VOV4.Êđê - Êpul tông ]ing [uôn Ko\ Siêr, phường Tân Lập, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuột, ]ar Daklak mâo nghệ nhân Ama Kim dưi thâo amâo djo\ kno\ng kyua klei thâo yua truh kơ 14 kdra\p pe\ tông iu\ mdê mdê [ia\ lo\ ]o\ng `u pô mtam thâo mkra mjing du\m kdra\p ana\n. Nghệ nhân mduôn anei jih sa klei hd^p sia\ suôr êdi ho\ng kdra\p pe\ tông iu\ mơ\ng djuê ana ]ang hmang kơ knhuah dhar kreh ana\n sra\ng dưi lo\ ]uê ba yua, ]ia\ng kơ ênai ]ing ]har, iu\ đ^ng , iu\ ki pah mơ\ng mnuih djuê ana Êđê adôk nanao.

      Ênai đ^ng iu\ kwang hmư\ ta\p êdu ta\p ktang, m^ndah ênai c\^m kwei mling m`ê bi c\rrêc\ bi c\riâo iêo ơ^ng krah  yang hruê yan bhang. Ana\n jing ênai đ^ng ta\k ta mơ\ng pô thâo mbrua\ Ama Kim ti [uôn Ko\ Siêr, phường Tân Lập, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, c\ar Daklak. Ho\ng mnuih [uôn sang [uôn Ko Siêr, ênai kwang ana\n hmư\ jing mưng jua\t leh. Mnuih [uôn sang bi lac\: truh mmông ama Kim hria\m tông c\ing, iu đ^ng leh ana\n. Leh ana\n di aduôn aê, phung êưkei êdam mrâo pro\ng wa\t phung hđeh êla\k bi hriê yơh, dôk jum dar `u hmư\ `u iu\ đ^ng. Ama Bran, sa c\ô mnuih hla\m êpul tông c\ing [uôn Ko\ Siêr, a\t jing  mnuih  sang riêng gah ana\n mơh lac\: “ Ama Kim kria\ng sna\k iu\ đ^ng leh ana\n `u iu\ đ^ng hmư\ ja\k sna\k. Du\m knhuah tông c\ih mơ\ng `u mjing sna\n mnuih hla\m [uôn hơ\k sna\k hmư\. Hla\m êpul tông c\ing hmei `u yơh jing pô thâo êdi ja\k êdi hmư\. Gra\p tlam `u dôk ti mhia sang iu\ đ^ng buôt klia\, đ^ng ta\k ta, đ^ng na\m, leh ana\n tông c\ing pơ\ng.”

     Ama Kim hria\m tông c\ing, iu\ đ^ng mơ\ng hla\k 13, 14 thu\n. Hla\k ana\n, `u khăng hluê di amiêt awa c\ia\ng tui hria\m tông c\ing hla\m du\m hruê kna\m m’ak mơ\ng [uôn sang. {uh ara\ng h’ô ao kteh, [ar kpin teh ja\k êdi, ana\n `u hơ\k mơ\ng ai. Mơ\ng ana\n, `u hur har hria\m tông c\ing. Phu\n tal êlâo, ara\ng tông c\ih `u dôk kơ djiêo, dja\ giê dưh, giê alê tông hluê ênai c\ing. {rư\ [rư\, `u dưi thâo c\o\ng pô mjing du\m knhuah tông c\ing. Ama Kim ya\l dliê: “ Kâo hria\m tông c\ing kyua kâo kha\p hmư\ ênai c\ing kwang mơ\ng mnuih [uôn sang pô. S^t hmư\ ênai c\ing sna\n kâo [uh ai tiê kâo m’ak mơ\ng ai. Hria\m tông c\ing dleh sna\k. Pô tông [ia\ amâo hmao ôh ho\ng ara\ng, tông amâo mâo djo\ sna\n hria\m amâo mâo dưi thâo ôh.”

      Truh kơ ara\ anei mâo leh êbeh 70 thu\n, ga\n hgao leh hla\m du\m kna\m m’ak, `u amâo djo\ kno\ng thâo tông c\ing đuic\ ôh, [ia\ lo\ thâo iu\, pe\, tông 14 mta iu\, pe\, tông mơ\ng djuê ana Dap Kngư. Amâo djo\ kno\ng tông c\ing hla\m du\m yan kna\m m’ak đuic\ ôh, [ia\ lo\ nao tông c\ing mdah hla\m lu hdra\ kdo\ mmui` hla\m leh ana\n êngao ala c\ar. ~u lo\ duah mđing hria\m mkra mjing lu mta mnơ\ng pe\, tông, iu\ djuê ana mdê mdê. Du\m ana alê, m’ô, đrao leh ana\n boh giêt ko\ kra, mơ\ng kiê kngan êwang êweh kprê` `ê mơ\ng `u mse\ si jing leh mta pioh iu\, pe\, tông ja\k siam êdi, s^t iu, pe\ tông kwang hmư\ yơh ênai c\ư\ dliê Dap Kngư. Ama Kim m’ak hlak ya\l dliê: “ Kdra\p pe\, tông iu\ mơ\ng djuê ana pô sna\n kâo pô mkra mjing ma\. Mse\ si đ^ng buôt klia\, đ^ng Ta\k ta, đ^ng na\m, c\ing pơ\ng, c\ing kok, c\ing kram, gôc\.... Hla\m ana\n đ^ng buôt yơh jing êlưih êdi mkra, bi c\ing pơ\ng leh ana\n c\ih kok dleh [ia\.... Mse\ si đ^ng ta\k ta anei, kâo mkra w^t mkra nao c\ia\ng bi siam, sna\n kơh dja\ pioh iu\. Tơ ênai `u m`ê ka djo\, ka kwang sna\n kâo lo\ êmuh mnuih thâo mkra mka\n.”

      Hruê mlan ga\n hgao, ênai mơ\ng c\ing, mơ\ng đ^ng iu\ mse\ si kma leh êlam hla\m ai êwa, asei mlei `u. Leh kơ ana\n, du\m ênai m`ê kbia\ hriê yơh hla\m ako\ dlô `u gra\p bliư\  `u [uh ya be\ mta mnơ\ng. {uh phung hđeh hla\m [uôn m’ak hlak bi êran hiu hla\p, `u tông c\ing ho\ng ênai m’ak. Hmư\ ênai hia ênguôt ai mơ\ng hlei be\, sna\n  `u iu\ ênai đ^ng ênguôt, [uh phung êkei êdam, mniê êra sua\i êma\n w^t kơ sang leh sa hruê nga\ brua\ hla\m lo\ hma, `u pe\ bro# mse\ si sa klei mtru\t mđ^ ai tiê: dlan êma\n leh ana\n sra\ng jih, klei yâo m’ak trei mđao sra\ng truh….

     Ênai c\ing, ênai đ^ng iu\ mơ\ng `u  sna\n kwang nnao yơh, kwang truh kơ êngao [uôn sang, ga\n knông la\n truh ho\ng [^ng ga\p ti du\m kr^ng la\n ala mka\n. Amai H’Ngô, c\ô `u lac\: “ Aê kâo tông c\ing leh ana\n iu\ đ^ng ja\k sna\n hmư\. Aê kâo tuôm nao hiu mdah leh ti lu anôk hla\m ala c\ar mse\ si: Sài Gòn, Sóc Trăng, [uôn pro\ng Hồ Chí Minh, Hà Nội. Đa `u nao mdah truh kơ ala tac\ êngao mse\ si c\ar Pra\ng, Anh, Đức, Đan Mạch, Campuchia…. lu anôk leh. ~u a\t tuôm nao bi lông mdah pe\, tông iu\ kdra\p djuê ana mâo ma\ leh klei pah mni pro\ng mse\ si Mêđai êa pra\k pe\, tông iu\ kdra\p djuê ana. ~u lo\ dưi tu\ yap  ana\n kna\l Nghệ nhân dân gian thu\n 2007.

      Jih klei hd^p Ama Kim sia\ suôr ho\ng kdra\p pe\, tông iu\ mơ\ng djuê ana. Gơ\ thu\n leh khua `u c\ang hmang duah mâo mnuih lo\ dơ\ng c\uê brei klei m’ai mơ\ng brua\ anei. 5 c\ô anak êkei `u mơ\ng hla\k dôk điêt `u mtô brei leh hdra\ tông c\ing, [ia\ amâo mâo pô lo\ dơ\ng  tui nga\ brua\  `u ôh. Ama Kim lac\: “ Di`u hria\m mơh tông c\ing. Pô thâo pô h’a\i. Êlâo adih thâo leh ana\n kmang kơ brua\ hiu duah [ơ\ng ana\n hlo\ng lui he\ mơh. Mse\ si Ama Kok a\t thâo mơh tông c\ing. {ia\ kmang kơ brua\ hiu duah [ơ\ng amâo lo\ tui hluê kâo hiu nao mdah ôh. Ara\ anei si tông ka\n lo\ hdơr lei. Bi phung hđeh ara\ anei amâo mâo pô thâo tông c\ing ôh. Di`u c\ia\ng hria\m mơh, kâo c\iang mtô mơh [ia\ amâo mâo anôk mtô brei ôh. Knhuah gru djuê ana pô amâo mâo dưi lui luc\ ram ôh. Kyua ana\n kâo c\ang hmang khua[uôn bi k[^n brei phung hđeh, lui hmei gơ\ mtô brei. C|ia\ng kơ phung hđeh thâo tông c\ing djuê ana pô, c\ia\ng kơ knhuah dhar kreh djuê ana pô a\t dôk nnao.”

      Hla\m sang krum Êđê djuê ana pô ti ako\ êa Kê`, hruê hruê ênai iu\ Ki pah, đ^ng ta\k ta mơ\ng Ama Kim a\t kwang hmư\ nnao, mse\ si m’^t nao klei m’ai, klei dôk bi m^n nao mơ\ng pô thâo mbrua\ mduôn anei ho\ng ang^n, c\ia\ng lo\ c\uê mtô ba brei kơ gưl êdei…/.

                                                           H Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.