Mơnhên ngăn túa pơkâ pêt a tíu pêi cheăng, hên kuăn pơlê pêi chiâk deăng, kăn ƀô̆ hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng mâu kong pơlê Tây Nguyên hâk vâ ƀă túa pơkuâ kơdrum loăng tiô troăng tơkŭm. Ing pơkuâ trếo kơhiâm, têa tôh troh hbrâ mơdât ôa hdrong pơrá châ pêi pro tơdâng tơ'mô, ai tơdroăng tơveăng gum dêi kơmăi kơmok chal nếo, kŏng ngê̆ kơxô̆ ƀă tơdroăng tối hdrối kong prâi. Pôa Nguyễn Văn Một, kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng pêt plâi sầu riêng a cheăm Quảng Phú, kong pơlê Dak Lak tối ăm 'nâi, tơdroăng ki pro pôa sôk ro cho túa pơkâ ôh tá tơbleăng môi túa kih thuât krê xêh mê mơjiâng tâi tâng túa pơkâ pêi. Kuăn pơlê pêi chiâk deăng kô châ hlo tơdrêng ki tơ-ƀrê a kơdrum vâ hriâm ƀối ƀă xúa tung tơdroăng ki ai khât.

“Pin athế hriâm ƀối tơ’nôm vâ pêi pro tro tâ nếo. Hlo tiah mê gá hiăng hôm, ro khât, pin ai tơ’nôm hên ki rơkê plĕng vâ pêi”.

Tung pơla kơvâ plâi sầu riêng ƀă kơphế Tây Nguyên dế trâm ƀă hên tơdroăng pơloăng mơnúa môi tiah kong prâi pro ôh tá tơniăn, oâ hdrong xông kâ 'nhiê ƀă mâu tơdroăng pơkâ kơtăng, rơhí rơhó sap ing kơchơ tê mơdró, tơdroăng mơjiâng mâu túa pơkâ pêi pro ƀă hnê kih thuât châ ngăn cho troăng prôk ki kal.

Tiê̆n sih Phan Việt Hà, Phŏ pơkuâ ngăn 'na chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên tối ăm 'nâi, túa pơkâ châ mơjiâng tiô troăng ki rơkê plĕng tâi tâng tung pơla pêi pro teăng tơdroăng ki tơkŭm to a tơrêm tơdroăng cheăng. Ki xiâm cho pơkuâ ngăn ivá loăng pêt tâi tâng, xúa têa ki dâi lĕm, rak vế ki hơpok lĕm dêi tơnêi, séa ngăn ki dâi lĕm dêi kế tơmeăm pêi lo ƀă xúa kŏng ngê̆ kơxô̆ tung pơkuâ ngăn pêi pêt.

Ki xiâm má mơ'nui ôh tá xê to mơdêk pêi lo kế tơmeăm mê ối gum kuăn pơlê pêi chiâk deăng kơdroh kơxô̆ liăn 'no hrê, mơdêk ivá dêi hdrê loăng kâi trâng ƀă hyôh kong prâi hơ'lêh ƀă pêi châ tiô tơdroăng púi rơhêng vâ mâu tơdroăng pơkâ tê ngi kong têa ê rế hía rế kơtăng. Tiô Tiê̆n sih Phan Việt Hà, kố cho mâu tơdroăng ki pơkâ vâ kơvâ plâi sầu riêng ƀă kơphế châ mơnhông krá tơniăn ton.

“Mâu kơdrum plâi ki pin hiăng xúa hên ki rơkê plĕng dêi kih thuât. Ngin hiăng ai môi túa hnê mơhno pêt mơjiâng plâi sầu riêng krá tơniăn ton. Kố cho túa pơkâ ki ngin rơhêng vâ tơrŭm 4 khu. Tung túa pơkâ kố, ngin rơhêng vâ mơjiâng tơdjêp tâi tâng mâu troăng hơlâ xúa khoa hok kih thuât dêi mâu khu tơrŭm cheăng ki ê”.

Tơdroăng ki kal vâ ‘nâi plĕng dêi túa pơkâ kố cho tơdroăng veăng tơrŭm dêi mâu kơ koan pơkuâ ngăn, khu ki hriăn ‘na khoa hok, hnê mơhnhôk pêi chiâk ƀă khu mơdró kâ, vâ pro kơdroh ki kơtăn sap ing hriăn plĕng troh pêt mơjiâng. Tung mê, tơdroăng ki hnê mơhnhôk pêi chiâk rak hnoăng pro tíu ki tơdjêp, gum mâu tơdroăng ki xúa tơtro ‘na kih thuât châ hnê tối ƀă po rơdâ troh kuăn pơlê pêi chiâk.

Tây Nguyên nôkố ai vâ chê 100.000 ha plâi sầu riêng ƀă dâng 639.000 ha kơphế. Tơdroăng pêt hên la tơrŭm ing pêi pêt, rôe, uâ mơdiê troh tê ngi kong têa ê ối iâ, tung pơla kơchơ mơdró rế pơkâ thế hên 'na ki dâi lĕm ƀă tí tăng xiâm kối.

Pôa Lê Minh Hoan, Ngế xiâm ngăn 'na Chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê hneăng hdrối, tối tiah kố kal pơhlêh ing tơdroăng tơmiât "troăng pêi kơvâ" chiâng mơjiâng "tơdroăng cheăng kâ kơvâ", tung mê, kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu pêi cheăng tơrŭm, khu mơdró kâ, khu cheăng khoa hok, kơchơ mơdró, hngêi rak liăn, ƀaoh hiêm ƀă khu kăn pơkuâ rơtế veăng.

Pôa Lê Minh Hoan, Ngế xiâm ngăn 'na Chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê hneăng hdrối, tối tiah kố kal pơhlêh ing tuăn tơmiât "troăng pêi kơvâ" chiâng mơjiâng "tơdroăng cheăng kâ tiô kơvâ", tung mê kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu pêi cheăng tơrŭm, khu mơdró kâ, khu cheăng khoa hok, kơchơ mơdró, hngêi rak liăn, ƀaoh hiêm ƀă khu kăn pơkuâ rơtế veăng.

“Pơhlêh sap ing tơdroăng tơmiât tơrŭm chiâng pêi tiô mâu tơmeăm ki ai tơdjâk troh kơvâ pêi cheăng, mê cho môi hvêa chêng prôk ki nếo. Sap ing tơdroăng cheăng ki xiâm, tíu pêi cheăng xiâm dêi mâu tơmeăm ki ai tơdjâk troh kơvâ cheăng ki mê cho kăn pơkuâ ƀă kơvâ cheăng ki rơkê plĕng, kô tơdjâk troh tâi tâng mâu kơvâ cheăng ki ê, djâ mâu kơvâ cheăng ki ê mot tung môi hnoăng cheăng tơdjuôm vâ pro tiah lâi 5 hơnăm nếo kơvâ cheăng xiâm cho plâi sầu riêng pin kô mơnhông mơdêk krá tơniăn”.

Ing túa pơkâ troh tơdroăng pêi pro cho môi troăng prôk kal tơdroăng rơtế prôk dêi khu cheăng khoa hok, khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng, khu mơdró kâ ƀă kuăn pơlê pêi chiâk deăng. Drêng mâu troăng hơlâ châ tơkŭm ƀă pơhlêh tơtro, pêi pêt krá tơniăn kô ai tơ'nôm rôh châ po rơdâ, mơdêk ki dâi lĕm ƀă ki kơnâ tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng Tây Nguyên.

Hlo tơdroăng pơkâ thế rế hía rế rit a’ngêi tâ dêi hên kơchơ mơdró, pêi pêt plâi sầu riêng, kơphế ƀă mâu hdrê loăng pêt ki xiâm a Tây Nguyên dế pơkâ thế pơ'lêh ing pêi pêt môi hdrê loăng chiâng pêi pêt hên hdrê, kal athế tơrŭm hên cheăng kih thuât, vâ ing mê, pêi pêt krá tơniăn ton ƀă pêi tro tiô pơkâ dêi lâp plâi tơnêi. Pôa Lê Quốc Thanh, Kăn pơkuâ Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng tơnêi têa, ai tối 'na túa pêi kố ƀă hnoăng cheăng dêi khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng tung djâ ki rơkê plĕng dêi kih thuât troh ƀă kuăn pơlê.

-Ô pôa, xua ti lâi tơdroăng tơkŭm mâu troăng hơlâ kih thuât cho kal khât vâ mơdêk ki tơƀrê châ pơxúa ƀă tơniăn ton tung pêi pêt a Tây Nguyên?

Pôa Lê Quốc Thanh: Dế kố ngin rơtế ƀă Bayer tơrŭm ƀă dêi rơpó mơjiâng mâu túa pơkâ tơkŭm mâu troăng hơlâ kŏng ngê̆ ki rơkê pơxúa má môi. Ki kal má môi, mâu túa kih thuât krê xêh hdrối nah hiăng pơhlêh rơkê plĕng a kơlo ki nếo ăm tơdroăng pêi pêt, tung mê, ai ta plâi sầu riêng, ai ta kơphế, ai ta tiu, hên hĭn mâu hdrê loăng ki xiâm dêi kơpong Tây Nguyên.

Laga mê cho môi tơdroăng ki tơrŭm cheăng pơxúa mê vâi kal athế tơkŭm chiâng mâu túa cheăng ki ai pơxúa tơdjuôm. Pin ôh tá khoh pêi krê xêh, ôh tá chiâng lôi tơdroăng xúa kih thuât, cho tơdroăng ki rơkê plĕng. Tiah lâi khoh kal ai hên mâu troăng hơlâ mê gá tơ-ƀrê khât drêng vâ hriăn ngăn la drêng pơtroh ăm a tíu pa kong pêi pêt mê gá tá hâi teăm châ krá tơniăn. Xua tiah mê, ngin khoh rơtế ƀă Bayer, ƀă mâu khu ki ê, môi tiah akố mê ngin krếo tơ'nôm Khu xiâm ngăn 'na Viê̆n Khoa hok Kih thuât Chiâk deăng – Pêt kong Tây Nguyên, klêi mê, ai ta mâu khu ki ê ha.

-Tâng tiah mê, mâu tơdroăng ki lâi châ ngăn cho ki xiâm tung túa cheăng tơrŭm tung khu kố, ô pôa?

Pôa Lê Quốc Thanh: Ki kal má môi, ki apoăng pin athế tơkŭm mâu troăng hơlâ ki rơkê plĕng má môi. Ing 'na trếo kơhiâm, ing tơdroăng 'na rak vế hdrê pêt, ing tơdroăng 'na pơkuâ ngăn ki chiâng dâi lĕm dêi hdrê pêt, ing 'na pơkuâ rak ngăn tâi tâng mâu trếo pơkeăng xuân môi tiah tâi tâng mâu tơdroăng ki tơdjâk troh ki kơnía dêi hnoăng cheăng tơrŭm.

-Vâ mâu troăng hơlâ kố păng 'nâng mot tung pêi chiâk deăng ƀă troh ƀă hên ngế kuăn pơlê pêi chiâk pêi deăng, hnoăng cheăng dêi khu hnê mơhnhôk ’na pêi chiâk pêi deăng châ pơkâ môi tiah lâi, ô pôa?

Pôa Lê Quốc Thanh: Ti lâi ga kal ai hnoăng cheăng ki kân khât dêi khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng, ki rơhêng vâ tối cho khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng a pơlê cheăm, xua tâng pin bu ối to túa cheăng ki rơkê mê bu vâ mơnhên ngăn tê ôh tá xê cho troăng hơlâ. La ngin đi đo vâ pơkâ mâu hnoăng ki kố tung tơdroăng pêi cheăng kâ, vâ chiâng tơdroăng ki hmâ, chiâng tơdroăng ki rơhêng vâ, mot tung túa pêi cheăng kâ dêi kuăn pơlê ki pêi chiâk.

Ƀă túa ki tiah mê, ngin pói rơhêng vâ krếo thế hên tâ nếo, mâu troăng hơlâ ‘na kŏng ngê̆, tâi tâng mâu tơdroăng ki rơkê plĕng, ing khu mơdró kâ, Tơnêi têa, tâi tâng mâu khu tơrŭm cheăng ki ngin hlo cho mâu troăng hơlâ kố ga ai pơxúa djâ troh, veăng kum ăm tơdroăng pêi chiâk deăng pêt kong Tây Nguyên.

Ki nhên gá cho ƀă plâi sầu riêng, kơphế, tiu, krui kơxái, mâu hdrê loăng pêt ki xiâm dêi kơpong Tây Nguyên. Xua mê, ngin rơtế ƀă Bayer xuân môi tiah mâu khu tơrŭm cheăng, vâ tơbleăng, mơhno tối túa pơkâ chiâng tíu ki lăm ngăn, hriâm tâp, tơpui tơno túa ki rơkê tơtro, tối ăm dêi rơpó 'nâi. Ngin xuân mơhnhôk tơdroăng hnê mơhnhôk ‘na pêi chiâk deăng cho ing túa pơkâ kố athế xúa tung pêi cheăng kâ dêi kuăn pơlê.

-Pôa ai tối tiah lâi 'na túa cheăng ki ai khât akố?

Pôa Lê Quốc Thanh: Akố, pin hlo pin dế mơjiâng mâu túa cheăng ƀă tơdroăng ki tơkŭm tâi tâng mâu ki ai tơdjâk ki rơkê tơtro. Kố cho túa cheăng ki rơkê, tá 'na xông kân dêi hdrê loăng, ki rơkê tá 'na tơdroăng ki rak vế hdrê pêt, rơkê tá 'na tơdroăng mơnhông ăm ki trếo kơhiâm. Pro ti lâi vâ pin châ rak ngăn lĕm tro má môi, ing trếo kơhiâm, lĕm tro má môi ing rơnó, lĕm tro má môi ing reăng plâi, lĕm tro má môi 'na ki dâi lĕm dêi plâi. Mê a kố, túa cheăng kố la lâi ngin xuân mơnhên cho troăng hơlâ troh a kế tơmeăm ki pêi mơjiâng ƀă pin rak ngăn kế tơmeăm tơtro má môi. Tâi tâng mâu troăng hơlâ kố pơrá hiăng châ tơmiât ing mâu troăng ki rơkê plĕng, mâu tơdroăng ki rơkê 'na kih thuât châ tơkŭm tơ'mot.

-Tơkéa vâ tối, kố cho túa pơkâ tơniăn ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng Tây Nguyên vâ ngăn, vâ mơhriâm, vâ pêi ƀối, ô pôa?

Pôa Lê Quốc Thanh: Cho 'ló tiah mê! Troh akố, vâi krâ nhŏng o kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng kô chiâng vâ tăng troăng hơlâ 'na pêi pêt plâi sầu riêng ôh tá tro rơnó, pêi pêt plâi sầu riêng tơniăn, pêi pêt plâi sầu riêng vâ châ tiô pơkâ dêi lâp plâi tơnêi, vâ pêi pêt plâi sầu riêng ki dâi lĕm, rơhêng vâ pêi pêt plâi sầu riêng vâ pin châ tơniăn tâi tâng mâu tơdroăng ki pơkâ thế ki kơtăng má môi dêi kơchơ mơdró. Tiah mê, troh nôkố pin pơrá châ tăng troăng hơlâ ki mê. Ƀă ngin xuân pói rơhêng vâ vâi krâ nhŏng o kô rơtế ƀă khu ki hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng, pro ti lâi vâ pin châ tơpui tơno ƀă dêi rơpó hên tâ nếo mâu tơdroăng ki rơkê plĕng ing túa pơkâ kố ki ngin hiăng hriăn plĕng.

-Hôm, mơnê kơ pôa.