VOV4.Êđê - Truh kơ Côn Đảo anôk tal êlâo nao ]ua\ jing du\m boh sang mna\, anôk krư\ kđăl ăt adôk kriê pioh kdrưh nik ho\ng ênuk hlăk ana\n, leh găn lu thu\n êngu\n mlan êgao. Thu\n 1862, jing kno\ng êdei kơ 4 thu\n mtuh phao ktuang plah mia\ lăn ]ar Việt Nam, phung kar kak Prăng k]ưm ru\ mdơ\ng mtam du\m boh sang mna\, k`ăm bi rai jih klei êpa hmao kơ sa lăn ]ar Việt Nam hnu\k êngiê, amâo mâo ]ia\ng dôk hlăm klei mnuih ala ta] êngao ap gư\ ktư\ jua\. Lehana\n phung thâo lu khăp ]ia\ng kơ lăn ]ar mse\ si Phan Chu Trinh, Huỳnh thúc Kháng, Nguyễn An Ninh di`u dơ\ng ma\ krư\ hlăm anei. Mâo klei duê hing ang “}a\m boh tâo ti Côn Lôn” mơ\ng Phan Chu Trinh yăl dliê djăp ênu\m kơ klei knap m`ai phung mna\ tu\ hlăm grăp hruê bi nao ]a\m boh tâo pro\ng ba hriê mơ\ng ]ư\, ti krah adiê mđia\ ktang, [ia\dah ai tiê klei m^n phung khăp ]ia\ng kơ lăn ]ar amâo mâo mgei ôh. Tơl êdei anei, Phung kar kak Prăng lehana\n Mi lo\ dơ\ng po\k phai, bi kjăp sang mna\ ti anei, mko\ mjing du\m anôk krư\ hjăn pia “war êmông” hing ang ho\ng djăp mta klei ju\ jhat ]am biêng thiêng knua măk h^n. Lu phung l^ng kahan cộng sản hing ang jho\ng ktang mơ\ng cách mạng Việt Nam mse\ si Lê Hồng Phong, Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Phạm Hùng ara\ng krư\ kơ anei mơh, lehana\n hrăp yơh tu\ klei rua\ mơ\ng klei ara\ng ngă [ai.

     Sang Mna\ Bagne 1 (êdei anei lo\ bi mlih ana\n jing anôk krư\ kđăl mrô 1, sang krư\ Cộng Hoà, sang krư\ mrô 2, sang krư\ Phú Hải). Sang krư\ anei pro\ng êbeh 12 êbâo m2 mâo 10 boh adu\ krư\ pro\ng, mâo 20 [a\ng boh tâo krư\ anôk mma\t, sa anôk krư\ mdê ho\ng ara\ng, sa [a\ng kwa\ mdiê, sa anôk ]a\m boh tâo. Ti anei yơh jing anôk krư\ kđăl du\m pluh ]ô phung mna\ hlăm sa boh sang krư\ hnuh tling jơ\ng ho\ng msei sơăi, amâo mâo brei ]u\t ]hum ao, đih ti dlông tur simăng êa\t h’ra\, amâo mâo djo\ kno\ng rua\ kyua ara\ng ]a\m biêng thiêng knua ho\ng djăp mta kdrăp, lehana\n ngă kơ du\m êtuh ]ô mnuih djiê kyua klei rua\ tưp mơ\ng klei rua\ tian eh êrah. Kklei ngă jhat [ai ktang h^n jing ti sang krư\ kđăl Phú Tường mâo ru\ mkra mơ\ng hlăk thu\n 1940, ho\ng 120 b^t “war êmông” pro\ng ka bo\ mơh 2m2, gang ho\ng msei nah dlông, mâo 60 boh adu\ pia jing anôk “rang mđia\” amâo mâo mnơ\ng păng ôh nah dlông. Anôk krư\ kđăl anei di`u mdăp amâo mâo yăl dliê ôh tơl truh ti thu\n 1970, snăn kơh ara\ng [uh, lehana\n ngă kơ tar ro\ng lăn lehana\n jih jang mnuih [uah ăl ktang t^t. Klei jhat [ai jhat êdi mơ\ng phung roh ngă jing yua giê kông knur mple\ mơ\ng dlông djo\ hlăm asei mlei phung mna\, pruê ]u\r amlơ\k ngă bum ala\ mta phung mna\, amâodah bi lu\k êsei ho\ng ]uah brei phung mna\ hua\. Ti anei lo\ mâo anôk krư\ phung mniê, mâo lu phung mniê jho\ng ktang ma\ boh tâo riêk tian pô ư\ hua [ơ\ng hla\m 20 hruê ]ia\ng bi kdơ\ng ho\ng klei ara\ng ]a\m biêng thiêng knua, amâo mâo uê` kơ klei phung mniê ]ia\ng bi mdoh asei mlei pô.Jing hlu\n mna\ mse\ snăn yơh, [ia\ sang mna\ Côn Đảo ăt lo\ hmư\ mơh du\m klei yăl dliê mkăn. Ana\n jing mâo mnuih ara\ng ]a\m biêng thiêng knua, [hu klang, [hu krah mđia\ tơl djiê, [ia\ [rư\ [rư\ lo\ kgu\ hd^p kyua knga adôk hmư\ klei mu` mơ\ng [^ng mna\. Dôk hlăm klei krư\ kđăl [ia\dah ăt dưi mko\ mjing mơh du\m chi bộ Đảng, dưi ngă hra\ klei mrâo, bi mtô hdơ\ng găp hria\m hra\ mơar, mtô mu`, mtô hdơ\ng găp ngă cách mạng. Lehana\n êa ks^ Côn Đảo gui leh du\m êtuh gưl phung mna\ tle\ đue#, lehana\n du\m gưl đue# nao amâo mâo lo\ w^t ôh hlo\ng djiê hlăm êa ks^ kyua phung roh hmao, amâodah amâo lo\ djăp ai ]ia\ng găn êa ks^ pro\ng truh kơ lăn hang.

       Mâo leh êbeh 100 thu\n, ho\ng êpul phung kia\ mna\ hing ang kơ klei jhat [ai, ba yua djăp hdră krư\ kđăl, ]a\m biêng thiêng knua\ jhat [ai h^n, du\m boh sang krư\ kđăl ti Côn đảo [uh leh klei êngia\ asei mơ\ng êbeh 20 êbâo ]ô mnuih mơ\ng djăp gưl djuê ana. Êrah klang digơ\ bi lu\k ho\ng ]uah, ho\ng êa ks^, ho\ng lăn plao ks^ jho\ng ktang. Nao ]ua\n msat phung êngia\ asei Hàng Dương srăng [uh du\m êbâo boh msat ho\ng boh tâo, msat ngă dah, hlăm năn mâo lu mnuih êngia\ asei amâo mâo thâo b^t ana\n ôh ăt dơr hlăm anei, grăp ]ô mnuih [uh mse\ si khu ala\ lo\ w^t m^n kơ klei digơ\ săn asei mlei ho\ng klei jho\ng ktang, boh nik leh hmư\ đơ klei yăl dliê klei jhat phung roh ngă lo\ dơ\ng ]a\m bi rai wa\t msat phung êngia\ asei jho\ng ktang mse\ si Lê Hồng Phong, Võ Thị Sáu. Lehana\n grăp ]ô lo\ dơ\ng kkui ko\ ti ana\p klei khăp mah jia\ng, [^ng bi blah mb^t mơ\ng phung mna\ kut kat lo\ w^t ru\ mkra phung jho\ng ktang leh djiê, hlăm năn mâo lu phung mniê ho\ng du\m klo\ boh tâo đ’điêt, mk^t nanao grăp blư\ di`u găn kơ ana\n. Msat Hang Dương ara\ anei, hlăm mlam mma\t guh mnga] du\m boh mtu\ 5 kiêng, bi knăl kơ klei yuôm bhăn digơ\ săn asei mlei, lehana\n loa mâo ktiêt hgăm pioh yăl dliê kơ h[uê ênuk “{uôn phung djiê ti Lăn ala” ho\ng tuê grăp blư\ nao ]ua\ dlăng msat. Phung tuê hmư\ lehana\n mdei ti ana\n dôk mđing hmư\, [uh ai tiê pô kpư\ mgei kơ du\m klei dưi pro\ng hing ang mơ\ng phung mna\ hla\m djăp ênuk. Mơ\ng năn mtru\t ai tiê pô ku] klei thâo knang, klei hur har, mâo klei đua klam ho\ng brua\ knua\, ho\ng klei hd^p pô ]ia\ng bi năng ho\ng klei phung jho\ng ktang săn leh asei mlei kyua kơ klei êđăp ênang, hnu\k êngiê ara\ anei.

      Lo\ ]uê knhuah gru jho\ng ktang mơ\ng aê ama pô phu\n dô, Côn đảo găn leh 40 thu\n mâo klei êngiê, ara\ anei amâo mâo mdei bi mlih. Êlan klông hlăm plao ks^ mâo duh mkra jăk siam. Wa\l krah Côn đảo mtah mda ana Bàng du\m êtuh thu\n leh. Du\m boh sang mdei êđăp, resort, sang jưh, sang hua\ [ơ\ng ]a\t hriê knư\ hruê knư\ lu. Côn đảo mâo mko\ leh ho\ng [uôn pro\ng Hồ Chí Minh, Cần Thơ ho\ng êlan êdeh phiơr, grăp hruê mâo mơ\ng 2 – 6 gưl êdeh phiơr. Ho# pui găn êrô ho\ng Bà Rịa Vũng Tàu grăp hruê sa gưl hlăm 10h truh kơ Côn đảo. Nao ]ua\ Côn đảo êngao kơ brua\ w^t kơ phu\n agha, phung tuê lo\ mâo mmông myun dưn êwa êđăp siam hlăm plao ks^, mâo jih jang truh 16 boh plao ks^ điêt pro\ng, ho\ng hang ks^ adôk mse\ hđăp, mâo alu\ wa\l kmrơ\ng Knu\k kna mkuôm. Côn đảo amâo mâo djo\ kno\ng jing kr^ng mâo lu krua êa ks^ h^n ti Việt Nam đu] ôh, [ia\ lo\ jing sa anei yơh hlăm ala ]ar drei mâo êmô êa. Klei yuôm bhăn êdi jing kluôm kdriêk pro\ng êbeh 76km2, hlăm năn wa\l krah dôk hlăm plao ks^ Côn Sơn ti sa tlung dap mâo boh pro\ng mơ\ng 2 – 3km, boh dơ\ng mơ\ng 8 – 10km. Ho\ng ênoh mnuih hd^p kơ anei êbeh 7 êbâo ]ô mnuih, mnuih [uôn sang hd^p raih taih tưt snăn êlan klông hla\m wa\l krah êbhiông êyăng, mnuih lehana\n êdeh man djăp, plao ks^ dôk nanao hlăm klei êđăp ênang, jăk mơak êdi, boh nik hlăm mlam mmăt, amâo mâo jăk hmư\ ôh ênai êdeh. Ti Côn đảo lui hlăm êlan klông amâo mâo hu^ lu] ôh, [a\ng bha\ sang pưk amâo mâo guôn ka\ kra` ôh, jih jang mnuih hd^p hnu\k ênang mb^t. Amai Nguyễn Hạnh Liên [uôn sang ti Cần Thơ nao hd^p kơ plao ks^ mâo 20 thu\n leh yăl dliê, `u khăp êdi kơ kr^ng lăn anei, lehana\n sia\ suôr ho\ng kr^ng lăn anei kyuadah `u hnu\k ênang, anôk hd^p mda doh mnga], hd^p hlăm klei jăk yâo. Ara\ anei klei hd^p ti Côn đảo amâo mâo klei ư\ êpa ôh, hnơ\ng ênoh go\ êsei [un kăn lu lei. Kno\ng ti Côn đảo anei yơh hlăm ala ]ar drei mâo brua\ sang ]ư\ êa 1 gưl – gưl kdriêk hlo\ng klam brua\ gưl sa\. Kdriêk mâo leh sang êa drao, sa boh sang hra\ gưl 2, gưl 3, 2 boh sang hra\ gưl 1, lehana\n du\m boh sang hra\ hra\ hđeh điêt. Klei năng mơak ti Côn đảo jing mâo [rư\ hruê [rư\ lu hdră brua\ duh bi liê hla\m ala ]ar, lehana\n mơ\ng ala ta] êngao ngă kơ kdriêk plao ks^ anei amâo mâo mdei klei đ^ kyar. Côn đảo ara\ anei grăp thu\n drông giăm 100 êbâo gưl ]ô mnuih mơ\ng ala ]ar, lehana\n mơ\ng ala ta] êngao hriê ]hưn.

   Sa k’kiêng mơ\ng [uôn pro\ng Côn Đảo ho\ng du\m phu\n kyâo truôl jang du\m êtuh thu\n.

Tui si klei Khua knu\k kna bi kla\ thu\n 2020, lehana\n ta\ hdră truh kơ thu\n 2030, Côn đảo srăng ru\ mdơ\ng jing alu\ wa\l duh mkra đ^ kyar kơ brua\ hiu ]hưn ênguê ho\ng hnơ\ng kjăp, hlăm năn duh tal êlâo kơ brua\ hiu ]hưn ênguê êa ks^, wa\l hd^p mda, anôk mdei msăn lehana\n hiu ]hưn ênguê dhar kreh h[uê ênuk. Ho\ng mta k`ăm anei, ara\ anei, djăp gưl, du\m dhar brua\ mơ\ng gưl dlông hlo\ng kơ nah gu\ hlăk hrăm mb^t duh bi liê ]ia\ng mđ^ kyar Côn đảo `u\ kma, lehana\n đ^ kyar hrăm mb^t ho\ng kluôm ala.

      Anei srăng jing knơ\ng, jing boh kdru\t ]ia\ng kơ Côn đảo jho\ng ktang hlăk ana\n, mâo klei mdro\ng sah, jăksiam, lehana\n iêu ba lu tuê êgar je\ giăm taih kbưi nao ]hưn dlăng.

BTV: Y-Khem.