VOV4.Êđê - Lu go\ êsei mnuih [uôn sang ti Daklak bi koh druôm he\ ana kphê, ksu hlak dôk [ơ\ng boh, hrui ma kta\k pioh ma\ la\n ba pla ana tiêu, amâo uê` kơ klei mta\ răng mơ\ng du\m brua\ djo\ tuôm leh ana\n boh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu bluh mâo ti lu kr^ng.

            Leh mâo adiê hjan ako\ yan, go\ êsei Trần Văn Dũng, ti [uôn Yên Khánh, să Êa Tân, kdriêk Krông H’Nang, dja\l bi jik hwai rơ\k kai tla\ng lăn pioh prăp êmiêt ba pla tiêu. Hlăm 1 sào kphê mrâo uă druôm adôk mdơ\ng mgăn agha gơ\, du\m [e\ gơ\ng ho\ng [ê tông mdơ\ng pla leh. Trần Văn Dũng hlak mblang phu\n agha `u uă druôm he\ ana kphê ]ia\ng ba pla tiêu.

            “ Kâo ăt t^ng leh ara\ anei kphê klă s^t ênoh ênil amâo mâo sa hnơ\ng ôh, bi tiêu wa\t tơdah ênoh `u tru\n 40 – 50 êbâo prăk/1kg s’năn gơ\ dưi mơh ngă”.

            Đỗ Văn Long, Khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Êa Tân, kdriêk Krông Năng brei thâo; ênoh tiêu ti hnơ\ng 150 êbâo prăk/ 1kg hlăm du\m thu\n ho\ng anei, ngă kơ alu\ wa\l amâo mâo hdră mkhư\ gang klei bi kluh pla tiêu. Kno\ng du\m thu\n ho\ng anei, mâo êbeh 500 ha kphê ti să uă druôm he\ ]ia\ng mă lăn pla tiêu.

            “Wưng giăm anei bruă ba pla ana tiêu lar [ar h^n, lu êdi jing mnuih [uôn sang pla bi tui tio\ hdăng găp, amâo mâo hluê klei ]ua\l mkă ôh. Mrâo êgao mâo klei tiêu djiê pral, djiê êmưt, phu\n agha klei anei kyua bruă pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang amâo mâo djo\ hdră mnê] ênuk mrâo mrang, lu êdi duah tui hriăm klei thâo hdăng găp đui]”.

            Hluê si klei ]ua\l mkă truh kơ thu\n 2020, ênhă pla tiêu mơ\ng ]ar Dak Lak ti hnơ\ng 12 êbâo ha. Khă s’năn, ara\ anei ênhă tiêu ti ]ar anei êgao ti hnơ\ng 16 êbâo ha, hlăm ana\n mâo giăm mkrah wah jing mrâo pla hlăm 2 thu\n giăm anei. Amâo djo\ kno\ng pla tiêu hlăm kr^ng lăn mrâo, pla hluê prue# kyâo mgang ang^n, pla pluă hlăm lu mta ana mkăn, [ia\, lu go\ êsei bi uă druôm ana kphê, ksu ]ia\ng ba pla tiêu, đađa mă ana ksu ngă gơ\ng pioh pla tiêu. Huỳnh Quốc Thích, K’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma mđ^ kyar kr^ng [uôn sang Dak Lak, mtă mtăn, tơ ăt ba pla tiêu ho\ng djăp hdră, mnuih [uôn sang drei srăng tu\ lui] liê:

            “ Tiêu pla ti gơ\ng ana ksu, ana ksu djiê ram `u êlưih bru\. Kyua ana\n, drei đăm pla ôh, kyua gơ\ng ana ksu `u amâo mâo rơ\ng ôh. Hu\i knhal tui], sra\ng lui] wa\t kphê, wa\t ksu, wa\t tiêu, hu^ hyưt êdi. Hdră ngă jăk h^n, ana\n jing mnuih [uôn sang drei pla hlăm anôk ana tu\ yuôm sui thu\n leh mâo ara\ anei, kriê dlăng bi jăk, duh bi liê lu ]ia\ng hnơ\ng mâo boh mnga đ^ h^n. Tơ ara\ anei drei pla, si gah thâo hla\m 2, 3 thu\n dơ\ng ênoh tiêu thâo dôk h’^t mse\ si ara\ anei mơh he\”.

            Ka thâo ôh ênoh tiêu hlăm du\m thu\n kơ ana\p si be\ jing, [ia\, klei truh tơl mơ\ng bruă bi kluh pla tiêu ngă klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă tưp lar pral. Hluê si klei hâo hưn mrâo h^n êdi mơ\ng Knơ\ng bruă Lo\ hma mđ^ kyar kr^ng [uôn sang Dak Lak, hlăm brô 20% ênhă tiêu mơ\ng ]ar hlăk mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă k`^ hla djiê êmưt, 16% ênhă tiêu mnơ\ng ngă djiê pral. Mb^t ana\n, du\m pluh klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mkăn ăt ngă hnơ\ng mâo boh mnga tiêu tru\n kjham.

            Amâo djo\ kno\ng ti Dak Lak đui] ôh, [ia\, lu kr^ng pla tiêu pro\ng mse\ si }ư\ Sê, ]ar Gia Lai, Dak R’Lấp, ]ar Dak Nông, anôk mnuih [uôn sang mâo klei thâo kriê dla\ng tiêu, ăt hlăk kprê` ai tiê kyua mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt. Truh jih thu\n 2014, kluôm kr^ng Dap kngư mâo 1.400 ha tiêu koh druôm he\ kyua hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua Anôk bruă Khoa học kỹ thuật bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên bi mklă: ana\n jing klei truh mơ\ng bruă bi tui mtio\ êran kluh pla tiêu lar [ar.

                                                1 hlăm du\m đang tiêu mrâo hlăm lăn pla kphê.

“ Mđ^ kyar pral mse\ sơnăn, `u ngă lu klei ka djo\ leh ana\n amaoa mâo klei h’^t kjăp ôh. Ara\ anei, lu ênhă pla tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, leh ana\n grăp thu\n mâo du\m êbâo ha bi uă druôm he\. Tal 2, klei hu^ hyưt jing lu ênhă đang tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kyua mơ\ng kman ngă, kman anei `u amâo ngă djiê ana tiêu ôh, [ia\, `u ngă hro\ tru\n hnơ\ng mâo boh mnga”.

            Tiêu jing mta ana dleh pla leh ana\n kriê dlăng, bruă duh bi liê tal êlâo ăt lui] liê lu prăk kăk mơh. Tơ ăt tui tio\ ênoh ênil sang ]ơ mnia, bi ba pla tiêu amâo mđing uê` kơ klei ]ua\l mkă, amâo mâo mđing kơ du\m klei truh hu^ hyưt, đađa uă druôm du\m mta ana mkăn ]ia\ng ba pla tiêu, sna\n mnuih [uôn drei dleh yơh dưi tlaih mơ\ng klei truh tơl mdua.

                                                                                           H’Nga Êban pô mblang.