VOV4. Êđê - Alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y, ]ar Kon Tum mâo mko\ mjing mâo ho\ng anei 16 thu\n, ho\ng klei ]ang hmăng kơ êdei ana\p amâo mâo sui ôh, anôk anei srăng jing alu\ wa\l duh mkra mjh^t m’ua\t hla\m 3 kiêng mđ^ kyar Việt Nam – Lao – Campuchia. Mơ\ng kr^ng lăn ktlah mtlâo knông lăn, êbhiông êya\ng [ia\ mnuih dưi truh, Bơ Y ara\ anei hlăk mâo klei bi mlih, jing anôk truh jăk ho\ng phung duh mkra.

     Mâo bi kla\ jing alu\ wa\l duh mkra phu\n hlăm kr^ng mđ^ kyar tlâo kiêng mâo 13 boh ]ar mơ\ng 3 ala ]ar Việt Nam – Lao – Campuchia, alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y, ]ar Kon Tum mâo boh pro\ng truh êbeh 70 êbâo ha. Mâo klei m^n mjing kr^ng êbhiông êya\ng amâo mâo mnuih hlăm knông lăn anei, srăng jing anôk phung duh mkra truh, kno\ng hlăm 5 thu\n êgao mơ\ng du\m phu\n prăk, ]ar Kon Tum mâo ngă leh 52 hdră brua\ ho\ng ênoh prăk leh bi liê truh êbeh 1.400 êklai prăk kơ du\m brua\ nah gu\ mse\ si êlan klông, pui kmla\, alu\ wa\l ksiêm dlăng [a\ng jang knông lăn.

      Klei yuôm bhăn mơ\ng alu\ wa\l duh mkra anei mâo t^ng mơ\ng dua [a\ng jang knông lăn Bơ Y ]ar Kon Tum ala ]ar Việt Nam, Phu Cưa, ]ar Attapư, ala ]ar Lao mâo bi leh, lehana\n mko\ dua êlan dơ\ng mơ\ng dua ala ]ar, alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y, ]ar Kon Tum mâo leh lu phung duh mkra ruah jing anôk truh, mjing knơ\ng jhuang nao hlăm hdră duh bi liê truh kơ 4 ]ar Dhu\ng ala ]ar Lao, lehana\n 4 ]ar Ngo\ Dưr ala ]ar Campuchia. Hồ Đắc Công Luận, Khua knơ\ng g^t gai knơ\ng brua\ Đắc Hưng, ]ar Gialai la]: “Klei phung duh mkra ksiêm w^t brua\ knua\ hla\m [a\ng jang knông lăn Bơ Y, anei jing anôk jăk êdi. Tui si kâo [uh anei jing anôk bi klin lu mnơ\ng dhơ\ng, anak mnuih găn êrô ti [a\ng jang knông lăn, ]ia\ng mtru\t brua\ knua\ truh kơ Lao. Kâo mâo leh hra\ mơar nao ma\ brua\ kơ Lao jing 7 êklăk dolar mơ\ng thu\n 2007. Ho\ng du\m phung duh mkra mkăn ara\ anei 4 ]ar: Champasak, Sekong, Salavan, lehana\n Attapư ho\ng ênoh prăk duh bi liê ara\ anei truh leh 1 êklai 700 êklăk dolar. Lehana\n kno\ng êlan anei yơh ]ia\ng dưi tru\n truh kdru\n ks^ Liên Chiểu, ti Đà Nẵng, Dung Quất, ti Quảng Ngãi, Quy Nhơn ]ia\ng truh kơ êa ks^. Snăn klei duh bi liê kơ alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y jing hdră êlan pioh mkăp kơ klei mđ^ kyar brua\ duh mkra mnia mblei”.

Anôk brua\ nah gu\ wa\l anôk duh mkra [a\ng jang knông la\n quốc tế Bơ Y dôk duh bi liê. 

     Găn hgao lu klei dleh dlan, klei gun kpăk mơ\ng ta] lehana\n hlăm lam, dơ\ng mơ\ng ka mâo dih anei ôh, ara\ anei alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn hlăk [rư\ hruê [rư\ mâo klei bi mlih. Jih thu\n 2015, mâo leh 63 hdră brua\ ngă hra\ mơar duh bi liê hlăm alu\ wa\l anei, ho\ng ênoh prăk hlăm hra\ mơar jing 2 êbâo êklai prăk, êpul 8 hdră brua\ ru\ mdơ\ng phu\n mâo êbeh 500 êklai prăk. {uh klei găl leh truh, mơ\ng krah thu\n 2015, mâo lu phung duh mkra dơ\ng ru\ mdơ\ng yơh brua\ pô hlăm alu\ wa\l. Aduôn Đậu Thị Hoàn, Khua knơ\ng brua\ Nhân Thành 10B brei thâo, knơ\ng brua\ `u mâo duh bi liê leh hlăm 3 hdră brua\ ho\ng ênoh prăk duh bi liê truh 80 êklai prăk: “Hmei ara\ anei mâo duh bi liê leh anôk mkra hjiê kơ êngao, lehana\n kdrăn dưm mnơ\ng mnia mblei ho\ng ala ta] êngao, lehana\n dơ\ng ma\ brua\. Ara\ anei hmei hlăk ru\ mkra anôk duh mkra mnia mblei, hlăm ana\n mâo du\m kiot ]h^ mnơ\ng, lehana\n siêu thị amâo mâo tuh jia ôh, du\m boh sang rang mdah mnơ\ng dhơ\ng, du\m boh sang dôk guôn ]ia\ng dôk ngă hra\ mơar mu\t kbia\, mnuih găn êrô [a\ng jang knông lăn”.

      Mb^t ho\ng klei bi knăl [uh jăk siam ana\n mơ\ng phung duh mkra, ho\ng anôk găl ti mbah duah [ơ\ng jăk “Aguah hua\ kơ Kon Tum, mlam hua\ kơ Thailan”, alu\ wa\l duh mkra ti [a\ng jang knông lăn Bơ Y hlăk bi kla\ leh klei găl pô jing klông phu\n hla\m brua\ mđ^ kyar klei duh mkra mnia mblei, klei bi mje\ êrô dhar kreh hiu ]hưn ênguê ho\ng du\m ala ]ar Lao, Campuchia, Thailan, lehana\n Mianmar. Huỳnh Đức Tiến, Khua êpul hgu\m brua\ hiu ]hưn ênguê ]ar Kon Tum brei thâo: “Kon Tum jing sa hlăm du\m kang êlan ]ia\ng kơ phung tuê hiu ]hưn ênguê êlan dơ\ng hlăm Êpul hgu\m ASEAN găn [a\ng jang knông lăn Bơ Y. Brua\ hiu ]hưn ênguê jing sa hlăm 12 mta brua\ mjing klei găl tal êlâo, du\m ala ]ar ASEAN dưi găn êrô êngiê hlăm êpul hgu\m. Anei jing sa klei găl pro\ng ho\ng ]ar Kon Tum iêu jak lu phung tuê hriê mơ\ng du\m ala ]ar ASEAN găn hriê kang êlan [a\ng jang Bơ Y. Êlan klông ti Việt Nam mơ\ng [a\ng jang knông lăn Bơ Y truh kơ Kon Tum, lehana\n mơ\ng Kon Tum nao kơ du\m ]ar Lăn Dap Kngư jing găl jăk. Du\m knơ\ng brua\ hiu ]hưn ênguê la] êlan anei ara\ anei jing jăk leh, jăk êdi kơ tuê truh kơ Việt Nam găn hriê [a\ng jang knông lăn Bơ Y”.

       Thu\n êgao, ênoh tu\ dưn brua\ bi mnia mblei ho\ng ta] êngao găn [a\ng jang knông lăn Bơ Y êbeh 243 êklăk dolar. Mâo leh giăm mkrah gưl mnuih lehana\n êbeh 58 êbâo 500 êdeh êdâo găn [a\ng jang knông lăn. Du\m ênoh jia, prăk tăk mơ\ng ]ar Kon Tum mâo truh 285 êklai prăk đ^ mka\ ho\ng thu\n dih. Klei găl hlăm êlan klông, lehana\n klei jăk găl hlăm brua\ hgu\m duh bi liê plah wah alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y, ho\ng du\m ]ar Dhu\ng ala ]ar Lao, lehana\n Ngo\ Dưr ala ]ar Campuchia hlăk jing leh anôk ma\ brua\ mâo lu ala ]ar. Võ Cường, sang ti alu\ kr^ng Vĩnh Thọ, [uôn pro\ng Nha Trang, ]ar Khánh Hoà brei thâo:

  “Kâo nao kơ Lao ma\ brua\ mơ\ng hruê 14/4/2010 truh kơ ara\ anei mâo leh 5 thu\n. Klei găn êrô ti [a\ng jang knông lăn anei kâo [uh mâo lu klei ênưih. Phu\n tal êlâo [a\ng jang t^ng kơ Lao ara\ng dôk mkra, ara\ anei leh Việt Nam duh bi liê mkra mjing ngă leh, snăn [uh jing siam êdi jih dua nah”.

Mnuih leh ana\n êdeh êdâo ga\n êrô ti [a\ng jang knông la\n quốc tế Bơ Y [rư\ hruê [rư\ lu. 

      Ho\ng klei t^ng knăl truh kơ thu\n 2020, ênoh bi mnia mblei ho\ng ala ta] êngao srăng mâo hlăm brô 1 êklai dolar, phung tue găn êrô ti [a\ng jang knông lăn mâo hlăm brô 1 êklăk gưl ]ô mnuih, lehana\n mâo hrui w^t ngăn prăk kơ knu\k kna mơ\ng [a\ng jang knông lăn anei hlăm brô 1 êbâo êklai prăk/thu\n. }ia\ng đăm kplur ôh klei myun, dlăng kơ ya mta klei adôk awa\t, Dhar brua\ kia\ kriê alu\ wa\l duh mkra ]ar Kon Tum hlăk akâo bi mlih klei ]ua\l mka\ alu\ wa\l duh mkra [a\ng jang knông lăn Bơ Y bi djo\ guôp h^n ho\ng klei duh mkra ala [uôn alu\ wa\l, mkhư\ ya klei duh bi liê lar [ar, mlih mrâo hdră kia\ kriê, klei duh bi liê bi găl kơ jih jang phung duh mkra. Kơ klei duh mkra brua\ nah gu\ alu\ wa\l duh mkra. Vũ Mạnh Hải, k’ia\ng khua Dhar brua\ kia\ kriê alu\ wa\l duh mkra ]ar Kon Tum la]: “}ia\ng kơ brua\ nah gu\ mâo duh bi liê jăk, dhar brua\ kia\ kriê alu\ wa\l duh mkra mđing kơ du\m brua\ phu\n, ]ia\ng dưi iêu jak klei duh mkra pral h^n. Mđing kơ du\m hdră brua\ yuôm bhăn h^n, du\m brua\ knơ\ng, djo\ ho\ng alu\ wa\l duh mkra. Ho\ng prăk duh bi liê pro\ng, bi năng ho\ng hnơ\ng mâo prăk duh bi liê ara\ anei, Dhar brua\ kia\ kriê lo\ akâo ]ia\ng duah prăk duh bi liê mkăn, mjing anôk duh mkra mrâo, hrăm mb^t ho\ng yang [uôn bi ma\ brua\. Iêu mthưr jih jang phung duh mkra bi hgu\m hlăm brua\ duh bi liê kơ brua\ nah gu\ mâo anôk kơ klei duh mkra mnia mblei”.

       Mơ\ng kr^ng lăn ti mbah ktlah mtlâo knông lăn êbhiông êyio\ [ia\ mnuih kmưn găn êrô, wa\l duh mkra ti [a\ng jang knông lăn Bơ Y hruê anei mjh^t m’ua\t leh mnuih. Mâo leh klei bi mlih hrăm mb^t ho\ng yan mnga lăn ]ar, klei ]ang hmang kơ êdei ana\p amâo mâo kbưi ôh, anôk “Mnu\ kdjo# sa anôk, jih tlâo ala ]ar hmư\” srăng jing alu\ wa\l duh mkra mjh^t m’ua\t hla\m 3 kiêng mđ^ kyar Việt Nam – Lao – Campuchia, djo\ ho\ng klei ]ang hmăng mơ\ng jih jang mnuih.

                                                                H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k