VOV4.Êđê - Ya\l dliê mu` ghan jing sa mta klei yăl dliê jăk êdi, amâo mâo k[ah ôh hlăm knhuah gru dhar kreh mâo leh mơ\ng đưm, dôk hlăm dhar kreh amâo mâo êdah kla\ ôh mơ\ng Lăn Dap Kngư. Ti Daklak, sa hlăm du\m boh phu\n kơ anôk ]ing ]har Lăn Dap Kngư- Y-Wang Hwing khăng iêo jing Ama Nghin, ti [uôn Tria\, sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar dưi thâo jing “ngăn hd^p” mơ\ng knhuah dhar kreh anei djuê ana Êđê. Hing ang tu] lu, hdơr sui, thâo mu`, Y-Wang ( Ama Ngin) dưi yap jing mnuih thâo mu` ghan hlăm grăp mlam. Ho\ng `u, du\m mlam kreh dôk mu` ghan [rư\ [rư\ srăng lu] mơh tơdah amâo mâo lo\ mtô bi hriăm ôh kơ gưl hđeh ara\ anei.

Dôk ti adring dlăng kơ krah mđia\ [hu du\m kdhô kphê, ti kngan đ^ng klia\ lehana\n mb^t ho\ng hmăm ksueh, Ama Nghin ayu\ đ^ng klia\ amâodah kưt kdja krah yang hruê. Ala\ dôk dlăng pha\ kbưi.

Ama Nghin la], yan anei ka truh yan hua\ mnăm ôh, `u kăn lo\ tuôm hiu duah mdah kơ anôk mkăn rei. Kno\ng dôk kơ sang [hu kphê, amâodah nao kơ hma đru anak ]ô, lo\ hdơr kơ ênuk mphu\n dô nao jah ênah ngă hma, mông êmăn dôk kơ êyui ayu\ đ^ng klia\, teh gông.

Nghệ nhân Ama Ngin 

~u am^ ba ama [a\ ti [uôn Tria\, sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak, jing [uôn sang Dăm Săn mphu\n dô, du\m ênhiang klei kưt, ei rei kma jia\ leh hlăm klang êrah `u mơ\ng điêt. Truh kơ ara\ anei, `u ăt adôk hdơr ênu\m 4 mta klei khan hing ang anak Êđê ana\n jing “Dăm Bhu-Dăm Bha” “Đu\n Bru\” lehana\n “Dăm Bong hiu lua” `u yăl dliê, êlâo dih truh yan hua mnăm, leh sa hruê ma\ brua\ suăi êmăn, jih jang mnuih dôk ju\m kpur pui, ti djiêu kriăk kpiê điêt dơ\ng sah leh, snăn hmư\ yơh klei yăl dliê ghan. Hlăm grăp bliư\ dôk yăl dliê mơ\ng ako\ tlam wai băk hlo\ng truh kơ bhung aguah ]ang rang mnga] klei yăl dliê jih mlan anei truh hruê êdei ka jih.

Du\m mlam dôk bi yăl dliê ghan mse\ djuê ana\n jia\ kma leh hlăm ai tiê `u, dơ\ng mơ\ng `u hlăk mrâo đ^ 10 thu\n, hlăm du\m mlam aê `u dôk yăl dliê. Du\m klei blu\ ghan ana\n hlo\ng jing leh klei mưng hlăm klei blu\ aguah tlam mlam hruê, lehana\n Ama Nghin lo\ dơ\ng ]uê klei thâo ghan kơ lu mnuih lo\ dơ\ng hmư\ hlăm du\m thu\n êngu\n mlan êgao. Hing ang tu] lu mta, hdơr pioh sui, thâo mu` siam, `u amâo mâo djo\ kno\ng kreh mu` hlăm hjăn [uôn pô đu] ôh, [ia\dah lo\ mâo klei ara\ng jak iêu `u hiu nao mdah hlăm lu ala ]ar dlông ro\ng lăn. Ne\ mrâo thu\n dih, `u mâo Knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ klei kreh knhâo brua\ dhar kreh djuê ana, hla\m knơ\ng brua\ kreh knhâo yang [uôn Việt Nam ata\t nao yăl dliê mu` ghan hla\m Knăm djuê ana ti Phần Lan. ~u la], `u [uh mâo ai tiê m’ak êdi kyua mâo nao mu` ghan ara\ anei, kyuadah [ia\ snăk mnuih thâo lo\ mu` mse\ ho\ng `u, leh ana\n kyua klei hd^p mâo leh lu klei bi mlih : “Mu` mse\ ho\ng Ama Nghin ara\ anei [ia\ snăk, amâo mâo djo\ mse\ si mphu\n dô ôh, đưm adih nao hua\ mnăm [uôn yu\ pu\ ngo\. Bi ara\ anei bi kia\ tiêu, dlăng kphê leh hrui pe\ kphê snăn hrui pe\ tiêu, leh kơ năn krih êa, jing amâo lo\ mâo mmông mdei msăn. Ênuk ara\ anei kyâo mtâo kăn lo\ mâo, kmrơ\ng dliê leh jih rai, kno\ng lo\ bi pla ana jua\r s’ăi”.

M’ak mâo mơh, ênguôt mâo mơh kyuadah amâo lo\ mâo lu ôh mnuih adôk thâo mu` ghan yăl dliê đưm mơ\ng ako\ tlam kma aguah, jih hruê anei truh hruê êdei mse\ ho\ng mphu\n dô, kăn lo\ mâo sang dlông krum, kpur pui dôk bi yăl dliê đưm, mu` ghan ho\ng ]ô anak, ara\ anei ram rue# leh. Klei ana\n tơl wa\t hlăm sang `u pô mse\ mơh:“Anak ]ô ara\ anei truh tlam mma\t di`u ăt adôk duh m^n kơ brua\ knua\ di`u, đa ]ih mkra hra\ m’ar. Di`u bi po\k hlăm hla po\k web yơh. }ia\ng hmư\ klei mu` di`u bi po\k hlăm hla po\k ana\n mơh. Ênguôt yơh [uh, thu\n mlan Ama Nghin dôk hd^p ya lo\ sui he\ deh, klei hd^p êwih tlam leh, mduôn leh”.

Kyuana\n yơh Ama Nghin dôk bi m^n, lehana\n hdơr nanao kơ du\m mlam mphu\n dôk kreh yăl dliê, mu` ghan. ~u jing mnuih lo\ bi hd^p du\m klei mu` đưm ho\ng klei dôk kưt kdja yang hruê, mu` kơ hlei pô ]ia\ng hmư\, lehana\n ăt mâo klei m^n ]ia\ng mtô bi hriăm kơ hlei pô ]ia\ng hriăm lo\ dja\ pioh knhuah gru dhar kreh pô mơ\ng đưm:“Kâo đue# nao, klei khan hlo\ng đue# nao mơh, kâo hn^ng kơ klei anei êdi, tơdah ara\ anei mâo he\ knu\k kna, amâodah hlei êpul brua\ mko\ mjing brei kâo srăng mtô bi hriăm brei, kno\ng lo\ mtô bi hriăm, kơh ]h^n dah dưi dja\ pioh hjiê dhar kreh yuôm bhăn mơ\ng Ama Nghin, ara\ anei kâo mduôn leh giăm 66 thu\n leh”.

Nghệ nhân Ama Ngin ^u đ^ng klia\ 

Ho\ng klei ]ang hmang mâo sa kdrê] ]ia\ng dja\ pioh klei yăl dliê ghan mơ\ng anak Êđê, mâo ho\ng anei 3 thu\n, Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar po\k leh adu\ mtô bi hriăm, pioh brei Ama Nghin mtô kơ phung êdam êra hlăm sa\. Jing knua\ druh sa\ Êa Tul, đua klam mko\ mjing adu\ mtô bi hriăm, lehana\n ăt jing mnuih nao hriăm mơ\ng Ama Nghin, Y-Thok Niê, ti [uôn Sah B la], sa boh adu\ hriăm ka djăp ôh ]ia\ng dưi lo\ kru\ w^t klei yăl dliê ghan đưm hruê lehana\n mlam ana\n. Amâo mâo djo\ ênưih ôh mtru\t mjhar phung hđeh ênuk ara\ anei hriăm klei ghan:“Kâo thâo ma\ snăn, leh mâo tui hriăm ho\ng Ama Nghin. Êjai dôk hriăm hmư\ klei `u mtô jing jăk êdi, lehana\n pô ăt khăp mơh, [ia\dah dleh dưi tu]. Amâo mâo jăk êma\t ôh tui hriăm, klei duê dleh hdơr. Kno\ng hdơr ma\ du\m kdrê] yăl dliê”.

Mse\ ho\ng klei Y-Thok la], kno\ng hlăm sa boh adu\ bi hriăm ma\ snei amâo mâo djăp ai dưi lo\ kru\ ôh klei yăl dliê ghan đưm, jing klei dleh mơh c\ia\ng lo\ mâo anôk mse\ si ênuk kreh bi yăl dliê đưm êlâo adih. Anôk jăk êdi ho\ng klei yăl dliê đưm ghan mu` anak Êđê pô jing sang krum dlông, mâo kpur pui jih jang bi kuh ku\m dôk mđing hmư\ êjai êlah pui dôk trơ\ng ti kpur hla\k kriăk kpiê leh kba. Anôk mse\ snăn ara\ anei amâo lo\ mâo ôh, anak mnuih ara\ anei bi mlih leh mơh, ya do\ pô ]ia\ng hriăm, ya do\ pô ]ia\ng hmư\. {uh kla\ kơ klei ana\n, ana\n Ama Nghin ]ia\ng yăl dliê mtam yơh wa\t hruê dưn, ho\ng hlei pô ]ia\ng hmư\, ho\ng hlei pô mâo klei khăp ]ia\ng hriăm./.

                            H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k