VOV4.Êđê - Hla\m sa mlan ho\ng anei, ti ]ar Gialai mâo đrông 2 anôk brua\ hrui blei mnơ\ng mơ\ng lo\ hma kruh nư ho\ng ênoh pra\k jih jang êbeh 43 êklai pra\k. 2 klei kruh nư anei mb^t ho\ng du\m anôk brua\ hrui blei mnơ\ng mơ\ng lo\ hma ti Gialai leh ana\n kr^ng Dap Kngư kruh nư êlâo ana\n, mâo lu klei bi mse\ mb^t jing klei k[ah kơ hdra\ bhia\n hla\m brua\ ba m’^t mnơ\ng mơ\ng lo\ hma leh ana\n du\m klei truh mơ\ng brua\ brei c\an pra\k ti êngao knu\k kna. Klei anei tuôm ba hưn ra\ng leh, [ia\ wa\t mnuih [uôn sang leh ana\n knơ\ng brua\ djo\ tuôm a\t ka [uh kla\ nik ôh kơ boh s^t brua\ anei ]ia\ng mâo hdra\ msir gang mkhư\.

Nguyễn Thị Nguyệt nao hưn kruh nư kơ Khan ksiêm kdriêk Đak Đoa.

      Du\m hruê êdei leh Anôk hrui blei kphê, mnơ\ng mơ\ng lo\ hma Nguyệt Tỉnh ti sa\ K’Dang, kdriêk Đa\k Đoa, c\ar Gialai hưn mthâo kruh nư ho\ng ênoh pra\k truh êbeh 36 êklai pra\k, sna\n du\m phu\h go\ êsei mnuih [uôn sang pla tiêu, kphê hla\m kr^ng le\ hla\m klei ru\ng răng dôk amâo mâo h’^t p^t amâo mâo mđao. Hà Văn Tư ti wa\l krah Đa\k Đoa brei thâo: leh nnao đrông du\m thu\n, go\ sang `u mâo bi mkiêt pioh hla\m brô 2 tôn asa\r tiêu leh ana\n gia\m 9 tôn kphê, mâo ênoh gia\m 700 êkla\k pra\k. Jih tiêu leh ana\n kphê anei `u ba m’^t kơ Anôk hrui blei tiêu kphê Nguyệt Tỉnh, kyua mơ\ng Nguyễn Thị Nguyệt dôk ti alu\ Hà Lòng 2, sa\ K’Dang jing pô. Jing anôk mưng jua\t leh, bi đa\o knang ana\n hla\k ba m’^t `u kno\ng ma\ ma\ hra\ c\ih ho\ng kngan amâo dah hra\ jao m’^t  kyua mơ\ng Nguyệt si`ê, bi  tiêu kphê si Nguyệt ba yua sna\n `u amâo mâo thâo ôh. Truh kơ ara\ anei, hla\k Anôk hrui blei mơ\ng Nguyệt Tỉnh hưn mthâo kruh nư, jih go\ sang `u dôk amâo mâo h’^t p^t amâo mâo mđao kyua mse\ si jih nga\n dra\p `u mâo mkiêt pioh ara\ anei hu\i luc\ ti mang: “ Đa ta\p năng pô brei kơ di`u ma` kphê, tiêu amâo dah pô c\h^  kphê tiêu, [ia\ brei di`u ma` pra\k pioh di`u nga\ brua\. Gơ\ bi đa\o knang êdi, đa\o nang tơl jao jih tiêu kphê pô mâo hrui hla\m gra\p thu\n kơ `u, amâo mâo klei hyưt ôh. Boh s^t hla\m kr^ng taih kbưi anei klei thâo săng kơ hdra\ bhia\n adôk [ia\ sna\k, kyua ana\n hd^p kno\ng ho\ng bi đa\o knang yơh.”

      Klei ya\l dliê kơ ai đa\o knang dưi bi mko\ ho\ng k’hưm leh ana\n du\m klei k[ah kơ hdra\ bhia\n hla\m brua\ ma\ c\an, bi ma`, ba m’^t mnơ\ng mơ\ng lo\ hma lo\ dơ\ng m`a\ hla\m 2 klei kruh nư mơ\ng Anôk hrui blei mnơ\ng lo\ hma Nguỵêt Tỉnh ti kdriêk Đa\k Đoa leh ana\n Kỳ - Niềm ti kdriêk Ia Grai. Du\m po\k m’ar c\ih nư ho\ng kngan amâo dah du\m po\k hra\ ba m’^t mnơ\ng lo\ hma amâo mâo kc\ah mtru\n kla\ klơ\ng ôh brua\ “ba m’^t” a\t adôk ba yua hla\m lar [ar. Anôk brua\ leh tu\ ma\ mnơ\ng lo\ hma mơ\ng mnuih [uôn sang, a\t dưi ba yua si pô c\ia\ng amâo mâo klei bi ka\ kra` ho\ng hdra\ bhia\n ôh. Êngao kơ ana\n, du\m pưk sang, nga\n dra\p mâo mơ\ng anôk brua\ nga\ kơ  mnuih [uôn sang gơ\ êlưih đa\o knang, jao jih nga\n dra\p pô, [ia\ amâo mâo klei bi m^n ôh kơ klei sra\ng truh. Dương Văn Chung, ti alu\ Hà Lòng 2, sa\ K’Dang, ba m’^t 15 tôn kphê asa\r ti anôk  Nguyệt Tỉnh [ia\ ka ma\ pra\k ôh, lac\ snei: c\ia\ng bi mâo klei kc\ah mtru\n kla\ klơ\ng leh ana\n tliêr kja\p h^n kơ brua\ ba m’^t kphê, tiêu, mnơ\ng lo\ hma c\ia\ng du\m anôk brua\ amâo mâo dưi c\o\ng ba c\h^ mnia ôh mnơ\ng mơ\ng mnuih [uôn sang ba m’^t. Mb^t ana\n knơ\ng brua\ djo\ tuôm c\ia\ng dja\l ba  klei bhia\n bi mkhư\  klei kriê dla\ng ho\ng du\m anôk hrui blei mnơ\ng lo\ hma po\k ma\ hja\n pô. Amâo dưi lui tha mse\ si ara\ anei leh ana\n du\m anôk brua\ anei bi mjhua ho\ng klei k[ah săng kơ hdra\ bhia\n hlo\ng tle\ [ơ\ng he\ nga\n dra\p mơ\ng mnuih [uôn sang:“ Ara\ anei hdra\ bhia\n, klei bhia\n mtru\n bi mkhư\ ka kla\ klơ\ng, kyua ana\n  klei k[ah awa\t  tuôm ho\ng phung hrui blei bi mjhua. Kâo c\ang hmang, hdra\ bhia\n dla\ng si be\ nga\ mâo klei bhia\n mtru\n bi mkhư\, bi kmhall c\ia\ng êdei anei mâo klei bi mlih, mnuih [uôn sang gơ\ dah nao m’^t sna\n h’^t ai tiê mơh, đa\m lo\ nga\ ôh mse\ si anei nga\\ luc\ liê h’a\i mang kơ mnuih [uôn sang gơ\.”

      A|t mse\ ho\ng klei kruh nư êlâo adih ti kr^ng Dap Kngư, mta nga\ kơ dua klei kruh nư mrâo anei ti Gialai pro\ng, ana\n jing klei bi ma\ c\an pra\k ti êngao knu\k kna. Kyua tluh đei kơ pra\k mnga đ^, ana\n lu mnuih [uôn sang tu\ klei truh jhat brei c\an pra\k, amâo dah c\h^ leh mnơ\ng lo\ hma pô [ia\ amâo mâo ma\ ôh pra\k hlo\ng brei kơ du\m anôk hrui blei ana\n c\an pioh ma\ pra\k mnga. Ho\ng Anôk hrui blei Nguyệt Tỉnh mâo klei bi [ua\n rơ\ng, ba c\h^ 10 tôn kphê asa\r, tơ amâo hlo\ng ma\ mtam ôh pra\k, [ia\ bi brei  kơ anôk hrui blei c\an truh kơ yan thu\n anei t^ng mâo 13 – 15 tôn kphê. Bi tơ brei c\an pra\k ti ana\p sna\n pra\k mnga du\m thu\n êlâo jing mơ\ng 3 – 5%/ 1 mlan, leh kơ ana\n [rư\ êdei h^n pra\k mnga h^n mơh đ^ truh 3%/ 1 hruê, jing 21%  / gra\p hruê ka\m. Klei bi [uh mơ\ng  brei c\an mâo lu mnga nga\ bi mma\t ala\ mta lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Hluê si klei t^ng yap tal êlâo, ênoh pra\k mơ\ng anôk brua\ Nguyệt Tỉnh ma\ c\an ho\ng pra\k mnga đ^ truh êbeh 16 êklai pra\k. Đa mnuih gơ\ bi m^n [uh tơl kha\ thâo Anôk hrui blei Nguyệt Tỉnh tuôm kruh leh nư ti Daklak, êran đue# hriê kơ Gialai mnia blei [ia\ a\t brei mơh c\an. Dương văn Hoà ti alu\ Hà Lòng 2, sa\ K’Dang brei kơ anôk brua\ Nguỵêt Tỉnh c\an mâo 6 tôn tiêu leh ana\n 15 tôn kphê mâo ênoh jih jang gia\m 1 êklai 700 êkla\k pra\k lac\: “  Dla\ng kluôm jing pô c\ia\ng bi răng yơh, đa\m lo\ mse\ si anei ôh, mnuih [uôn sang gơ\ yơh tu\ klei luc\ liê, adôk mâo lu mnuih tu\ klei luc\ liê. Mơ\ng klei anei, du\m gưl brua\ djo\ tuôm c\ia\ng msir mkra bi  djo\ kpa\, pioh mgi dih đa\m lo\ mâo ôh klei truh mse\ si anei.”

Mnuih [uôn sang ba c\h^ tiêu, [ia\ kno\ng c\ih ma\ hla\m hdruôm hra\ t^ng mka\ mnơ\ng đuic\.

      Klei kruh nơ mơưng dua anôk brua\ Nguỵêt Tỉnh  ti kdriêk Đa\k Đoa leh ana\n Kỳ - Niềm ti kdriêk Ia Grai gơ\  ka\n mdê lei ho\ng du\m klei kruh nư gia\m anei ti c\ar Gialai leh ana\n kr^ng Dap Kngư mơ\ng Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam tuôm hâo hưn leh. Pô anôk brua\ c\o\ng nao kơ knơ\ng brua\ djo\ tuôm hưn mthâo kruh nư amâo mâo tle\ đue# mơ\ng alu\ wa\l ôh. Hdra\ nga\ anei đru kơ pô anôk brua\ amâo djo\ kno\ng tlaih mơ\ng klei ba kc\u\t đuic\ ôh, [ia\ lo\ jing anôk đue# dêc,\ jing knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ amâo dah Khan ksiêm kdriêk hla\k êjai kđi klei dôk ksiêm dla\ng nga\ bi mkla\. Ti sa\ anôk dôk êđa\p ênang, pô anôk brua\ mse\ si dôk  h’^t ênang hưn mdah leh ana\n bi m^n, duah hdra\ tla nư. Nguyễn Thị Nguyệt, pô Anôk brua\ Nguỵêt Tỉnh lac\ kơ mta phu\n kruh nư leh ana\n hdra\ tla nư snei: “ Amâo lo\ mâo pra\k ôh, kâo nao c\an ho\ng pra\k mnga 3 pra\k / 1 hruê  (jing 3%/ 1 hruê). Ma\ c\an mơ\ng pô anei tla kơ pô adih, leh ana\n ma` kphê pô anei tla kơ pô adih. Tơl knhal tuc\ amâo lo\ mâo pra\k ôh, amâo lo\ duah ma` ôh, sna\n kâo hriê hưn ho\ng brua\ knu\k kna jing kâo duh [ơ\ng amâo mâo klei tu\ ôh. Ara\ anei tơ amao lo\ t^ng ôh pra\k mnga, sn\n g^r nga\ brua\ a\t dưi mơh tla nư, ara\ anei mơh lo\ t^ng wa\t pra\k mnga sna\n kao amâo dưi tloh tla ôh.”

Dương Quang Hà hưn mdah brua\ brei c\an tiêu, kphê mâo ênoh truh 1 êklai 700 êkla\k pra\k.

       Ka thâo kla\ ôh, brua\ nao hưn kruh nư mơ\ng Anôk brua\ Nguyệt Tỉnh leh ana\n Kỳ Niềm ti Gialai jing s^t he\ amâo dah h’a\i, thâo ana\n jing klei duah nga\ ma\ c\ia\ng tle\ [ơ\ng nga\n pra\k mơ\ng mnuih [uôn sang. Kyua hluê si klei lac\ mơ\ng mnuih [uôn sang, kno\ng du\m hruê êlâo kơ hưn mthâo kruh nư, pô anôk brua\ anei mtam ba êdeh du\ mdia\ng nao truh kơ gra\p boh sang, blu\ la\ng m’êa mơ\ng ai  c\ia\ng ma\ c\an pra\k, tu\ klei ba m’^t amâo dah blei tiêu, kphê. {ia\ leh hưn mthâo kruh nư, hjiê mnơ\ng mơ\ng anôk brua\ anei huâng kduâng, kphê tieu mơ\ng mnuih [uôn sang m’^t amâo lo\ [uh ôh.

      Leh ana\n hla\k êjai anôk brua\, pô đuôm nư h’^t ai tiê nao hưn leh ana\n bi m^n kơ hdra\ tla nư sna\n pô nư, du\m mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma le\ dôk amâo mâo h’^t p^t amâo mâo mđao ru\ng răng. Digơ\ amâo lo\ mâo hdra\ mka\n ôh jing dôk guôn klei hâo hưn mơ\ng knơ\ng brua\ djo\ tuôm leh ana\n dôk guôn asa\p [ua\n rơ\ng tla nư jing s^t êdi. Sna\n [ia\dah, mâo leh gia\m 10 thu\n ho\ng anei, t^ng mơ\ng klei kruh nư ti du\m anôk hrui blei kphê, mnơ\ng lo\ hma lar truh kơ kr^ng Dap Kngư. Mse\ si amâo ôh pô lo\ dưi mâo ma\ pra\k pô. A|t ka tuôm [uh mâo mơh klei phat mkra kđi klei c\ia\ng đru  jua\ nư kơ mnuih [uôn sang. Du\m klei adôk k[ah kơ hdra\ bhia\n hla\m brua\ ba m’^t kphê, tiêu, mnơ\ng lo\ hma a\t adôk sna\n, brua\ brei c\an pra\k ti êngao a\t hla\k dôk mâo leh ana\n du\m klei kruh nư a\t sra\ng lo\ mâo ktung hluê ana\n jing du\m êtuh, du\m êbâo mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ru\ng răng dôk amâo mâo h’^t p^t amâo mâo mđao.

                                                      H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.