VOV4.Bahnar - Xơnăm 2020, tơring Tây Nguyên tơjra#m lơ tơnap tap yuơ [ơm răm đơ\ng pơrang j^ đuh dăng hơlo\ng ([ăch hâu), pơrang j^ covid-19, đơ\ng ro\ng kơ noh pu\ răm tih tên đơ\ng 'mi kial đak hơbông, pơm ưh kơ 'lơ\ng hăm tơdrong jang păng erih xa kơ kon pơlei. Mă thoi noh, lơ\m dôm tơdrong tơnap tap hrat hr^n noh, roi ang hơdăh hloh đon bơnôh 'mêm kơ eng tơgu\m dih băl, hla 'lơ\ng bơ\ng hla hyah, yak hloh rim tơdrong tơnap tap. Rim unh hnam hin dơnuh duh oei đei axong ăn hnam 'mêm kơ eng, kon pơlei tơring tơnap tap đei tơgu\m lơ găh tơmam xa, hơbăn ao hru\k, gre vih vơ\t. Đon bơnôh 'mêm kơ eng thoi noh, duh gô jing tơdrong tơm vă kon pơlei lơ\m tơring yak hloh rim tơnap tap, pơtoi hơto\k mu\k drăm, đei tơdrong erih xơđơ\ng lơ\m xơnăm 'nao 2021.

“Bơbu\ng hnam 'mêm kơ eng” jing hơnăn kơ minh kâu lak [o# 'mêm kơ eng tơ\ dêh char Gia Lai, vang jang lơ\m Anih 'long pơglang brê dêh char. 'Nho\ng Lê Đức Lâu, kơdră kâu lak [o# ăn tơbăt, kơdih inh noh tơ 'ngla anih jang mu\k drăm găh tơdrong tơbang tơmam drăm, mă blu\ng truh hăm tơdrong jang 'mêm bơnat đơ\ng dôm 'măng plang pham 'mêm kơ eng. Kiơ\ đơ\ng noh, xư roi năr roi juăt hăm lơ bôl boăl pơm jang 'mêm bơnat, noh đe xư atu\m băl pơjing minh kâu lăk [o# jang tơdrong jang 'mêm bơnat. 'Nguaih kơ plang pham, đe xư oei jang rim tơdrong jang vă đei jên tơgu\m ăn bơngai tơnap tap, đơ\ng tơgop jên truh tơ\ pơgơ\r ako\m te\ch rơm re\k nhôm như\a vă io\k jên. Truh xơnăm 2019, đei Anih jang ‘Long pơglang brê Gia Lai tơgu\m hơmet khul jang, ‘nho\ng Lâu atu\m hăm dôm bơngai jang rơih tơgu\m đe hơ ioh pơti, pă đei io\k tơgu\m đơ\ng jên mong đơ\ng oei ‘la#p. Đơ\ng ro\ng hloh 1 xơnăm pơm jang, kâu lak [o# hlôi tơgop đei je# 1 tih hlj. Đơ\ng noh, hlôi đei lơ hnam oei đei man, khul rơmo đei axong, đe hơ ioh đei tơgu\m jên păh hơmet j^ plei nuih păng lơ tong gre chơ tơmam tơgu\m ăn tơring to\k bo\k. Tơdrong jang đei jơnei đơ\ng kâu lak [o# “Bơbu\ng hnam ‘mêm kơ eng” hlôi hơvơn đei hloi dôm bơngai đei [ơ\r hri hiôk mă đei ư ang tơ\ plei tơm Hồ Chí Minh. Bơngai đei [ơ\r hri hiôk Y Giang Tuyn, lơ\m ‘măng năm pơdăh vă hơvơn jên mong man hnam ‘mêm kơ eng [rơ\k kơ jơhngơ\m:  “Mă tơdrong jang ưh rơvơn mă lei inh duh oei axong jơ vă chôt vih hri tơgu\m tơgop jên mong. Inh [ôh tơdrong jang âu kăp g^t hloh. ‘Meh vă gô đei lơ tơdrong jang ‘mêm kơ eng nai adoi keh kong, vă tơgu\m đei lơ hơ ioh pơti, đei tơdrong erih tơnap tap gơh chă erih jang xa hiôk hian hloh”.

Vih hơdơ\r găh tơdrong jang ‘mêm bơnat kơ po păng rim bơngai lơ\m kâu lăk [o#, [ok kơdră Lê Đức Lâu tơroi: tơgu\m bơngai nai jing tơdrong jang hơ ‘nhăk lơ tơdrong xo# xôn hloh lơ\m tơdrong erih. Roi pơm kơhret dôm tơdrong jang ‘mêm bơnat, ‘nho\ng [ôh đei lơ\m tơpôl đei lơ đon bơnôh ‘mêm kơ eng. Mă kăl, lơ\m ‘măng ‘mi kial đak hơbông tơ\ tơring to\k bo\k âu ki, jơhngơ\m đon ‘mêm kơ eng noh nhen kơ hre\ng thong đak krong pơchoh truh đak dơx^, pơro truh tơring to\k bo\k. ‘Mêm kơ eng, tơgu\m dih băl ưh adro# hla ‘lơ\ng bơ\ng hla hyah, mă tơpă hla hyah to\ xe\t atu\m jơhngơ\m bơ\ng hla hyah lơ. Kơtă hăm kon pơlei kon kông tơ\ dôm pơlei pơla tơnap tap tơ\ dôm dêh char păng tơ\ Gia Lai duh hlôi axong pơtruh đon băt po: “Tơpă [ôh kon pơlei tơring to\k bo\k, đe kang [o# linh hrat hr^n, hli hlơt thoi noh rim bơngai adoi [rơ\k jơhngơ\m. Kon pơlei [ôh kơdih po noh xo\ng xa minh năr 3 ‘măng, mă lei tơ\ noh tam mă đei xo\ng ‘nho\ vă minh ‘măng. Đơ\ng noh mă đon bơnôh kon pơlei hlôi đei iung. Tơ\ tơring pơbăh, noh ưh kơx^ minh tơring, mă minh kueng đe\ch, đe duh tơgop tôm minh tong gre tơmam drăm vă chơ pơtruh. Oei Plei Ku âu noh đei pơlei Wâu kơ xăh Chư\ Á , kon pơlei adoi oei tơnap tap, mă lei minh ‘nu tơra minh kơđôp phe, pơhlom hloh 1k^, thoi noh mă ako\m đei truh 1 ta#n pơtruh ăn anih jang măt tra#n tôh kuôk dêh char, đang kơ noh pơjao ăn Anih jang ‘Long pơglang brê, păng inh che\p kơ\l khul chơ ‘nhăk, tơdrong mă noh hlôi pơjing đei đon bơnôh ‘mêm kơ eng pơlan xă ja#p jang”.

Tơring to\k bo\k ưh adro# [ơm ‘mi kial đak hơbông pơrăm. Adrol kơ noh, pơrang j^ Covid 19 duh hơbuh tơ\ minh [ar dêh char tơring âu, pơm ăn tơdrong pơm jang jing tơhlăk tơhl^n. Lơ\m tơnap tap noh, hlôi đei jơlăh unh kơ đon bơnôh ‘mêm kơ eng, tơgu\m dih băl to\k khơ\ng kơtang. Pơmai Nguyễn Thị Thái Thanh, Kơdră Anih jang Ban Mê Green Farm (dêh char Đăk Lăk) tơroi: [ôh lơ anih pai xa tơgu\m ăn dôm anih tơchơ\t oei tơklăh tơ\ tơring to\k bo\k, ưh kơ măh ‘nhot xa, plei ‘long, pơmai hlôi chih tơbang lơ\m mạng tơpôl. Păng kơtă đơ\ng ro\ng noh, ‘nhot plei ‘long đơ\ng ja#p tơring lơ\m dêh char tenh kuăng đei pơtruh. Ưh adro# dôm pơgar pơtăm ‘nhot mă lơ kon pơlei hin dơnuh ataih đơ\ng plei tơm Buôn Ma Thuột kơ hre\ng kơso# duh chơ ‘nhot pơtruh tơgop, pơm ăn pơmai măh [rơ\k kơ jơhngơ\m: “Lơ ‘măng [ôh măh [rơ\k kơ jơhngơ\m. {ôh đon bơnôh tơgu\m dih băl păng tơguăt tơguăl đơ\ng kon pơlei bơ\n noh g^t tơpă. ‘Năr hmă noh bu pran chă jang xa kơdih, por bu bơngai noh xa, mă lei ăh tơnap tap noh rim bơngai atu\m jơhngơ\m tơgu\m truh tôch. Lơ bơngai oei apinh hăm vă io\k tơgu\m dơ\ng ưh, inh akhan, inh gô io\k tơmam tơgu\m truh lai yơ Đà Nẵng xơđơ\ng ‘lơ\ng noh pơdơh.”

Bơngai Tây Nguyên tơgu\m tơring to\k bo\k, păng bơngai Việt Nam tơ\ ja#p lơ\m păng ‘nguaih kơ tơring duh ưh kơ hiơt tơgu\m rim unh hnam tơnap tap tơ\ dôm dêh char lơ\m tơring. Dôm anih ATM phe, dôm anih te\ch tơmam, siu th^ 0 khj đei pơih ja#p dôm dêh char lơ\m tơring, tơtom axong kơ hre\ng ta#n phe păng kơ tih hlj tơmam drăm, ưh adro# tơre\k ăn kon pơlei hin dơnuh mă ăn đ^ đăng bơngai [ơm tơnap tap lơ\m dôm năr pơrang j^ Covid-19 hơbuh hli. 

‘Nho\ng Phạm Trọng Phát, Pho\ kơdră Jơnu\m jang Hơdruh tơdăm Việt Nam dêh char Đăk Lăk, pơgơ\r găh tơdrong jang axong ATM phe ‘mêm kơ eng tơ\ Đăk Lăk xơkơ\t:  Tơdrong jang kơ ATM phê ‘mêm kơ eng noh đei jơnei tơnăp. Păng kiơ\ đơ\ng dôm tơdrong tơroi tơbăt nhen tơdrong hơpơi đei đơ\ng kon pơlei noh nhôn hlôi pơjing 9 anih ako\m tơ\ dôm apu\ng, th^ xăh lơ\m dêh char. Hăm kơso# phe hơvơn tơgu\m đei păng lơ tơmam yua kăl noh dôm anih ATM phe kơ dôm apu\ng, th^ xăh duh hlôi tơle\ch jang, pơtoi pơlan xă đon bơnôh băt ‘mêm kơ ATM phe ‘mêm kơ eng.

Atu\m hăm dôm tơdrong jang ‘mêm bơnat, axong tơdrong ‘mêm kơ eng truh hăm dôm bơngai tơnap tap yuơ ‘mi kial, pơrang j^ pơrăm, rim tơring, rim anih jang păng tơ ‘ngla bơngai jang tơ\ Tây Nguyên duh oei tơre\k tơgu\m bơngai hin dơnuh hăm dôm tơdrong jang juăt jue. Kăp g^t mă blu\ng lơ\m kơso# âu noh man hnam ‘mêm kơ eng axong ăn rim unh hnam mă teh đak tơchơ\t tơgu\m, hăm kơ hre\ng to\ hnam đei man axong ăn. Hăm unh hnam hin dơnuh, unh hnam mă teh đak tơchơ\t tơgu\m, ke\ đei minh pôm hnam oei tơno\, jing tơdrong hơpơi kơ minh hnưr erih hlôi jing tơpă, nhen yă H’Lũin Du, tơ\ pơlei Drễn A, xăh Đăk Liêng, apu\ng Lăk:  Kơdih inh hlôi tơnap tap đơ\ng ‘la#p, truh ăh oei klo noh klo j^ vơnh. Đơ\ng đunh xơ\ inh hơpơi đei minh pôm hnam oei nhen thoi âu, dang ei hlôi jing tơpă. Xo# lơ\m đon bơnôh, bơnê kơ đe mih ma, đe ‘nho\ng hlôi man axong ăn inh minh pôm hnam tơno\. Dang ei đei hnam bơih noh athei tơre\k găh por xo\ng tơ[ăng xa đe\ch, adrin jang vă đei xa păng pơtho kon hơ ioh vă đe xư đei ho\k pơhrăm tơnăp hloh.

Păng âu jing nơ\r tơroi đơ\ng yă Nguyễn Thị Tịnh, tơ\ th^ tra#n Phước An, apu\ng Krông Pach, dêh char Đăk Lăk: Adrol âu ki hnam tơ\r rơkhơ\k, oei xa tôch tơnap tap. Rim ‘măng ‘mi noh hnam hơ iuch pơđ^, ăh to# noh [ruih teh gam [enh. Dang ei đei hnam man chă oei, inh pă đei pơngơ\t kiơ bơih, xơđơ\ng erih jang xa hăm xơnăm ‘lo\ kră âu.

{ơm lơ tơnap tap yuơ ‘mi kial, pơrang j^ pơrăm pơdui đunh tôch xơnăm, mă lei xơnăm 2020 jing he# xơnăm kơ dôm tơdrong ‘mêm băt ang hơdăh hloh. ATM phe, anih ako\m tơmam siu th^ te\ch 0 hlj đei [ôh tơ\ lơ apu\ng, th^ xăh tơ\ tơring Tây Nguyên, tơtom tơgu\m bơngai tơnap tap, atu\m yak hloh xar bar hrat hr^n... hlôi jing dôm tơdrong pơm jang đei chih răk lơ\m hnưr erih, tơroi găh đon bơnôh tơgu\m băl pơlan xă ja#p jang. Dôm tong gre vih vơ\t đơ\ng tơring pơbăh, tơring tu, đơ\ng Tây Nguyên pơtruh tơgu\m ăn tơring to\k bo\k oei [ơm xar bar... duh ăn [ôh tơdrong tơguăt tơguăl vang glơng tơnap tap. Dôm tơdrong pran noh, to\k bo\k hơ ‘nhăk tôm tơpôl yak ăh xơnăm ‘nao 2021, mă đei tơroi oei lơ tơnap tap, mă lei duh [enh kơ đon bơnôh, tơdrong hơ iă gô truh.

Lan chih păng rapor