Tiô tối tơbleăng dêi Tíu xiâm séa ngăn ƀă mơdât pơreăng kong têa Mih tơbleăng khế 4/2025, kơxô̆ vâi hdrêng ki ngôa ôh tá tơleăng lĕm a kong têa Mih hiăng tâk hên, tung 31 ngế kô ai 1 ngế ki tro. Kơxô̆ ki kố tơkéa vâ tối tung 10.000 ngế ai 1 ngế tro a hơnăm 1970, troh a hơnăm 2000, tung 150 ngế vâi ‘nĕng kô ai 1 ngế vâi ‘nĕng ki ngôa ôh tá tơleăng lĕm. Tơdroăng kố ăm hlo, kơlo tro tơdroăng tamo kố rế hiá tâk rế hên tung to lâi chât hơnăm achê kố.

A Việt Nam, tiô riân ngăn ai dâng 1 rơtuh ngế tro hiâm mơno ôh tá tơleăng lĕm, tơ'mô dâng 1% kơxô̆ vâi hdrêng kot mâ. Hơnăm 2024, Hngêi pơkeăng Nhi Trung ương châ hlo, ai vâ chê 10.000 ngế vâi hdrêng troh khăm pơlât xua nhôm vâi hdrêng hiâm mơno ôh tá tơleăng lĕm. A Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, rêm hâi Kơbong khăm pơlât Nhi tổng hợp tơdah xo tơdâng sap ing 7–10 ngế vâi hdrêng troh khăm ƀă pơlât mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn 'na kơtêi kơtâu têi. Mâu ƀok thái pơkeăng chuyên khoa tối, ôh tá xê ối a tơdroăng kơtêi kơtâu têi mê a tơdroăng ki kal athế rĕng khăm pơlât, rôh ki tơ'lêi má môi cho hdrối 3 hơnăm, la ki hên nôu pâ djâ vâi hdrêng lăm khăm hrá. Hên rơpŏng hngêi tối dêi kuăn hrá chiâng tơpui, kơxiâp kơmêi lơ ai tơdroăng tơmiât phá krê xêh, troh drêng vâi hdrêng 4–5 hơnăm hlo nhên mê nếo tô tuăn, préa prŏng. Drêng mê, tơdroăng pơlât chiâng pá tâ, pá vâ kâi prêi, ôh tá xêt ƀă mơhrê kơxô̆ liăn pơlât hên. Mơnhên a Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên ăm hlo, ai hên vâi hdrêng troh khăm drêng hiăng châ 4 troh 6 hơnăm, thăm nếo ing 9 troh 12 hơnăm. Tung pơla mê, mâu tơdroăng ki apoăng hmâ hlo sap ing 12 troh a 24 khế. Môi tiah tơdroăng dêi muăn H.T.C, 11 hơnăm (ối a bêng Thành Nhất, kong pơlê Dak Lak), Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên cho tíu má 3 muăn C. lăm pơlât ƀă pơlât hên tung mâu hơnăm nah, thăm nếo ai tíu ki 'nâ nôu muăn C. thế pơtê pêi cheăng plâ hơnăm vâ rơtế ƀă mâu cô hnê tung tơdroăng pơlât ăm dêi kuăn. Ngoh H. T. L, pâ dêi muăn H.T.C tối tiah kố:

“Ôh tá môi tiah mâu vâi pú tung môi rơxông nếo, 6 hơnăm kuăn á xuân tá hâi chiâng tơpui, ôh tá rĕng tí tăng ‘nâi, ôh tá kơtâu, ôh ta xah ‘nêk  hmâng vâ. Hơnăm apoăng lăm hriâm hngêi trung Nguyễn Đức Cảnh vâi mơdrếo hô sơ”.

Môi ngế ki ê nếo cho muăn M.T.H. (kot mâ hơnăm 2022, ối a cheăm Hòa Phú, kong pơlê Dak Lak). Rơpŏng hngêi bú 'nâi hlo tơviah drêng muăn lăm hriâm a hngêi trung mầm non, tâng cô yăo tối, pơtâng mê rơpŏng hngêi djâ muăn troh a hngêi pơkeăng vâ khăm pơlât. A hngêi cô tối klâi muăn ôh tá vâ hmâng, ôh tá vâ xah ƀă mâu vâi pú, ôh tá 'nâi kâ hmê, ôh tá 'nâi lăm pơyâng xêh… Nôu muăn H. tối:

“Drêng ối tơxĭn nah, muăn bú tơpui to mâu nâl ki tơ’lêi môi tiah pâ, nôu, miếo ƀă mâu nâl ki ê drêng ai tơdroăng ki vâ ki klâi ‘lo bu ‘nâi to tơkêk, krôu la xuân ối pêi pro mâu tơdroăng ki tơná vâ (môi tiah kâ hmê, lăm eâk, nŭm), bu lăm troh to a hngêi trung lơ trâm mâu ngế ki tơviah mê muăn ôh tá vâ tơpui ƀă vâi. Rơpŏng dó xêh muăn bu hrá chiâng tơpui, lơ tro trâm mâu tơdroăng ki ôh tá hlê xua hơnăm ối kŭn mê xo”.

Tiô ƀok thái pơkeăng – jâ Phan Thị Hồng Hạnh, cheăng ‘na kơvâ Khoa Nhi tổng hợp, Hngêi pơkeăng kân Kơpong Tây Nguyên, tơdroăng ki rĕng ‘nâi ƀă rĕng teăm pơlât tơdrêng ăm vâi hdrêng ki tro rối loạn phổ tự kỷ ôh tá vâ tơpui ƀă kơbố nôkố ối trâm hên xơpá kivâ pơlât prêi. Apoăng ki kal cho tơdroăng hlê plĕng dêi kuăn pơlê, malối cho a kơpong hngế hngo tá hâi hlê plĕng nhên vâ rĕng ai troăng hơlâ tŏng gum. Hên nôu pâ méluâ kuăn hiăng tro tiah mê la hiâm mơno ôh tá vâ dêi kuăn ‘nĕng tơná tro tiah mê, ôh tá vâ rĕng teăm pơlât bu tơkôm tơ’nôm vâ ‘nâi nhên. Tung pơla pơlât ngôa ôh tá tơleăng tung pơla ton hơnăm, chiâng vâ riân ƀă khế, ƀă hơnăm thăm nếo troh tá ah. Hên rơpŏng préa prŏng lăm troh a hên tíu kố tíu mê vâ pơlât, la ôh tá pêi pro tro tiô tơdroăng ƀok thái pơkeăng pơkâ. Pakĭng mê, kơxô̆ liăn hrê hên, ôh tá xê rơpŏng ki lâi xuân ai liăn vâ ăm dêi kuăn ‘nĕng châ khăm pơlât tro tơdroăngu mê.

Tối ‘na rôh ki kal vâ pơlât rối loạn phổ tự kỷ, ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh tối ăm ngin ‘nâi:

“Tung pơla hên ngế vâi hdrêng pá xôp 3 hơnăm, cho hneăng ki kal rĕng pơlât tro má môi. Hneăng ki kố ngoâ dêi ngế hdrêng gá xiâm vâ rơkê, ngoâ dêi ngế hdrêng tá hâi hlê plĕng tâi mê drêng pơlât ƀă tơdjâk kô athế pơhlêh túa pơlât, tơdjâk mâu kóu kơxái hveăn ƀă dêi rơpó. Kố xuân cho hneăng ki ngế hdrêng hriâm túa ki pơklât thế, hriâm mâu nâl tơpui ki hlê, tối mâu tơdroăng ing mê gum ăm vâi hdrêng pơhlêh túa ki tơpui, mâu tơdroăng ki pêi pro tung pơlê pơla. Sap ing mâu tơdroăng ki pơhlêh mê kô gum ăm ngế hdrêng thăm mơnhông tơdroăng vâ tơrŭm ƀă pơlê pơla tâ xuân môi tiah rĕng pơlât, kô gum ngế hdrêng kơdroh mâu tơdroăng ki bô bối ƀă mâu tơdroăng ki ôh tá môi tuăn tung xo ah hmôi”.

Rĕng châ 'nâi, rĕng teăm pơlât tơtro ƀă tơdroăng tŏng kum krâu dêi rơpŏng hngêi, hên vâi hdrêng xuân chiâng vâ xông kân ƀă tơrŭm rêh kâ ối tiah hmâ ƀă pơlê pơla. Tơdroăng ki kal pôi tá lôi mâu tơdroăng ki kŭn má môi xua drêng 'nâ, cho tơdroăng ki ngăn, djâ dêi kuăn teăm lăm pơlât  tơdrêng dêi nôu pâ kô po môi tơdroăng la ngiâ lĕm tro ăm kuăn.

Ô vâi krâ-nhŏng o ƀă pú hmâ! Rối loạn phổ tự kỷ vâ tối, chiâng kơmlom, ôh ta chiâng tơpui, tơdroăng kố dế hlo rế hên nôkố, tơdjâk troh ivá 'na tuăn ngôa, 'na tuăn tơmiât, tơdjâk troh tơdroăng ki tơrŭm ƀă vâi pú dêi vâi hdrêng. Vâ kum kuăn pơlê ƀă pú hmâ hlê hên tâ ‘na rối loạn phổ tự kỷ ƀă mâu tơdroăng pêi pro ai pơxúa khât vâ kơdroh mâu tơdroăng tơdjâk ki gá pro ăm ngế hdrêng, Khu chêh hlá tơbeăng hiăng tơpui tơno ƀă ƀok thái pơkeăng, jâ Phan Thị Hồng Hạnh, Khoa Nhi tổng hơp, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ kô tơmâng.

-Xiâm ing lâi khoh chiâng rối loạn phổ tự kỷ, nâl pin tối ngôa ôh tá tơleăng lĕm ƀă ai túa ki lâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh: Nôkô, y học hâi tăng hlo xiâm ki pro vâ rối loăn phổ tự kỷ vâ tối chiâng kơmlom, chiâng kơbló, ôh tá chiâng tơpui. Mâu ki xiâm pro chiâng kơmlom mê cho tơkŭm tâ tú ing gen tơkŭm ƀă mâu tơdroăng rêh ối ‘na bă hyôh kong prâi. Tiô tăng ‘nâi plĕng, mâu kuăn ‘nĕng ki mơhum môi drêng ai 2 ngế, pơtih môi ngế hdrêng tro, mê ngế hdrêng má péa xuân tro há. Ôh tá ai môi gen ki lâi nhên ôh tá pơkâ tơdroăng ki pro chiâng kơmlom, kơbló mê cho tôh hơp mâu gen dêi dâng lối 100 gen ki ê pơrá phá a rêm ngế vâi hdrêng. Ai mâu ngế hdrêng ki ‘nâ tâ tú ing pâ lơ ing nôu tơkéa vâ tối hdrêng kô ai mâu tơdroăng rĕng plĕng tâ lơ ai tơdroăng ki tơ’lêi nhôm hên tâ, ngế drêng trâm tíu ối ai hên tơdroăng tơ’lêi hlâu kô chiâng ngế  kơmlom. Pakĭng mê, inâi dêi nôu pâ lối kân tơkéa vâ tối châ vâi ô eăng lơ lối kŭn; nôu tro mâu pơ reăng ôh tá tơniăn a rôh ki dế mơ-êa kuăn ngá nah (pơreăng tâ tú, tâ virus môi tiah rubella), tro pêi mâu pơkeăng ki ai trếo ‘mêi lơ ngế hdrêng mê rĕng kot mâ drêng hâi tŭm khế.

Ki pro chiâng kơmlom, kơbló klâ pro 4 tơdroăng:

Kơ mlom hmâ hlo vâ tối (ăm rĕng hlo a ngế hdrêng ôh tá hêng vâ tơpui ƀă mơngế ki ê, pêi pro môi tiah trối dêi châ hiăng plĕng nhên); hội chứng Asperger (As-pờ-gơr) (kơmlom hên tâ) mâu ngế hdrêng ki mê ai rơkong tơpui, tuăn ngôa rơkê luâ tâ mâu ngế hdrêng ki ê la iâ vâ tơpui ƀă mơngế ki ê; rối loại ki xông kân (vâi hdrêng ai tơdroăng ăm hlo ngế hdrêng tro ki kố ki ai xiâm tung châ hmếo to kơmlom, kơbló la hâi tŭm mâu pơkâ vâ tối hdrối; Kơmlom thoái lui (vâ tối ngế hdrêng ki mê hiăng troh a kơlo xông kân tiah hmâ sap 12-30 khế la kơ’nâi rôh ki mê ngế hdrêng mê kô rế hía rế ai mâu tơdroăng hiăng châ ai hdrối mê âi).

-Ƀok thái pơkeăng tối ăm ‘nâi mâu tơdroăng ki rĕng hlo vâ ‘nâi kơnó hdrêng chiâng kơmlom ƀă mâu tơdroăng ki lâi tơ’lêi pro nôu pâ ôh tá ƀĕng ê tâ?

Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh: Mâu tơdroăng ăm ‘nâi ngế hdrêng tro mâu tơdroăng ki vâ chiâng kơmlom, kơbló, mê cho: Mơhno ăm hlo a ngế hdrêng gá tơviah sap ing 12-18 khế, tơkŭm a pái tơdroăng ki xiâm:

 -Tơpui: ngế hdrêng hrá hlê nâl tơpui, ôh tá tơpui ôh tá ngăn drêng vâi krếo inâi dêi tơná.

-Nâl tơpui: 12 khế tá hâi chiâng tơpui hí môi péa chư, 16 khế tá hâi chiâng tơpui hí môi nâl ki kố ki mê, 24 khế tá hâi chiâng tơpui hí péa nâl.

 -Tơdroăng pêi pro: hâk vâ xah hêi môi ngế, hiăng pêi âi klêi mê pêi nếo, pá vâ hơ'lêh tơdroăng ki tơmâng.

Pakĭng mê, ngế hdrêng kô ăm hlo mâu tơdroăng môi tiah ôh tá xúa kơpeăng kŏng môi tiah pơchốu, pu pah kŏng lơ krếo ƀă kŏng ’măn tơmeăm tiô troăng xŏn ngi hía, xah môi tơdroăng xah hêi tê hiăng xah âi xah nếo. Tơmâng a môi tơdroăng ki kŭn cho tơmeăm xah hêi. Mâu hdrêng ki ‘nâ hrá chiâng tơtro xah hêi. Iâ rơhêng vâ xah mâu tơdroăng xah hêi ƀă mơngế ki ê, ôh tá vâ tơrŭm ƀă pú.

Tơdroăng ki nôu pâ tơ'lêi ôh tá vâ tơmâng má môi cho 'na mâu khu túa ki xah.

Pơtih kuăn ‘nĕng hmâ ‘măn dêi tơmeăm ulâi kuăn hmâ 'măn môi tíu mê, nôu pâ tơmiât tiah kố kuăn ‘nĕng mê ‘măn dêi tơmeăm krúa lĕm. Kuăn ‘nĕng tơkŭm pêi ngăn ƀă kô chiâng xah môi tơmeăm ki mê ton, bu xah ƀă môi tơmeăm xah mê la chiâng xah ton chôu lơ tâi hâi la nôu pâ hmôu tơmiât tiah kố kuăn dêi tơná nguăn loi ‘nâng híu xah xêh ƀă môi tơmeăm ki mê tê.

Rối loạn hlối tơvât ƀă hmếo pơ kơhlom, kơbló, ki hmâ trâm má  tâ cho tơdroăng lŭp lâp ki kơdroh ƀĕng ê, mâu tơdroăng rối loạn ‘nâ ôh tá vâ tơpui tá vâ ngăn, mâu tơdroăng rối loạn ‘na tuăn tâng mâ ngăn, ‘mêi tung ngôa lơ ôh tá hêng koi, mâu tơdroăng ki mê hlối ai tơdroăng pro lung lâp, kôk iâ há, hrá hlê ôh tá rơkê, ‘mêi ‘na troăng klêa.

-Hội chứng kố tơdjâk tiah lâi troh vâi hdrêng ƀă nôkố ai mâu troăng hơlâ rĕng tơmâng ti lâi vâ tơƀrê ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh: Ôh tá vâ tơpui hmếo pơ kơmlom, kơbló tơdjâk hên troh nâl tơpui, iâ tơpui kô trâm pá tung tơdroăng châ chăn xông kân ‘na tuăn tơmiât bă châ chăn dêi hdrêng. Môi ngế hdrêng ôh tá vâ tơpui, kô pá tâng ai tơdroăng vâ tơpui, vâ tăng pro pú hmâ ƀă vâ pơtối rak vế ki tơrŭm ƀă dêi pó, chiâng pro hdrêng hmôu ối xêh môi ngế, xah môi ngế, ôh tá ai pú hmâ chiâng tơ ê xêh tâng vâ pơchông ƀă mâu vâi pú dêi rơxông, tơ’lêi tro mâu vâi pú xah ‘nêk thăm nếo ai ngế ki ‘nâ tro vâi ‘nêk drêng lăm hriâm, ‘nâ hía chiâng tơmiât ‘mêi ah chiâng rế  kơmlom, kơbló. Tơdjâk 'na châ chăn, ngế hdrêng kô ai hên mâu tơdroăng ki môi tiah vêh pêi pro, pêi pro tiô tơdroăng ki hmâ, hlối ai mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn tung tuăn ngôa, tơdjâk troh tơdroăng ki rĕng kân lơ ôh ‘na châ chăn vâi hdrêng xuân môi tiah xo ah hmôi vâi hdrêng kô pro dêi tơná châi, ‘nâ hía lơ ‘nêk mâu ki ê.

Mâu túa ki rĕng tơmâng pêi pro lơ pêi pro mâu tơdroăng veăng tơmâng, pơtih drêng hnê ngế hdrêng pêi pro môi tơdroăng ki nếo, hnê ngế hdrêng ki hâi chiâng têa kŏng pin têa pro túa ăm gá ƀối klêi mê hnê gá, troh drêng gá hiăng chiâng têa kô khĕn tối gá rơkê tâng ôh ăm gá kế xah hêi, vâi hdrêng vâi hmâ pro ti mê hiăng pro âi ah pro nếo vâi hâk pin khĕn vâi rơkê, lơ mơhá ám kế xah hêi.

Túa ăm vâi xah hêi ki kố ki mê vâ mơdêk tơpui bro ƀă mâ, ăm vâi rơhêng vâ xah, vâ vâi rĕng rơkê vâ tơpui ƀă vâ xah ƀă mơngế ki ê. Túa veăng mê, mơjiâng ăm kuăn ‘něng môi tơdroăng pơkâ rêm hâi môi tiah chôu kâ, chôu koi, chôu xah hêi, lơ chôu hriâm pro ăm ai môi víu vâ hriâm kơjo kum ƀă um.

 -Mê Ƀok thái pơkeăng kô ăm ‘nâi túa hbrâ mơdât tamo rối loạn ki pro chiâng kơ mlom, kơbló?

Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh: Nôkố ai túa hbrâ mơdât ki kơmlom, kơbló la kô kơdroh mâu tơdroăng lơ khám ivá ƀă hbrâ pâk pơkeăng mơdât pơreăng tŭm hdrối vâ mơ-êa. Hơnăm ai kuăn thế sap 18-35 hơnăm, vâ ví rěng ai lối râ lơ hrá luâ râ. Khăm ngăn kuăn ngá tiô khế pơkâ tung pơla mơ-êa, vâ kơdroh mơhum kuăn drêng hâi teăm tro khế hdrối 26 măng tĭng xuân pro kơdroh ki tơ‘lêi tơ’nhiê kuăn ngá. Pakĭng mê, rak ngăn ngế nôu thế kâ trếo kơhiâm tung pơla dế mơ-êa ƀă klêi mơhum kuăn. Malối, dêng ngế hdrêng kot mâ kal thế mơdoh chôu tơmâng ngăn khât, xah tơpui ƀăng răk ngăn krâu khât, pôi tá ăm hdrêng ngăn ti vi,  phôn râng kŏng ƀă mâu tơmeăm ƀă điê̆n tưh.

Drêng hlo vâi hdrêng ai mâu tơdroăng tơviah tung châ thế rěng djâ lăm khăm a hngêi pơkeăng vâ pơlât. Akố, ƀok thái pơkeăng kô khăm ngăn ƀă ƀai test tăng ngăn vâ ‘nâi apoăng, klêi mê vâ tối mâu tơdroăng klâi klêi mê ai tơmâng pêi pro lơ khăm pơlât ăm hdrêng. Nôu pâ thế tơkâ luâ mâu tơdroăng ‘na tuăn tơmiât, thế chiu pôu râng hlối rơtế ƀă kuăn ‘něng. Djâ kuăn lăm troh a hngêi pơkeăng khăm pơlât vâ kuăn ‘něng kô rěng châ xúa tơmeăm pơlât.

-Mơnê ƀok thái pơkeăng hiăng tối ăm ngin hlê plĕng ‘na tơdroăng kố!

Vâ hmâng ƀai ki hdrối mê, pó po ngăn akô:

https://vov4.vov.vn/xodang/iva-suc-khoe/mau-koto-moheam-konia-tong-reh-monge-523106.vov4