sang du\m djuê ana [ia\ hlăm êbeh 210 [uôn mnuih [uôn sang dôk ti tuê knông lăn Gialai – Kontum thâo ba pla leh ana tu\ yuôm sui thu\n  mse\ si tiêu, kphê, ksu, anăn bruă duh mkra mơ\ng grăp go\ êsei mâo leh klei bi mlih đ^. Boh nik gơ\ kyua bi mlih êbeh 37 êbâo ha dliê ba pla ksu ti kr^ng Dhu\ng Sa Thầy, 1 kdriêk mrâo mko\ mjing. Ana\n jing kdriêk Ia H’Drai.
    A Vuông, mnuih djuê ana Sêdang, [uôn sang ti kdriêk Kon Plo\ng, ]ar Kontum nao kơ kdriêk Ia H’Drai ngă brua\ đang ksu mâo 6 thu\n leh. A Vuông yăl dliê: Phu\n tal êlâo, `u m^n ]ia\ng lo\ w^t kơ [uôn hđăp ngă hma, amâo dưi dôk lă lar ti anei ôh. Ti anei djăp mta adôk dleh dlan h^n kơ anôk [uôn sang pô, leh ana\n kbưi ho\ng [uôn truh êbeh du\m êtuh km, ]ia\ng w^t kơ [uôn sang bi lui] jih 1 hruê mơh.
       Sna\n [ia\dah ara\ anei A Vuông [uh klei bi mkla\ dôk nga\ brua\ đang ksu mơ\ng pô jing djo\. Hd^p mb^t ho\ng phung l^ng khan, ngă bruă mb^t ho\ng l^ng khan, mâo hnư pra\k hrui w^t h’^t kjăp, mâo klei hd^p h’^t kjăp kơ mgi dih, kyua êbeh 3 ha đang ksu mơ\ng `u truh ti thu\n tal 6 leh, đang ksu sir leh adhan, dơ\ng kuêh mă ktăk yơh:
       “ Kyua mâo klei mđing dlăng mơ\ng Êpul khua g^t gai leh ana\n phung dla\ng hdra\ mnêc\ nga\ brua\ ktrâo la] kơ hmei hdră pla ksu leh ana\n pla du\m mta ana mkăn. Kâo su\k suôr dôk ngă brua\  ho\ng anôk khan, knơ\ng brua\ c\ia\ng  mko\ mkra klei hd^p mda [rư\ hruê [rư\ h’^t kjăp leh ana\n h’^t ai tiê ngă bruă”.
    Thu\n 2009, Cầm Bá Thức mnuih djuê ana Thái ti ]ar Thanh Hoá, hriê kơ kdriêk Ia H’Drai ngă brua\ đang ksu hlăm Knơ\ng bruă 716. Mơ\ng 2 [e\ kiê kngan mang, ara\ anei `u dôk mo# ăt ngă brua\ hlăm knơ\ng bruă mơh, leh ana\n mâo 2 ]ô anak. Kyua mâo klei đru mơ\ng anôk bruă, 2 ung mo# di`u mâo ru\ mdơ\ng leh sang h’^t kjăp mb^t ho\ng đang lo\ hma hang pro\ng 2ha pla mjing, grăp thu\n hrui w^t mâo êbeh 150 êklăk prăk. 2 ung mo#  Thức h’^t ai tiê ngă bruă leh 2 ]ô anak điêt dưi mâo anôk bruă đru rông ba hriăm hră ti sang hră hđeh điêt mơ\ng Knơ\ng bruă. Cầm Bá Thức la]:“ Mâo êpul g^t gai anôk bruă ăt mse\ mơh êpul êya mjing klei găl đru go\ êsei kâo mâo mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, mâo pra\k hrui w^t ăt h’^t kjăp. S^t hriê ti anei, snăn pô thâo bi g^r ktưn yơh, grăp thu\n lo\ bi mđ^  bruă nga\ lo\ hma pô mâo [ia\ ]ia\ng êdei ana\p mgi dih anak aneh pro\ng digơ\ dul [ia\ klei dleh dlan”.
    Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn 716 mâo Binh đoàn 15 mko\ mjing hlăk mlan 3/2014. Knơ\ng bruă 716 ara\ anei mâo 3 êbâo 200 ha ksu, ho\ng êbeh 600 ]ô mnuih nga\ brua\, jih jang mnuih djuê [ia\ s’a^. Bi mklă klei mdê hjăn mơ\ng anôk bruă jing dôk ti kr^ng knông lăn, ka mâo [uôn mnuih [uôn sang ôh, anăn mơ\ng khua g^t gai Knơ\ng bruă truh kơ du\m êpul duh mkra mâo s’a^ du\m hdră êlan đru brei ]ia\ng mnuih nga\ brua\ h’^t ai tiê dôk siă suôr ho\ng đang ksu, ho\ng êpul nga\ bruă, mjing 1 kr^ng [uôn sang mrâo.

     
Mb^t ho\ng bruă krơ\ng kjăp prăk mlan, anôk bruă lo\ kriê dlăng klei hd^p mda kơ mnuyih nga\ brua\ mse\ si mbha lăn dôk, lăn nga\ lo\ hma, đru prăk ngă mkra sang dôk, ru\ mdơ\ng sang hră, sang êa drao, sang rông hđeh điêt, pui kmlă… Thượng uý Phạm Văn Uy, khua êpul duh mkra mrô 6, Knơ\ng bruă 716 la]:
“ Ayo\ng adei nga\ brua\ jing phung dôk hlăk ai s’a^, mrâo mu\t nga\ brua\ anăn ka juăt mưng ôh, dleh dlan sna\k. Hmei nao êlam h^n, duah mđing thâo kơ klei ]ia\ng leh ana\n mâo hdră đru brei. Mphu\n mu\t nga\ brua\ ayo\ng adei ka mâo ung, mâo mo# ôh. Ara\ anei bi dôk ung mo# leh s’a^, mâo go\ êsei mâo leh 2 ]ô anak, anăn ăt h’^t ai tiê dôk ngă bruă, hluê ngă bruă knuă mơ\ng anôk khan”.
    Mtô bi hriăm mnuyih nga\ brua\ thâo kơ bruă knuă, mjing klei găl ]ia\ng digơ\ h’^t anôk dôk h’ôk duh [ơ\ng, Knơ\ng bruă 716 hlăk mko\ mjing 1 tur knơ\ng h’^t kjăp kơ brua\ kriê mgang klei êđăp ênang, kriê mgang ala ]ar hlăm kr^ng knông lăn Ia H’Drai. Thiếu tướng Đặng Anh Dũng, Khua g^t gai khan Binh đoàn 15 brei thâo:
       “ Binh đoàn mâo hdră êlan mtru\n tăp mâo đang war, s’năn mđ^ kyar [uôn mnuih [uôn sang tăp ana\n mơh. Ara\ anei Binh đoàn mâo mko\ mjing 6 alu\ [uôn mnuih [uôn sang, ho\ng 216 alu\ ti tuê knông lăn êbeh 200km mơ\ng 2 ]ar Gai Lai – Kon Tum. Hmei ru\ mkra pla mrâo êbeh 42 êbâo ha đang ksu, rơ\ng kjăp bruă mă leh ana\n hnư hrui w^t kơ êbeh 17 êbâo ]ô mnuih ngă bruă, hlăm ana\n mâo giăm 7 êbâo ]ô mnuih ngă bruă jing mnuih djuê [ia\. Hmei mđing  n’nao kơ klei m^n đru mnuih [uôn sang jing kriê mgang ala ]ar”.
     

 Mơ\ng bruă bi mlih 37 êbâo ha dliê ba pla ksu, du\m êpul bruă mnia mblei duh bi liê leh kơ kdriêk mrâo Ia H’Drai êbeh 6 êbâo êklai prăk, mjing bruă ma\ kơ giăm 4 êbâo ]ô mnuih, hlăm ana\n giăm 1 êbâo 500 ]ô mnuih jing mnuih djuê [ia\. Kdriêk Ia H’Drai mâo ngă mkra leh 560 km êlan klông [uôn sang, 70 km êlan klei pui kmlă, êbeh 1 êbâo 300 boh sang dôk kơ mnuih nga\ brua\, 30 boh sang rông hđeh điêt, sang êa drao… mjing hdra\ êlan h’^t kjăp kơ bruă duh mkra – kriê mgang klei êđăp ênang ala ]ar ti kr^ng mnư\ mgang ala ]ar. Nguyễn Kim Phương k’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar lo\ hma ]ar Kon Tum m`ă klă:
“ Kr^ng wa\l ]ua\l mkă jing djo\ guôp ho\ng klei đ^ kyar mơ\ng ana ksu. Ana ksu ti ana\n mâo du\m anôk bruă hlăm ana\n mâo Knơ\ng bruă ksu Việt Nam ksiêm dlăng leh ana\n m`a\ klă ana ksu ti ana\n jăk êdi, hnơ\ng mâo kta\k ksu rơ\ng mâo bi knar amâo dah đ^ h^n ti du\m kr^ng mkăn. Tal 2 dơ\ng jing `u bi mjing leh 1 alu\ wa\l ana tu\ yuôm, bi mjing kr^ng mnuih [uôn sang dôk, mjing kdriêk Ia H’Drai. S^t nik srăng mjing alu\ wa\l anôk tuh tia mkra mjing leh ana\n sang ma\i mkra mjing ktăk ksu ti alu\ wa\l ana\n. Mơ\ng knhuang êbat nao mơ\ng ]ar, kâo [uh klei bi mlih dliê ba pla ksu, s’năn ti ana\p mta [uh mâo boh tu\ dưn h’^t kjăp leh ana\n jăk”.
                                          H’Nga pô ]ih hlo\ng răk