VOV4.Êđê - Mse\ si yăl dliê leh hlăm klei ]ih
êlâo, Lăn Dap kngư ]a\t jing hlăk dôk ti ana\p klei đ^ jing kdrăn ]uah, kyua
kbia\ hriê mơ\ng klei k[ah êa. Boh s^t klei anei mdưm leh kơ brua\ sang ]ư\ êa,
lehana\n dhar brua\ djo\ tuôm ho\ng brua\ hlăk mjê] lehana\n sui ]ia\ng rơ\ng
dưi krơ\ng êa jua pioh krih mđoh djăp kơ mnơ\ng pla. Ana\n jing bi mlih hdră
duh bi liê, dăp w^t brua\ duh mkra pla mjing, ba yua klei kreh knhâo hla\m
brua\ kia\ kriê, ba yua êa jua ho\ng klei tu\ dưn, kjăp. Kdrê] knhal tu] hlăm
klei ]ih anei: “Ya hdră kơ knơ\ng êa Lăn Dap Kngư?” mơ\ng êpul ]ih kklei mrâo
Sang mđung asa\p blu\ Việt
Hlăm
du\m thu\n giăm anei ti Lăn Dap Kngư dơ\ng mâo leh lu hdră bi hmô hlăm brua\
krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk êdi. Mse\ si
ti Lâm Đồng, đơ kr^ng pla djam, pla mnga phu\n mse\ ho\ng Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc
Dương, Đức Trọng… ba yua leh hdră krih bi rô] [rư\ [rư\, krih pruih mse\ hjan [hu\k.
Vũ Đình Phúc ti alu\ kr^ng mrô 7, [uôn pro\ng Đà Lạt brei thâo klei tu\ dưn mơ\ng
brua\ ba yua hdră krih bi rô] êa [rư\ [rư\ hlăm 1 ha mnga `u:
“Hrô kơ klei pô krih
hlăm sa mlan lu] 30 ai ma\ brua\, ara\ anei pô krih ho\ng hdră mkriêm êa adôk
ma\ 3 ai ma\ brua\, mâo mkiêt mkriêm mơh sa kdrê] hbâo pruê, lehana\n dưi kriêm
ai ma\ brua\, mơ\ng ana\n klei hd^p go\ sang pô hơ^t h^n”.
Mb^t
ho\ng djam, mnga, lehana\n kphê, ti Lâm Đồng ara\ anei mâo hla\m brô 15% hlăm ênoh
jih jang giăm 40 êbâo ha ]ê mâo ba yua leh hdră krih ho\ng klei mkriêm êa. Phan
Văn Lyuến – Knua\ druh kdrăp ma\ brua\ mrâo Junhong Việt
“Klei tu\ dưn mơ\ng
brua\ ba yua kdrăp krih êa ho\ng klei mkriêm anei, tal êlâo jing drei dưi
ksiêm, lehana\n bi hro\ hnơ\ng hbâo pruê, kyuadah yua êa ho\ng hdră krih êa bi
rô] [rư\ [rư\ ho\ng ana ]ê ana\n mtam. Tal dua, jing mnuih ma\ brua\ hro\ mơh.
Tal tlâo, boh mnga mâo jing knar amâodah kdlưn h^n ho\ng hdră dlăng kriê mse\
si yăng đar”.
Ti
Daklak hlăm 5 thu\n êgao, knơ\ng brua\ kphê Trung Nguyên mâo bi mguôp leh ho\ng
phung pla mjing, k`ăm mđ^ hnơ\ng jăk kơ kr^ng pla mjing kphê. Go\ sang Y-Na
Ayu\n mb^t ho\ng 6 go\ sang mkăn ti sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar mâo ngă leh mơh
hdră anei. Bi liê mko\ mkra kdrăp krih êa kơ grăp ha kphê jing 50 êklăk prăk;
Knơ\ng brua\ đru mkrah, hdră ru\ mdơ\ng kr^ng [uôn sang mrâo đru 40%, du\m adôk
go\ sang ana\n bi liê 10%. Y-Na Ayu\n la]:
“Thu\n êlâo ka mâo ôh hdră
krih êa bi rô] [rư\ [rư\ snăk hnơ\ng boh kphê mâo 1,7 tôn. Thu\n dih jing thu\n
tal êlâo ba yua hdră krih anei snăn mâo 2,1 tôn, đ^ truh êgao kơ 20%, thu\n
anei srăng đ^ lu h^n dơ\ng”.
Knơ\ng
brua\ mkra kdrăp krih êa mrâo Khang Thịnh ti [uôn pro\ng Hồ Chí Minh truăn hlăm
brua\ mkăp kdrăp krih êa bi rô] [rư\ [rư\... Du\m thu\n êgao, knơ\ng brua\ mâo
bi mguôp leh ho\ng mnuih pla mjing Lăn Dap Kngư ]ia\ng dưn yua kdrăp krih êa
anei ho\ng lu mta mnơ\ng pla mse\ si kphê, tiêu, ktơr, kbâo, djam mtam, mnga,
lehana\n rơ\k pioh ]iêm mnơ\ng rông mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk êdi. Vũ Kiên
Trung, Khua kia\ kriê knơ\ng brua\ kdrăp krih êa mrao Khang Thịnh la]:
“Đơ ]ar ti Lăn Dap Kngư,
snăn Lâm Đồng yơh jing ]ar ba ako\. Di`u mâo klei găl h^n jing mâo lu êpul êya
mơ\ng ala ta] êngao hriê, snăn mnuih ngă lo\ hma pla mjing ti Đà Lạt pral tui
hriăm mtam, hlo\ng ba yua. Tal dua jing Daklak, mnơ\ng pla phu\n jing kphê,
snăn hmei ba yua hdră krih êa bi rô] [rư\ [rư\ ]ia\ng ba w^t klei tu\ dưn jăk
h^n kơ ana kphê. Gialai snăn ba yua hdră krih bi rô] êa [rư\ [rư\ kơ ana tiêu
mâo hla\m brô 600ha, lehana\n Daklak ara\ anei ăt ba yua leh mơh hdră anei kơ
ana tiêu”.
Êa
jua pioh krih mnơ\ng ara\ anei knư\ hruê knư\ dơ\ng hro\, ênha pla mjing knư\
hruê knư\ đ^ lar, klei ]ia\ng kơ êa jing pro\ng ho\ng mnuih pla mjing ti Lăn
Dap Kngư, lehana\n brua\ klam anei pro\ng jing le\ kơ brua\ sang ]ư\ êa lehana\n
du\m dhar brua\ djo\ tuôm. Tui si Tiến sĩ Lê Ngọc Báu – Khua knơ\ng brua\ kreh
knhâo lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư la], mb^t ho\ng brua\ lo\ mko\ w^t jih
klei duh mkra pla mjing, jih jang mđ^ ktang brua\ ba yua klei kreh knhâo, ti
alu\ wa\l Lăn Dap kngư brei bi mâo klei bi mlih pro\ng hlăm klei duh bi liê kơ
knơ\ng mbông êa, mka\ ho\ng hnơ\ng pla mjing:
“Knu\k kna ăt mâo klei
bi mlih pro\ng hlăm brua\ duh bi liê kơ knơ\ng mbông êa, bi hro\ klei amâo mâo
bi kna kơ hnơ\ng êa jua. Ho\ng hnơ\ng hjan grăp thu\n mơ\ng 1.800 – 2.000 ml,
tơdah drei mâo du\m knơ\ng mbông êa jăk, ]ia\ng mâo mgơ\ng mơ\ng 10 – 15%
hnơ\ng êa pioh krih mđoh hlăm yan bhang không. Tơdah duh bi liê lu kơ knơ\ng êa
ti Lăn Dap Kngư pioh krih kơ mnơ\ng pla sui thu\n, mâo ênoh tu\ dưn pro\ng,
jing klei tu\ dưn srăng ba w^t kdlưn h^n mơh tơdah mka\ ho\ng brua\ duh bi liê
kơ mdiê”.
Tui
si hdră kluôm mơ\ng ara\ anei truh kơ thu\n 2020, lehana\n ta\ hdră truh kơ
thu\n 2030, jih jang ]ar hlăm Lăn Dap Kngư năng bi mâo brua\ duh bi liê mrâo,
lehana\n lo\ mkra mđ^ 2.370 knơ\ng kdơ\ng êa, ho\ng ênoh prăk bi liê jih jang êbeh
58 êbâo êklai prăk. Êjai ana\n, ngăn prăk hlăk hlê k[ah, snăn brei bi mâo klei
bhiăn ma\ brua\ mdê] h^n. K’ia\ng khua Giáo sư Tiến sĩ Đoàn Doãn Tuấn – Khua knơ\ng
brua\ ksiêm duah klei kơ êa jua krih kơ wa\l hd^p mda, hlăm Knơ\ng brua\ Kreh
knhâo knơ\ng mbông êa Việt
“Tơdah klei iêu mkrum
mguôp ngăn prăk mâo klei tu\ dưn, snăn ktang h^n mơh drei mâo klei găl bi leh
brua\ knơ\ng mbông êa, lehana\n kơ brua\ kia\ kriê. Hyua kjăp brua\ kia\ kriê
knơ\ng mbông êa, snăn kơh đru kơ mnuih [uôn sang mâo hnơ\ng hrui w^t lu h^n,
lehana\n truh kơ klei iêu mkrum ngăn prăk ăt srăng ênưih h^n mơh. Kơ brua\ bi
mguôp jih jang yang [uôn hrăm mb^t ma\ brua\, drei srăng iêu jak mnuih ngă lo\
hma bi mguôp ho\ng hdră hrăm mb^t jih jang mơ\ng Knu\k kna, phung duh mkra, lehana\n
mnuih pla mjing. Knu\k kna đru hlăm hdră krih mkiêt mkriêm êa, snăn duh bi lie
kơ đ^ng êa jing phu\n, êlan đ^ng tal êlâo, phung duh mkra êlan đ^ng tal 2;3
lehana\n mnuih pla mjing êlan ba mu\t kơ lo\ hma, lehana\n đ^ng pioh krih”.
Boh
s^t ti Lăn Dap Kngư drei ara\ anei mâo leh ]ar ngă jăk brua\ yang [uôn hrăm
mb^t bi ma\ brua\. Boh nik jing ]ar Lâm Đồng hlăm du\m thu\n êgao mâo iêu jak
leh jih jang mnuih [uôn sang bi sa ai mkra leh du\m êtuh ênao mgơ\ng êa điêt. Mơ\ng
ara\ anei truh thu\n 2020, Lâm Đồng t^ng srăng lo\ kuai mrâo hlăm brô 5 êbâo
500 boh ênao mgơ\ng êa điêt, ho\ng ênoh bi liê hlăm brô 125 êklai prăk, hlăm ana\n
mnuih [uôn sang bi mguôp truh mkrah. Hdră ma\ brua\ anei mơ\ng Lâm Đồng mâo leh
K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma Hoàng Văn Thắng bi mni, jing leh gru bi hmô jăk
hlăm brua\ duh bi liê mđ^ kyar brua\ knơ\ng mbông êa ti Lăn Dap Kngư:
“Ti Lâm Đồng ma\ brua\
pral mâo klei tu\ jing, ]ar mâo leh lu hdră êlan jăk, đru 70% êdeh êdâo kơ
mnuih ngă lo\ hma kuai ênao êa anei, anei jing klei hriăm yuôm bhăn. Kâo [uh
klei m^n mơ\ng Lâm Đồng jing pro\ng êdi, jing ata\t jih jang mnuih [uôn sang
mkra knơ\ng mbông êa. Ti anei kâo ]ia\ng la] kơ 3 mta klei ]ia\ng mtru\t brua\
krih êa. Tal êlâo, lo\ mko\ w^t brua\ duh mkra ho\ng hdră kluôm. Hlăm hdră êlan
hmei srăng srăng đru bi mguôp kơ klei duh mkra pro\ng h^n kơ đru hliê. Tal dua,
bi mlih mtam yơh hdră duh bi liê, boh nik brua\ knu\k kna duh bi liê, mtru\t
mjhar klei duh bi liê êngao knu\k kna bi mguôp ho\ng knu\k kna. Tal tlâo, ba
yua mtam jih jang hdră ma\ brua\ kreh knhâo, ta\ w^t hdră ma\ brua\, ti anôk
mnơ\ng pla hliê hluôt hjăn, amâo lo\ djo\ guôp ôh, snăn mlih mtam pla mjing ya
mnơ\ng pla jing jăk h^n, guôp h^n. Sitôhmô, ]ia\ng dưi mkiêt mkriêm êa, snăn bi
mâo hdră ma\ brua\ mđrăm mtam hlăm sa blư\ ho\ng jih jang hdră êlan mkăn, snăn
kơh mâo klei tu\ dưn”.
S^t
yơh dôk hlăm yan không snăn hmăng hmưi kơ adiê hjan. Jih jang hdră mâo bi êdah
leh ăt kbia\ hriê mơ\ng klei jing leh s^t, lehana\n găn leh lu klei hriăm, siămdah
]ia\ng po\k mlar amâo mâo djo\ jing brua\ ênưih ôh. Kyuadah lăn ala, yan adiê,
lehana\n djăp mta mnơ\ng pla, lehana\n wa\t ho\ng klei bhiăn mưng hd^p mơ\ng mdê
bi kr^ng jing mdê mdê. Kyuana\n, mb^t ho\ng brua\ knang kơ ai tiê mnuih [uôn
sang, klei m^n mnuih [uôn sang, Lăn Dap Kngư ăt bi mâo mơh hdră kluôm hrăm mb^t
jih jang, ho\ng ai ênai duh bi liê pro\ng, lehana\n duh kơ sa anôk, iêu jak
phung kreh knhâo, phung duh mkra mnia mblei ma\ brua\ mb^t, snăn hei drei jih yơh
klei dôk amâo mâo hơ^t p^t amâo mâo mđao t^ng kơ ênoh tla kơ klei amâo mâo êa
krih kbia\ hriê mơ\ng pô mơh ngă.
Y- Khem pô ]ih ho\ng răk
Viết bình luận