VOV4.Êđê - Hlăm klei `u\ kma bruă duh mkra ho\ng ara\ng ala tac\ ềngao, knơ\ng bruă kbâo [ê` hra kluôm ala tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, du\m san ma\i ]ia\ng dôk dưi ngă bruă nanao sna\n c\ia\ng bi mâo klei mlih mrâo. Sang ma\i [ê` hra An Khê ( dôk ti ]ar Gialai) hlăk po\k ngă lu hdră mlih mrâo hdra\ kdrăp ngă bruă pioh mđ^ kyar boh tu\ dưn bruă duh mkra, mnia mblei.

Nguyễn Minh Chúc, ti êpul mrô 1, alu\ kr^ng Ngô Mây, wa\l krah An Khê, ]ar Gialai, nao hlăm hdră duh mkra pla mjing đang kdrăn pro\ng pla kbâo mâo 3 thu\n ho\ng anei leh. ~u mb^t ho\ng jih jang mnuih pla mjing hlăm kr^ng pla mjing mâo ru\ mkra leh truh 20ha. Hlăm ênha anei, êpul pla mjing mâo leh sang mkra mjing [ê` hra An Khê đru leh hlăm djăp mta brua\. Mơ\ng ana\n, 3 thu\n êgao hnơ\ng kbâo mâo êbeh 120 tôn/ha, kdlưn h^n êbeh kơ dua blư\ mka\ ho\ng êlâo. Ăt kyua ana\n, klei tu\ dưn brua\ knua\ mâo đ^ h^n.

Nguyễn Minh Chúc brei thâo:“ Mơ\ng leh hgu\m hlăm hdră êlan pla mjing kdrăn đang pro\ng, mâo leh sang mkra mjing [ê` hra đru leh hlăm djăp mta dơ\ng mơ\ng êdeh êdâo, hbâo pruê, djăp mta brua\, wa\t hla\m klei hrui blei kbâo, mâo sang mkra mjing duh m^n jih, snăn mnuih pla mjing hơ^t hlăm klei hrui w^t. 1ha mâo ba w^t truh 120 tôn kbâo, kah he\ jih kơ ênoh bi liê, mnga adôk truh 80 êklăk prăk/ha. Mka\ ho\ng mnơ\ng pla mkăn hlăm kr^ng anei snăn kbâo mâo mnga lu h^n. Êlâo h^n, mnuih pla mjing [uh hơ^t leh”.

Nguyễn Hoàng Phước, Khua adu\ brua\ duh bi liê, sang ma\i mkra mjing kbâo [ê` hra An Khê brei thâo, brua\ pla mjing ho\ng đang kdrăn pro\ng mâo ngă leh hlăm 5 thu\n. }ia\ng dưi ma\ brua\ ho\ng êdeh êdâo s’ăi, sang mkra mjing bi liê truh 400 boh êdeh kai pro\ng, lehana\n 8 boh êdeh koh kbâo. Mb^t ho\ng ana\n, sang mkra mjing kbâo [ê` hra ăt dôk ksiêm duah kơ mjeh kbâo jăk mâo lu êa h^n, djo\ guôp ho\ng yan adiê lăn ala hlăm kr^ng Ngo\ Gialai. Sa klei mkăn, jing lo\ đru kơ mnuih pla mjing ma\ brua\ amâo mâo t^ng mnga ôh hlăm jih wưng dôk dlăng kriê hlo\ng truh kơ yan koh kbâo. Mơ\ng klei đru anei, mâo bi hro\ leh ênoh bi liê, lehana\n mđ^ mnga mâo ba w^t hlăm sa ênha\ lăn, mơ\ng ana\n, mjing leh klei bi mguôp kjăp jih jang mnuih pla mjing.

Nguyễn Hoàng Phước brei thâo: “ Klei bi liê brua\ mko\ mjing kdrăn đang hma pro\ng mka\ ho\ng yăng đar snăn hro\ mơ\ng 15 – 17 êklăk prăk, mka\ ho\ng brua\ ma\ ho\ng kriê kngan. {ia\dah le\ hnơ\ng tu\ dưn mâo kdlưn h^n êbeh kơ dua blư\. Lehana\n yuôm bhăn h^n jing mâo klei đru mơ\ng brua\ sang ]ư\ êa alu\ wa\l, hgu\m ho\ng sang mkra mjing kbâo [ê` hra An Khê, bi k[^n mnuih pla mjing ngă brua\ anei. Ho\ng jih jang hdră ana\n, mâo mđ^ bi lar leh lu đang hma pro\ng, ba w^t leh klei tu\ dưn jăk kơ mnuih pla mjing, dưi đ^ kyar mơ\ng đang hma pô”.

Kyua mơ\ng klei tu\ dưn ana\n, lehana\n djo\ ho\ng klei knu\k kna kia\ kriê mơh, snăn hdră mđ^ kyar brua\ đang hma pro\ng mâo leh du\m kdriêk, wa\l krah ti ]ar Gialai jih ai tiê hgu\m ho\ng phung duh mkra mđ^ h^n brua\ knua\. Nguyễn Hùng Vỹ, khua Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa wa\l krah An Khê brei thâo, ]ia\ng djo\ ho\ng klei bhiăn, lehana\n ma\ brua\ mâo klei tu\ dưn, wa\l krah g^t gai mko\ mjing leh djăp êpul hgu\m mrâo. Jih jang êpul hgu\m anei, mâo brua\ klam iêu mguôp jih jang mnuih pla mjing ho\ng sang mkra mjing kbâo [ê` hra, ]ia\ng dưi tu\ mkra đang hma pro\ng.

Nguyễn Hùng Vỹ, bi kla\:“ Mta k`ăm knhal tu] si srăng ngă ]ia\ng kơ mnuih pla mjing thâo săng lu h^n hlăm hdră ma\ brua\ ho\ng êdeh êdâo, mđ^ hnơ\ng ba w^t hlăm sa ênha\ lăn. Lehana\n klei bhiăn kia\ kriê mâo mko\ mjing hlăm êpul hgu\m mrâo, ]ia\ng kơ êpul hgu\m ana\n mâo brua\ klam dôk krah wah jing pô bi mguôp ho\ng sang mkra mjing kbâo [ê` hra, lehana\n mnuih pla mjing. Si srăng ngă ]ia\ng kơ mnuih pla mjing duh kơ brua\ mâo sang mkra mjing kbâo [ê` hra hlăm hdră mrâo mrang, ktrâo ata\t mnuih pla mjing dưn yua hdră ana\n hla\m đang kbâo ti An Khê”.

Nguyễn Văn Hảo, K’ia\ng khua kia\ kriê Sang mkra mjing [ê` hra An Khê, dôk hlăm knơ\ng brua\ [ê` hra Quảng Ngãi, brei thâo klei duh mkra `u\ kma ho\ng ta] êngao đue# nao hla\m hdră êlan ma\ brua\ kjăp h^n. Wưng k]ah ]ia\ng kơ ala ]ar drei ngă klei [ua\n rơ\ng ho\ng kbâo [ê` hra leh bi mnia mblei mb^t ho\ng ASEAN, (AFTA) amâo lo\ sui ôh. Kyuana\n, wưng leh êgao, sang mkra mjing kbâo [ê` hra An Khê g^r mlih mrâo kdrăp ngă brua\, jih hdra\ dlăng kriê wiê ênăk đang kbâo, ]ia\ng mđ^ ai dưi bi ktưn.

Mơ\ng thu\n 2015 truh kơ ara\ anei, sang mkra mjing kbâo An Khê bi liê leh êbeh 3.600 êklai prăk kơ du\m hdră brua\ ti Gialai. Hlăm ana\n brua\ mđ^ mlih kdrăp ma\ brua\ hlăm sang mkra mjing truh 1.200 êklai prăk, snăn sang mkra mjing dưi mâo leh ai dưi ngă brua\ ktang mse\ si ara\ anei, ho\ng ênoh truh 18 êbâo tôn kbâo/hruê. Mb^t ho\ng klei mlih mrâo kdrăp ngă brua\, sang mkra mjing ăt mđing kơ brua\ bi mguôp kjăp ho\ng mnuih pla mjing, lehana\n mko\ mjing kdrăn đang hma pro\ng. Êjai ana\n mnuih pla mjing ngă brua\ mâo klei tu\ dưn mơh, dưn yua hdră mrâo mrang mơh hlăm klei ngă brua\, snăn sang mkra mjing djăp leh ai bi ktưn hla\m alu\ wa\l.

Nguyễn Văn Hảo, brei thâo:“ Knơ\ng brua\ [ê` hra Quảng Ngãi – Sang mkra mjing [ê` hra An Khê duh kơ jih jang hdră ]ia\ng mâo `u\ kma hla\m AFTA, lehana\n ]ia\ng dưi bi ktưn ho\ng brua\ [ê` hra Thailan. Mb^t ho\ng brua\ duh bi liê mrâo kơ kdrăp, mjing klei tu\ dưn hlăm hdră ma\ brua\, mâo leh klei đ^ kyar jăk hlăm du\m thu\n êgao. Sang mkra mjing [ê` hra An Khê mâo leh klei bi mguôp kjăp ho\ng mnuih [uôn sang. Boh nik brua\ po\k phai đang hma pro\ng hla\m 4 kdriêk Ngo\ Gialai. Truh kơ wưng anei, mâo leh 4 êbâo ha đang kbâo pro\ng. Kơ ana\p truh ti thu\n 2020, sang mkra mjing [ê` hra An Khê srăng po\k phai truh 10 êbâo ha kdrăng đang hma pro\ng”.

}o\ng ngă kơ klei mlih mrâo, hyua\ kjăp h^n klei bi hgu\m mguôp ho\ng mnuih pla mjing ana\n jing knhuang yuôm bhăn mơ\ng Sang mkra mjing [ê` hra hla\m brua\ mđ^ h^n ai bi ktưn `u\ kma brua\ duh mkra ho\ng ta] êngao. Hlăm ana\n mđ^ mlar kdrăn đang kbâo pro\ng, tui si sang mkra mjing [ê` hra An Khê ngă leh, k]ưm mâo klei tu\ dưn. Hdră anei djo\ ho\ng klei knu\k kna kia\ kriê, ba w^t klei tu\ dưn pro\ng kơ brua\ duh mkra ala [uôn. Anei jing hdră êlan nao djo\ năng mđ^ ai, lehana\n po\k mlar.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.