VOV4.Êđê - Mse\ si hmei la] leh hla\m hdra\ mđung êlâo, klei adiê không nga\ k[ah êa ti kr^ng Dap Kngư – kr^ng phu\n kơ  brua\ nga\ lo\ hma mơ\ng ala ]ar nga\ lui] liê pro\ng êdi, amâo dưi t^ng jih ho\ng pra\k ôh. Hla\m hdra\ hruê anei, hmei hlak mblang kơ mta phu\n mơ\ng boh klei anei. Ana\n jing brua\ duh bi liê ru\ mdơ\ng du\m hdra\ brua\ knơ\ng kdơ\ng êa amâo t^ng ôh klei hma\i djo\ kơ la\n êa wa\l hd^p mda. Du\m hdra\ brua\ knơ\ng kdơ\ng êa amâo mâo djo\ guôp ho\ng klei mâo, ga\l djo\ mơ\ng kr^ng, brua\ kriê dla\ng, ba yua adôk mâo lu klei ka djo\. Leh ana\n jing klei bi rai dliê, klei, ktir lu đei êa kba\ng, nga\ kơ hnơ\ng êa [rư\ hruê [rư\ tru\n hro\ ti gu\ h^n.

      Kyua klei ma\ ba yua êgao hnơ\ng đei mơ\ng anak mnuih nga\ hma\i djo\ leh kơ phu\n êa juôr ti kr^ng Dap Kngư hla\m du\m thu\n êgao, êlâo h^n ana\n jing brua\ ru\ mkra du\m boh Phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa ti pa\t c\ia\ng jih du\m hnoh krông pro\ng. Êdah êdi jing hdra\ brua\ phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa An Khê – Ka Nak ti c\ar Gia Lai kga\n he\ hnoh đoh êa krông Pa mơ\ng ako\ adih leh ana\n tuh hriê kơ êa krông Kôn c\ar Bình Định; êa krông Pa jing hnoh krông djiê. Gra\p thu\n, êbeh 300 êklai m3 êa krông Pa mlih hnoh đoh hriê kơ c\ar Bình Định, nga\ kơ du\m pluh êbâo ha la\n nga\ lo\ hma ti 6 kdriêk, wa\l krah mơ\ng c\ar Gia Lai thu krô jih. Hla\m brô 400.000 go\ êsei mnuih [uôn sang dôk hd^p ti ktuê hnoh  krông Pa bi tu\ klei c\ho\ djhan phu\n êa ba yua. Jih gưl nga\ khua Hội đồng Nhân dân c\ar Gia Lai, Phạm Đình Thu tu\ nnao klei kp^ kyua hdra\ brua\ phu\n pui kmla\ anei.  

Kyua Phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa An Khê – Kang Nak  bi mlih hnoh đoh ba tuh êa kơ hnoh krông Kôn c\ar Bình Định, êa krông Pa ti c\ar Gia Lai jing hnoh krông djiê, jing hnoh krông gơ\ pô amâo mâo lo\ mâo êa đoh ôh.

“ Phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa An Khê – Kanak jing brua\ kơ sui thu\n, ru\ng răng sna\k, amâo mâo thâo ôh hb^l sra\ng mjưh rue#. Hla\m klei nao bi mtuôm ho\ng phung bi ala kơ mnuih [uôn sang a\t ba bi trông kơ brua\ anei ktang sna\k. Ara\ anei, `u nga\ hma\i djo\ kơ ktuê hnoh krông jing gia\m 400.000 go\ êsei mnuih [uôn sang dôk hd^p ti t^ng nah tluôn hnoh krông amâo mâo djo\ kno\ng ti An Khê đuic\ ôh. Brua\ bi mlih  hnoh đoh mơ\ng êa krông jing hmai\ jhat pro\ng êdi.”

     Mse\ si ana\n mơh, ktuê hnoh krông Srêpôk jing  mguôp êa krông Knô ho\ng êa krông Ana đoh nao ga\n kơ 2 c\ar Dak Nông leh ana\n Dak Lak a\t bi kga\n he\ jing du\m kdrêc\ pioh nga\ mkra phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa, nga\ hma\i djo\ pro\ng kơ phu\n êa mơ\ng du\m knơ\ng kdơ\ng êa. Mơng hla\k phu\n pui kmla\  êran ho\ng êa {uôn Tuôr S’rah bư\ ga\n hnoh êa Krông K’Nô, phu\n êa yua kơ brua\ nga\ lo\ hma mơ\ng 8 sa\ hlaưm c\ar Dak Lak leh ana\n Dak Nông hma\i djo\. Ti  t^ng nah tluôn hnoh êa sang ma\i phu\n pui kmla\ Srêpôk 4A bư\ kga\n he\ hnoh êa ti kdriêk {uôn Đon, c\ar Dak lak, ba êa đoh nao kơ kr^ng wa\l mka\n pioh bi êran pui kmla\, nga\ kơ du\m pluh km hnoh krông Srêpôk êdah wa\t tur êa. Brua\ nga\ anei nga\ leh klei adiê mđia\ ktang k[ah êa ti kr^ng nah tluôn hnoh krông, hma\i djo\ kơ mnơ\ng hd^p mơ\ng Wa\l dliê ala c\ar York Đôn, mb^t ana\n nga\ kơ brua\ hiu c\hưn ênguê la\n ala êa juôr {uôn Đon gơ\ ja\k j^n jing he\ sa anôk taih kbưi kriêp êya\ng. Ti c\ar Kon Tum, phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa Thượng Kon Tum hla\k dôk ru\ mkra. Bi mlih hnoh đoh êa krông mơ\ng êa krông Đa\k Snge\, c\ar Kon Tum đoh nao kơ êa krông Trà Khúc, c\ar Quảng Ngãi, s^t n^k sra\ng nga\ klei truh jhat tut mtam amâo mâo mdê ôh ho\ng du\m klei hla\k truh mâo ti t^ng nah tluôn phu\n pui kmla\ An Khê – Kanak, c\ar Gia Lai, wa\l hiu c\hưn dla\ng {uôn Đon c\ar Dak Lak amâo dah mse\ si drai Pongour ti Lâm Đồng, drai êa ja\k j^n dla\ng leh ana\n kdrưh k’a\m êdi ti kr^ng Dap Kngư. Aduôn Trương Thị Đáng khua kia\ kriê wa\l hiu c\hưn ênguê la\n ala êa juôr Drai êa Pongour lac\:

Phu\n pui kmla\ Srêpôk 4A bư\ kga\n hnoh krông, nga\ kơ wa\l hiu c\hưn ênguê la\n ala êa juôr {uôn Đon thu khuôt jih êa juôr

“ Hla\k ru\ mkra knơ\ng kdơ\ng êa phu\n pui kmla\ Đại Ninh, sna\n mse\ si phu\n êa hnoh krông Da\ ~im đoh hriê kơ nah tluôn mơ\ng Drai êa Pongour jing amâo mâo lo\ mâo ôh, amâo lo\ mâo dja\p êa pioh mka\p kơ mnơ\ng pla mjing leh ana\n êa đoh hriê truh kơ drai hlo\ng thu khuôt jih mơh. Kha\gơ\ phu\n pui kmla\ Đại Ninh [ua\n rơ\ng phưi êa w^t kơ hnoh krông Da\ ~im anei sa mn^t mâo du\m m3 êa, [ia\ boh s^t gơ\ di`u amâo mâo hluê nga\ djo\ si klei c\ia\ng ana\n ôh.”

     Djo\ êdi Dap Kngư hla\k bi tla ênoh yuôm êdi leh ana\n amâo mâo thâo ôh hb^l  jih klei bi tla ênoh. Mb^t ho\ng brua\  k[ah klei t^ng mka\ hla\k ru\ mkra du\m sang ma\i phu\n pui kmla\, klei bi rai dliê ktang kjham ti kr^ng Dap Kngư a\t jing klei hma\i djo\ nga\ kơ phu\n êa tru\n hro\ kjham êdi. Hluê si Knơ\ng dla\ng knơ\ng brua\ Dliê kmrơ\ng, hla\m 7 thu\n êgao, kr^ng Dap Kngư luc\ gia\m 360 êbâo ha dliê.  Sa ênoh mrô t^ng yap mka\n brei [uh: hla\m 30 thu\n êgao, 1/3 dliê ti kr^ng Dap Kngư rai ra\k ho\ng jih jang êbeh 1 êkla\k 500 êbâo ha, nga\ kơ hnơ\ng luôm dliê tru\n hro\ pral êdi, luc\ klei dưi dôk kriê krơ\ng êa. Trương Văn, Khua Knơ\ng brua\ Trách nhiệm Hữu hạn ba yua hdra\ brua\ knơ\ng kdơ\ng êa Gia Lai lac\ snei: “ Bi rai dliê jing sa klei hma\i djo\ pro\ng êdi, jing `u  nga\ luc\ jih  kyâo mtâo rơ\k ktơ\k. BI brua\ bi mlih dliê leh rai sna\n kâo bi m^n `u a\t nga\ hma\i djo\ pro\ng mơh. Kyua êlâo adih mnuih [uôn sang nga\ kno\ng hma hang ti ako\ êa, ara\ anei mlih ba pla kphê, tiêu. Sna\n jing hla\m sa bliư\, bi krih êa kơ mdiê êjai, bi ti ako\ êa ara\ng ba yua pom êa ma\ êa pioh krih kơ kphê, tiêu ana\n gơ\ k[ah êa”.

      Phu\n pui kmla\ Srêpôk 4A bư\ kga\n hnoh krông, nga\ kơ wa\l hiu c\hưn ênguê la\n ala êa juôr {uôn Đon thu khuôt jih êa juôr.

Hla\k êjai phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa đoh ba êa kơ anôk mka\n, leh ana\n luc\ dliê kmrơ\ng, luc\ klei dưi kriê krơ\ng êa, sna\n brua\ bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa ti kr^ng Dap Kngư knang kno\ng kơ knơ\ng kdơ\ng êa. Dap Kngư ara\ anei mâo 2.260 knơ\ng kdơ\ng êa ho\ng 1150 ênao mgơ\ng êa, gia\m 950 knơ\ng kdơ\ng êa, du\m êtuh anôk pom êa leh ana\n gia\m 5.000 km mbông mnuôr êa. Sna\n [ia\dah du\m êtuh knơ\ng kdơ\ng êa jhat rai leh, êa kdơr leh, du\m adôk bi kriê dla\ng amâo mâo kja\p ôh lui tha. Yan  phưi êa l^p lêc\ soh ho\ng klei kc\ah mtru\n nga\ ênga\p êa. Yan bhang le\ yua liê ti mang hla\m ako\ yan lui truh kơ knhal jih yan k[ah êa yua. Mai Trọng Dũng, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang c\ar Dak Lak lac\ s^t snei:

 “ Du\m hdra\ brua\ êlâo adih jao kơ alu\ wa\l kriê dla\ng, sna\n bi jao kơ kdriêk, kdriêk jao kơ sa\, sa\ lo\ jao kơ sa c\ô knua\ druh brua\ êlan klông - knơ\ng kdơ\ng êa; leh ana\n hdra\ brua\ ana\n lo\ jao w^t kơ alu\, [uôn, sna\n khua [uôn gơ\ kriê dla\ng, lui tha knơ\ng kdơ\ng êa gơ\ jhat rai, bohnik du\m hdra\ brua\ lui kơ mnuih [uôn sang ks^ng ma\. Du\m knơ\ng brua\ Kphê le\ brua\ duh bi liê mkra mđ^ mse\ si amâo mâo ôh, ana\n a\t nga\ hma\i djo\ mơh kơ klei dưi krih êa mơ\ng du\m knơ\ng kdơ\ng êa.”

     Klei ma\ ba yua êa mur si c\ia\ng a\t nga\ kơ kr^ng Dap Kngư [rư\ hruê [rư\ h^n hin êa. Klei tu\ brua\ duah ksiêm mđing mơ\ng Hdra\ brua\ La\n êa h’^t kja\p hla\m Êpul brua\ IDH ala c\ar Hà lan brei [uh: hla\m brô 5 thu\n ho\ng anei, hnơ\ng êa mur hla\m gu\ la\n ti kr^ng Dap Kngư gra\p thu\n lo\ tru\n  mơ\ng  3 - 5met, hnơ\ng êa mka\p pioh hro\ mơ\ng 30 – 35%. Mơ\ng brua\ ma\ ba yua s^t êdi mơ\ng anôk brua\, Trần Văn Thiện, Khua Knơ\ng brua\ Trách nhiệm Hữu hạn mka\p êa Dak lak brei thâo:“ Yan pô ba yua êa `u djo\ ho\ng yan krih kphê, tiêu; brua\ lo\ hma ara\ anei ba yua êa lu êdi. 10 thu\n êlâo adih klei kbăng êa mâo boh êlam mka\ ho\ng [o# la\n mơ\ng 80 – 90m, [ia\ ara\ anei tru\n leh mơ\ng 110 – 111 m, jing êa lo\ tru\n mơ\ng 10 – 15m”.

             Phu\n pui kmla\ Srêpôk 4A bư\ kga\n hnoh krông, nga\ kơ wa\l hiu c\hưn ênguê la\n ala êa juôr {uôn Đon thu khuôt jih êa juôr.

      Mâo sa klei amâo djo\ mka\n jing lu knơ\ng kdơ\ng êa ti kr^ng Dap Kngư jing yua kơ mdiê lo\,  klei tu\ amâo mâo đei pro\ng ôh; hla\k êjai lu mnơ\ng ba pla phu\n mâo ênoh yuôm h^n mse\ si kphê, tiêu leh ana\n du\m mta ana boh krah mka\n amâo mao klei mđing dla\ng ôh. Kluôm kr^ng ara\ anei mâo hla\m brô 600 êbâo ha kphê, 60 êbâo ha tiêu, lu jing kyua mơ\ng mnuih [uôn sang gơ\ pô duah ma\ phu\n êa pioh krih ho\ng hdra\ jing klei kbăng êa, ktir kbăng êa; kno\ng hla\m brô 30% ênha\ đang kphê mơ\ng du\m anôk brua\ Knu\k kna dưi duh bi liê nga\ mkra knơ\ng kdơ\ng êa, ara\ anei gơ\ jhat rai leh mơh. Lu knơ\ng kdơ\ng êa mâo Knu\k kna duh bi liê amâo mâo bi knar; ka mâo ôh mbông mnuôr êa, ana\n adôk hla\m brô 150 êbâo ha mnơ\ng pla dôk c\ia\ng kơ êa krih ka dưi krih ôh.

                                                                        H’Nga pô ]ih ho\ng răk.