VOV4.Êđê - Hră ]ih klei hâo hưn kđi ]ar hưn mdah hlăm Klei bi k[^n Đảng boh nik m`ă klă kơ klei dưi anak mnuih, dlăng anăn jing boh kdru\t phu\n, jing mta phu\n êdah kdlưn ]ia\ng hluê ngă hdră k`ăm mnuih [uôn sang mdro\ng, êngiê, mtăp mđơr, jăk siam. Klei m^n “Kru\ w^t ktang ph^t ai tiê khăp kơ ala ]ar, klei m^n kjăp ktang djuê ana, ai ktang bi hgu\m djuê ana leh anăn klei ]ang hmăng mđ^ kyar lăn ]ar mdro\ng sah, yâo mơak jing sa hlăm mta phu\n.

Klei ]ang hmăng mđ^ kyar mơ\ng sa djuê ana jing klei bi hgu\m du\m klei ]ang hmăng kpưn đ^ mơ\ng êpul êya, mơ\ng anak mnuih ho\ng ala ]ar – djuê ana, mjing klei găl pro\ng, jăk siam leh anăn ai ktang. La] mse\ si Khua Knu\k kna Nguyễn Xuân Phúc, tơdah grăp ]ô mnuih, grăp êpul bruă amâo mâo klei g^r ktưn kpưn đ^, snăn ala ]ar amâo dưi ngă ôh klei ]ang hmăng mdro\ng sah kjăp ktang.  }ia\ng bluh mâo klei ]ang hmăng anăn, amâo mâo ôh pô mkăn jing phung mda asei –phung dưi ]ang hmăng jing kmeh gơ\ng mơ\ng ala ]ar, pô kiă kriê êdei anăp kơ ala ]ar. Alum kơ [^ng găp hmư\ klei ]ih “Mko\ mjing anak mnuih mrâo: Kru\ w^t klei ]ang hmăng g^r ktưn kpưn đ^ mơ\ng phung mda asei.”

Mtô hđeh hriăm hra\ ho\ng hdra\ mtô dlăng rap! Bhiâo riâo klei hđeh hriăm jing he\ klei mtluk mtlak h^n, hdra\ hriăm jăk h^n, ngă hđeh djăp hdơr. Mse\ snăn yơh, nai mtô Hà Ánh Phượng, nai mtô sang hra\ gưl 3 Hương Cần, kdriêk Thanh Sơn, ]ar Phú Thọ mđ^ ai leh phung hđeh hlăm klei hriăm hra\ mơar mse\ djuê ana\n:Ho\ng klei bi hriăm anei, kyua kâo mâo bi tuôm ho\ng mah jia\ng ala ta] êngao ho\ng klei Anh, lehana\n mơ\ng klei hriăm ana\n, kâo lông ba yua hlăm hdra\ ana\n mơh hưn mdah dhar kreh Việt Nam truh ho\ng mah jia\ng mnuih ala ta] êngao.

Kdrăp yua hlăm hdra\ mtô mơ\ng Nai Hà Ánh Phượng jing laptop, lehana\n kdrăp mtrang lehana\n phần mềm sky – jih jang êlan mko\, mâo klei bi mguôp trực tuyến hlăm êlan mạng internet. Jho\ng ngă klei bi mlih ana\n, ba yua kdrăp mrâo mrang hla\m klei mtô, ana\n yơh jih hdra\ hriăm jăk h^n mrâo mrang êdi wa\t hlăm du\m anôk mâo leh dưn kdrăp mrâo mrang [ia\dah ăt adôk ka ba yua.

Klei yăl dliê mơ\ng nai mda asei anei Hà Ánh Phượng mjing leh klei myưng m’ang êdi kơ mnuih Việt Nam, mơ\ng leh `u hngah sa mta brua\ ho\ng prăk [ơk du\m êbâo dolar ti [uôn pro\ng ]ia\ng w^t kơ [uôn sang, hlăm sa boh kdriêk ]ư\ ]hia\ng ]ar Phú Thọ mtô hriăm, po\k adu\ mtô klei Ăngle ho\ng jih jang mnuih kơ puhng hđeh kr^ng ]ư\ ]hia\ng, dưi jing leh mnuih Việt Nam tal êlâo dôk hlăm ênoh 10 ]ô nai mtô tu\ kdlưn h^n êdi hlăm tar ro\ng lăn. Nai mtô Hà Ánh Phượng ăt lo\ dơ\ng brua\ pô hlăm klei mtô phung hđeh, lo\ đru kơ jih jang phung hđeh jing mnuih kơ tar ro\ng lăn, lehana\n dưi kpưn nao ho\ng ta] êngao: Ho\ng ya mta brua\ ]ia\ng ngă, snăn ăt mâo sơăi yơh klei dleh dlan, lehana\n klei lông dlăng `u. Kha\dah ya anôk lehana\n kâo mâo nanao klei m^n w^t kơ [uôn sang pô yơh jing anôk dleh dlan, [ia\dah ti ana\n mơh jing anôk myun pro\ng dưi đru kâo bi s^t klei kâo ]ia\ng hla\k kâo dôk điêt, jing đru kâo dưi mjing klei yuôm bhăn dah mka\ ho\ng prăk jing amâo mâo dưi bi mka\ ôh.

Mơak êdi mơh jing knư\ hrue knư\ mâo lu phung hđeh mda asei hd^p ho\ng klei m^n pô ]ia\ng ngă, lehana\n mâo klei êpa mhao mko\ mjing brua\ knua\ kjăp kơ asei mlei pô, go\ sang, djăp djuê, lehana\n dưi đru kơ yang [uôn. Mta k`ăm kơ klei ru\ mjing brua\ knua\ amâo mâo djo\ kno\ng kơ klei duah êlan kơ pô duah [ơ\ng đui] ôh, [ia\dah lo\ mjing sa knhuah hd^p bi djo\, bi kla\ kơ pô, lông dlăng asei mlei pô, ksiêm dlăng tăp hnơ\ng pô dưi ngă. Sa ]ô êkei êdam kkiêng thu\n 1990 Lê Anh Tiến, mâo ma\ klei pah mni mrô sa klei bi lông “Tui duah mnuih knhăk ru\ mjing brua\ knua\ hlăm klei m^n mrâo gưl ala ]ar thu\n 2019” jing sa hlăm du\m ]ô mnuih mse\ snăn. Leh mâo êmuh kơ boh phu\n ]ia\ng ru\ mjing brua\ knua\, Lê Anh Tiến brei thâo, kno\ng sa mta klei, ana\n jing kyua klei khăp, lehana\n klei ]ang hmăng:Êlâo dih go\ sang kâo dôk hla\m ênoh du\m go\ sang knap m`ai snăk, kâo mdei ho\ng ayo\ng adei [a\ kmar jing Lê Hoàng Anh g^r jih ai tiê si srăng ngă ]ia\ng dưi tlaih mơ\ng klei dleh dlan, lehana\n mâo klei thâo săng ba klei tu\ dưn kơ asei mlei pô êlâo h^n. Leh kơ ana\n duh m^n đru kơ yang [uôn ya mta brua\ tu\ dưn mkăn. Pô thâo kơ klei ru\ mjing brua\ knua\ jing bo\ ho\ng klei dleh dlan snăk, kno\ng kha\dah jih jang bi mâo klei đăo knang, tui duah klei êpa mhao, drei bi mâo klei đăo knang lehana\n bi mâo klei thâo g^r snăn s^t nik klei tu\ dưn srăng truh ho\ng pô.

Dua ]ô mda asei ana\n, kno\ng jing sa hla\m lu phung mda asei bo\ ho\ng ai tiê thâo g^r, mâo klei êpa mhao kpưn đ^, ba klei mđ^ ai, ai ktang truh kơ klei hd^p jăk hlăm yang [uôn. Di`u jing leh mnuih Việt Nam mrâo, djo\ ho\ng ênuk tuh tia ara\ anei, dưi `u\ kma ho\ng ta] êngao. Gưl phung hđeh mda asei ara\ anei mâo hd^p hlăm sa boh lăn ]ar hnu\k êngiê, knư\ hrue knư\ mâo klei đ^ kyar, sa boh lăn ]ar mâo Đảng, knu\k kna jih ai tiê mđing uê` kơ klei mjut mjing anak mnuih, bi s^t klei êpa mhao kơ sa ala ]ar jho\ng ktang mdro\ng sah, lu phung mda asei pral thâo mjut jing kơ pô sa klei m^n jăk, mâo klei êpa mhao, mâo klei thâo g^r, mprăp kơ sa klei hd^p mgi dih mnga] ta] h^n. Di`u jing leh mse\ si du\m klo\ [r^k dôk mđ^ sa boh sang dlông, jing phung kreh knhâo mâo hnơ\ng kjăp, tui si mta ]ua\n truh thu\n 2045 ata\t lăn ]ar drei dưi jing sa boh lăn ]ar mdro\ng sah. }ia\ng dưi mâo klei ana\n, Đoàn Quang Vinh, Khua sang hra\ đại học Bách Khoa – đại học Đà Nẵng, klei ]oh ]ua\n phu\n jing mko\ mjing lehana\n dưn yua anak mnuih Việt Nam, dưi mâo klei êngiê mđ^ kyar, kluôm ênu\m, mâo knhuah dôk dơ\ng [ơ\ng hua\ ênuah, mâo ai tiê thâo khăp kơ lăn ]ar, khăp kơ djuê ana. Boh nik, mnuih Việt Nam mrâo brei bi mâo klei thâo m^n:Klei thâo m^n amâo mâo djo\ kno\ng kơ phung ngă brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo, phung hriăm lu, ksiêm lu, [ia\dah kbia\ hriê mơ\ng mnuih ma\ brua\ aguah tlam mse\ si yăng đar. Ho\ng klei bi ktưn thâo khăp kơ lăn ]ar, êjai drei tru\n kơ brua\ hla\m djăp anôk đru ba yang [uôn, tiana\n [uh yơh klei m^n kreh knhâo mơ\ng mnuih ma\ brua\ hla\m lăn ]ar drei, sra\ng đru kơ drei mâo du\m ai tiê, klei ktang pioh kpưn đ^.

Mâo leh amâo mâo djo\ [ia\ ôh phung mda asei hd^p k[ah klei thâo ]ia\ng, amâo mâo klei êpa mhao, amâo mâo klei thâo g^r.Boh nik hlăm ênuk ara\ anei mâo lu klei hâo hưn, klei ]a\t đ^ hla po\k yang [uôn hmăi leh truh kơ klei m^n phung hđeh gưl mrâo kăm djo\ [ia\ rei le\ hla\m klei m^n soh ]huai, wơr êlan, amâo mâo thâo săng ôh hla\m brua\ kđi ]ar, kơ klei hd^p yang [uôn, kơ brua\ ]ua\n ho\ng pô jing sa ]ô mnuih, brei mâo klei thâo mko\ mjing, mâo klei bhiăn kjăp hlăm brua\ ngă… klei ana\n jing k[ah êdi Thạc sĩ Nguyễn Văn Vệ, Sang hra\ knua\ druh mniê gưl dlông brei thâo: Mâo lu snăk boh phu\n ata\t truh kơ klei hd^p le\ hlăm klei toh hroh soh ]huai, tăp năng kbia\ hriê mơ\ng am^ ama, găp djuê mâo mơh, thâodah mơ\ng klei amâo mâo jăk knhuah hd^p ara\ anei hla\m ta] êngao, thâodah lo\ la] jing kla\ mnga] h^n dôk hlăm sa yang [uôn mâo klei bi mlih mdê êdi hlăk dôk hmăi ktang truh ho\ng hđeh mda asei, le\ hla\m knhuah hd^p toh hroh soh ho\ng knhuah bhiăn hd^p jăk.

Nguyễn Quang Thạch pô mko\ mjing hdra\ bi lar hra\ dlăng hlăm kr^ng [uôn sang, lehana\n sia\ suôr ho\ng lu brua\ hlăm yang [uôn, bi la], hlăm brua\ ]ua\n mjut mjing anak mnuih mrâo, brua\ dưn yua jih klei tu\ dưn knhuah gru jăk siam jing tal êlâo h^n. Hlăm ana\n, brua\ mko\ mjing klei bhiăn hd^p “Grăp ]ô mnuih kyua kơ jih jang mnuih, jih jang mnuih kyua kơ sa ]ô mnuih”, mâo klei bi mguôp, thâo bi đru, thâo bi khăp jing yuôm bhăn snăk. Knhuah d^p anei ba yua leh jih klei jăk hlăm klei drei mdrơ\ng ho\ng klei rua\ tưp Covid 19, êjai du\m êbâo ]ô phung [uôn sang bi krăp sa ai tiê mb^t: Bi đru klam brua\ ho\ng yang [uôn, snăn kâo m^n brei hlo\ng jing knhuah bhiăn hd^p, [ia\dah kdlưn h^n jing brei mâo klei thâo duh myơr ho\ng klei khăp s^t. Kâo kreh la] ho\ng [^ng dlăng hra\ hla\m [uôn sang drei ngă brua\ anei, jing jăk drei amâo mâo ]oh ]ua\n klei tu\ dưn kơ pô ôh, grăp ]ô drei bi mâo brua\ klam ho\ng asei mlei pô, lehana\n ho\ng mnuih riêng gah pô. Go\ sang drei, lehana\n yang [uôn drei jing dơ\ng đue\ nao hlăm klei hd^p pro\ng h^n.

Hlăm ênuk gưl mrâo, ho\ng lu klei bi mlih dleh dưi thâo săng, lehana\n mâo lu klei lông dlăng ti ana\p, hla\m hdra\ êlan kơ tar ro\ng lăn, phung mda asei bi mâo klei êpa mhao, lehana\n jing phung ba ana\p, jing pô phu\n ba w^t klei tu\ dưn kơ brua\ mđ^ kyar ênuk mrâo mrang, mđ^ kyar lăn ]ar, bi năng ho\ng ênuk mđ^ kyar ara\ anei, lehana\n `u\ kma ho\ng ta] êngao. Mb^t ho\ng klei dưn yua jih klei tu\ dưn knhuah gru jăk siam, tui si nai pro\ng Đinh Quang Báo, khua sang hra\ đại học Sư Phạm Hà Nội, brei drei bi mâo hdra\ jăk h^n k`ăm kru\ w^t ai tiê thâo myưng m’ang, thâo duh myơr, thâo bi mguôp hlăm klei hd^p mơ\ng phung mda asei hlăm ala ]ar ho\ng phung mda asei ala ta] êngao, bi duh m^n kơ brua\ ru\ mdơ\ng lăn ]ar: Kâo m^n knu\k kna bi mâo he\ hdra\ êlan, klei bhiăn djăp dưi iêu jak mnuih thâo m^n w^t ma\ brua\. Mrâo anei mâo leh mnuih jing mnuih lăn ]ar mkăn leh, [ia\dah lo\ w^t kơ ala ]ar pô. Bi mnuih drei ]ia\ng kơ di`u w^t mtam, snăn brei mâo klei bhiăn jăk iêu jak, mjing du\m klei găl kơ digơ\ ma\ brua\. Mâo dua hdra\, tlâo êlâo jing brei klei găl ênưih kơ digơ\, tal dua brei kơ digơ\ dưi ngă brua\, mâo wa\t brua\ knu\k kna lo\ duh bi lu h^n.

Klei êpa mhao, klei thâo g^r jing ai tiê mơ\ng grăp ]ô mnuih, [ia\dah brei mâo klei dưi bi s^t klei ktang ana\n mơ\ng digơ\ hlo\ng jing brua\ dưi ngă s^t. La\n ]ar drei găn leh du\m klei dleh dlan, găn leh klei [un [in knap m`ai, kthu\l mluk, dưi lehana\n kpưn đ^ ho\ng klei djuê ana êpa mhao. Ara\ anei, drei lo\ ]uê klei tu\ dưn mơ\ng djuê ana, klei êpa mhao, lehana\n klei đăo knang mơ\ng djuê ana ana\n, ana\n jing phung êdam êra yơh jing knơ\ng. lehana\n klei êpa mhao mơ\ng phung mda asei năng lo\ mjhar, lo\ ku], lo\ mjut rông, lehana\n mjing brei djăp klei găl dưi bi s^t klei digơ\ êpa mhao dưi jing brua\ ngă jăk mâo mta k`ăm, đru duh myơr kơ [uôn sang, kơ lăn ]ar knư\ hrue knư\ jăk yâo h^n, mse\ si Tố Hữu tuôm ]ih leh hlăm klei duê `u: Sa prue\ klei mmui` kơ yăn mnga snei: -Tơdah jing sa drei ]^m, jing sa po\k hla. Snăn ]^m m`ê, hla ana\n mtah mda. Kyuadah ]an bi tla. Hd^p bi brei, amâo mâo djo\ kno\ng tu\ ma\ hjăn kơ pô ôh./.