Jat khà tơrgùm kờp bơh Anih tờm gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk dê, nam 2025, càr Dăk Lăk geh 29 rbô 364 nă kơnòm dềt geh hùc OPV dơ̆ 3, geh 72,8%. Bơh bồ nam 2026 tus tŭ do, geh 6 rbô 656 nă kơnòm dềt geh hùc OPV dơ̆ 3, geh rlau 16%. Bè hơ̆, kung gam uă ngan kơnòm dềt ờ hềt geh hùc wil tơl vaccine OPV, pơhìn lơh gơmù bơta pràn ờ bơtờp kòp tàm mpồl bơtiàn. Bè hơ̆ den tàng, broă pơn jat tai lơh pràn mblàng yal, tơnguh jơnau git wă bơh làng bol dê mờ gàr kơnòm dềt geh hùc vaccine tơl ding, di tơngai geh sồr là broă lơh kuơmàng ngan.

Cih dờp tàm anih cit vaccine Tân Lợi, sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk, tàm ală dơ̆ cit vaccine jat tơngai pơrgon, uă mè bèp neh rơcang lài lam kòn lòt hùc vaccine OPV mờ cit ală bơta vaccine tàm Broă lơh Cit vaccine rề ơnàng. Tàm do, broă lơh cit vaccine geh lơh di broă rơndap lơh bơh kham sac rơ wah, pơlam tus sồr ơm wơl jat sền tơnơ̆ tŭ cit halà hùc. Bơdìh hơ̆ tai, kwang bàng lơh sơnơm gam lam lơh sền wơl tơngai cit vaccine bơh tơl nă kơnòm dềt dê nàng pleh lời huĭ vaccine mờ khà ding, jơh nùs mblàng yal, mblàng loh mè bèp in git bè bơta kuơ bơh vaccine OPV dê tàm rơcang lài kơryan kòp lơng, bơh hơ̆ dong tơnguh jơnau git wă rơcang lài lam kơnòm dềt lòt hùc vaccine tơl ding, di tơngai geh sồr. Bi Tạ Vũ Lan Chi - ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk yal: “Kòn añ dê neh 8 nhai. Jat bơta wă wòng den añ git broă rơcang lài kơryan kòp kòn dềt in là pal geh ngan, tài ală jơnau pơlam ndrờm đơs pal lam kòn dềt lòt tus ală hìu sơnơm sàh, sơnah ƀòn nàng cit vaccine rơcang lài kơryan kòp kơnòm dềt in jơh rài kis. Den tàng, tŭ do añ lòt tus hìu sơnơm sơnah ƀòn nàng ai kòn añ in hùc vaccine rơcang lài kơryan kòp lơng. Añ gŏ broă ai kơnòm dềt hùc vaccine do là kuơmàng ngan, tài tàm ală nhai bơh chờm bơh pa deh, bơta pràn ờ bơtờp kòp kòn dềt dê ờ pràn, broă ai kơnòm dềt hùc vaccine rơp dong kơnòm dềt rơcang lài kơryan kòp. Kòp lơng rơp lơh kơnòm dềt gơtìp kuet kơlte jơh rài kis den tàng dờp jơnau yal bơh sơnah ƀòn dê là añ rơndap mơ broă nàng lam kòn lòt hùc di mờ tơngai geh sồr”.

Uă ngan mè bèp neh git wă mờ rơcang lài lam kòn dềt lòt hùc vaccine OPV jat tơngai geh sồr bơh Hìu sơnơm sàh, sơnah ƀòn dê. Mơya gam bàr pe hìu bơnhă tài uă jơnau neh lời huĭ ală dơ̆ hùc vaccine kơnòm dềt dê. Bè hơ̆ den tàng kwang bàng lơh sơnơm sơnah ƀòn neh pơgồp bal mờ gơnoar atbồ, mpồl lơh sơnơm thôn, ƀòn jơh nùs sền wơl jơnau cih tơngai cit vaccine bơh ală kơnòm dềt tàm ƀòn lơgar dê nàng di tŭ pơlam hìu bơnhă in bơtơl, gàr tơl nă kơnòm dềt ndrờm geh sền gàr dùl bă wil tơl tềng đap jơnau pơhìn gơbàn kòp lơng. Bi Nguyễn Thị Hồng Hà ơm tàm sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột, càr Dăk Lăk pà git: “Kòn añ dê 6 sơnam. Khai neh hùc 2 ding OPV mơya tơnơ̆ hơ̆ khai kòp den tàng hìu bơnhă lời huĭ tĕ ding dơ̆ 3 ờ lam kòn lòt hùc. Ngai do, hìu sơnơm sơnah ƀòn sền wơl git gŏ kòn añ dê ờ tơl ding den tàng ngai do añ lam kòn lòt hùc bơtơl ding dơ̆ 3. Añ sơnơng là broă ai kòn hùc tơl ding là kuơmàng ngan tàm broă rơcang lài kơryan kòp den tàng hìu bơnhă lam kòn lòt hùc gơ in tơl ding. Añ gŏ hìu sơnơm sơnah ƀòn lơh broă nền ngan, sền wil tơl nàng gàr ală oh dềt ndrờm geh hùc vaccine wil tơl”.

Mùl màl tŭ do, uă hìu bơnhă neh rơ wah lòt cit vaccine sa priă kòn in, ala mờ lam kòn lòt Hìu sơnơm sàh, sơnah ƀòn jat tơngai geh ai pah nhai. Bulah bè hơ̆, vaccine OPV sùm ờ geh lờs tàm ală anih cit vaccine sa priă bơh cau nă să is dê den tàng uă mè bèp neh lời huĭ. Nàng gàr jơh tơl nă kơnòm dềt tàm ƀòn lơgar geh hùc vaccine OPV wil tơl, di tơngai geh sồr, bơdìh mờ broă lơh cit vaccine, sền wơl sùm ală kơnòm dềt tàm sơnam hùc vaccine OPV, anih cit vaccine Tân Lợi gam lơh pràn broă lơh mblàng yal jơnau tàm mpồl bơtiàn, rơcang lài tơngkah tơngai lòt cit ai mè bèp in bơh uă broă lơh, pơgồp bal pơlam tơn nàng di tŭ git gŏ mờ dong kờl ală cau ờ hềt geh git vaccine halà ờ hềt tơl ding. Ală broă lơh do pơgồp bơnah tơnguh khà cit vaccine, tơnguh bơta pràn ờ bơtờp kòp tàm mpồl bơtiàn mờ tơrmù ƀà jơnau pơhìn kòp lơng gơbàn wơl. Mò Trương Thị Hoa - Kwang bàng drơng kơnòl cit vaccine tàm anih cit vaccine Tân Lợi, sơnah ƀòn Buôn Ma Thuột pà git: “Uă ngan làng bol tàm ƀòn lơgar ndrờm lơh jat cit cit vaccine rề ơnàng. Bulah bè hơ̆, bơdìh hơ̆ kung gam dùl khà êt làng bol ờ lơh jat. Gơ wèt mờ ală cau do den Hìu sơnơm sơnah ƀòn rơp lòt tơn tus hìu làng bol mờ mblàng yal bè bơta kuơ bơh vaccine dê nàng khi lam kòn dềt lòt cit wil tơl. Bè vaccine OPV, tài tàm sơnah ƀòn khà kơnòm dềt lòt cit vaccine sa priă bơta vaccine 6 tàm dùl uă den tàng khà kơnòm dềt hùc OPV ờ hềt uă. Den tàng, Hìu sơnơm sơnah ƀòn kung gam lơh ngan mblàng yal, hòi jà nàng làng bol jơh nùs lam kòn dềt tus hìu sơnơm sơnah ƀòn nàng hùc vaccine wil tơl”.

Tŭ do, kòp lơng ờ hềt geh sơnơm sơm ƀă tàm, den tàng digơlan gơ lời wơl jơnau ờ niam kơn jơ̆ ngan bè kuet kơlte jơh rài kis halà chơt să. Bè hơ̆ den tàng, rơcang lài kơryan kòp mờ vaccine kung gam là broă lơh ƀă tàm mờ kuơmàng ngan rlau jơh, là bơta tờm ngan nàng sền gàr rơnàng tơnơ̆ do, mờ kung gàr kơ̆ cồng nha tơn jơh kòp lơng mờ gah lơh sơnơm neh lơh geh.

Kòp lơng bŭ lah neh geh sền gròi niam kơnờm bơh broă cit vaccine, mơya kung gam di gơlan gơtìp wơl di lah he ờ sền gròi ai kòn dềt in. Nàng git wă rơlao tai bè vaccine rơcang kơrian mờ kòp lơng kung bè ală jơnau pal kah tŭ ai kòn dềt in hùc vaccine. Thạc sìh Mìng gah II Lê Phúc, Phó Kwang lam bồ Anih tờm Gròi sền kòp tê jê să càr Dăk Lăk yal loh rơlao tai bơh dơ̆ hơ jơnau lùp tơnơ̆ do.

Dan bák sìh pà git kòp kơl te là bè lơi, tài bè lơi den tàng gơtìp kòp do mờ ală hoàc huơr bơh kòp do lơh gơtìp gơwèt mờ bơta pràn kơl dang să jan kòn dềt dê bè lơi?

Bák sìh Lê Phúc: “Kòp lơng là kòp gơtờp mpồl A tài virus Polio lơh gơbàn. Kòp gơtờp jăt gùng tơrdih phan sa, ha là gùng rơnồng dờ mờ lơh gơtờp bơh kòn bơnus tus kòn bơnus tài bơh virus kòp lơng geh tàm dà, phan sa gơtìp ƀơ̆, bơh phơng kòn bơnus ha là cau pràn geh virus kòp lơng. Tơnơ̆ mờ tŭ virus mŭt tàm să, geh lơh gơguh uă tàm pròc mờ mŭt tus tàm gùng tơngoh, lơh aniai tus mờ poăc tàm tơngoh ơwañ să, bơh tŭ hơ̆ lơh gơtìp lơng di mơ, mờ lơng tơn ờ gơtùi lơh tơn pràn tai, geh tŭ lơh gơtìp chơ̆t tài ờ pràn să nhơm. Kòp do mờng gơtìp tàm kơnòm dềt hờ đơm 15 sơnam, tàm hơ̆ uă ngan là kơnòm dềt hờ đơm 5 sơnam ờ hềt cit, hùc tơl ală bơta vaccine rơcang kơrian mờ kòp lơng, mờng geh gŏ bơh bơta lơng di mơ. Kòp lơng tŭ do ờ hềt geh sơnơm sơm bời, lơh gơlời wơl ală bơta ờ niam ngan tus mờ pràn kơl dang să jan bè lơng tơn ha là chơ̆t…”.

Dan ƀák sìh pà git ală cau lơi pal hùc vaccine OPV mờ hùc tàm tŭ lơi?

Bák sìh Lê Phúc: “Jăt tơngai cit vaccine tàm Broă cit vaccine, jơh ală kơnòm dềt pal geh hùc 3 ding vaccine OPV tŭ kòn dềt tơl bơh 2, 3, 4 nhai. Mơya di lah kòn dềt geh ală bơta lơi mờ ờ jăt di tơngai geh ai den pal hùc bơtơl sơlơ gờñ sơlơ niam. Nàng tơnguh bơta pràn sơndră mờ kòp tàm mpồl bơtiàn, broă lơh Broă cit vaccine gam lơh ală broă cih vaccine sùm ai kòn dềt tàm sơnam geh cit in; cit bơtơl, cit jơh ală kòn dềt pa mŭt bơsram tàm ală hìu bơsram mầm non, kấp 1 (ơdŭ 1) dong kờl ală kơnòm dềt in geh anih bơsram kloh niam ờ gơtìp gơwèt mờ kòp lơng. Vaccine OPV niam mờ geh cồng nha ai kơnòm dềt in mờ neh geh ai tàm Broă lơh cit vaccine bơh nam 1985. Mờ tơl ding kơnòm dềt geh hùc 2 ntờc vaccine OPV. Mơya geh ờ uă kơnòm dềt bè kơnòm dềt gơtìp ờ pràn să bơh dềt ha là gơtìp dră wơl dùl tàm ală bơnah bơh vaccine do dê den ờ gơtùi ngui bơta vaccine do”.

Tŭ do geh cau mè bèp đơs là kòn dềt neh cit vaccine 6 tàm 1 den ờ pal hùc vaccine OPV, ƀák sìh geh jơnau bơto lơi bè jơnau do?

Bák sìh Lê Phúc: “Tŭ do jăt jơnau bơto sồr bơh Bộ Lơh sơnơm dê den nàng rơcang kơrian kòp lơng, kơnòm dềt pal geh hùc 3 ding vaccine OPV mờ cit 2 ding vaccine IPV. Di lah kòn dềt neh cit vaccine 6 tàm 1, tàm hơ̆ geh bơnah kòp lơng, ndrờm bè vaccine IPV tàm Broă cit vaccine sơl den kung gam pal hùc tai vaccine OPV. Vaccine kòp lơng geh tơl 3 tuýp lơh geh bơta pràn kơrian ờ ai virus mŭt tàm gùng che tơngoh lơh gơtìp kòp lơng tàm kơnòm dềt. Mơya tŭ cit vaccine IPV mờ ờ hùc vaccine OPV den rơ̆p ờ geh bơta pràn tàm pròc. Cit vaccine IPV sền gàr ai kòn dềt in ờ gơtìp kòp lơng, mơya ờ sền gàr geh mpồl bơtiàn tài ờ geh bơta pràn sơndră tàm pròc nàng tŭ geh virus tàm gùng pròc den rơ̆p jăt phơng lik bơdìh. Den tàng, broă pơgồp bal đah vaccine IPV mờ OPV là pal geh mờ ndrờm bal, ờ gơtùi ala vaccine cit nàng ai vaccine hùc in, pal ndrờm bal 2 bơta nàng geh sền gàr kơnòm dềt mờ kung là sền gàr ai mpồl bơtiàn in tai”.

Nàng rơcang kơrian mờ kòp lơng, bơdìh mờ broă ai kòn dềt in hùc vaccine, ƀák sìh gam geh ală jơnau bơto sồr lơi gơwèt mờ làng bol?

Bák sìh Lê Phúc: “Bơdìh mờ broă hùc vaccine OPV, he pal lơh jăt ală broă rơcang kơrian mờ kòp bè lơh kloh să jan, tiah kis bè: Sùm rào tê mờ dà kloh, lơh jăt broă “sa sin, hùc sin”, lơh kloh vi khuẩn, tơrmù broă tìp mờ ală cau gơtìp lơng să di mơ geh pin gơtìp kòp lơng ngan. Mờ tŭ geh ală bơta tơngŏ bè duh să, lơng jơng tê, jê ơră, kơl dang jơnkồt… pal tus mơ hờ hìu sơnơm nàng geh kham, sơm kòp di tŭ”.

Ơi, dan ưn ngài ƀák sìh uă ngan!