VOV4.Bahnar – Yak hlo\h 50 sơnăm Kơdră che\p pơgơ\r hlôi 50 sơnăm Kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak Hồ Chí Minh v^h hăm me\ [a\ yă [ok păng 44 sơnăm et hơto\k Hnam pơsat {ok Hô. Prăt năr, tơ\ Cham să Ba Đình, dôm j^t rơbau ‘nu kon pơlei lơ\m te\h đak păng tơmoi te\h đak đe v^h tơ\ au vă tơmang lăng hơkau mu\h măt {ok hơ ‘nhơp nhen le\ ‘nao tep măt đơ\ng ro\ng jơ ‘năr bơ\ jang … Viện 69 găh lơ\m Dơno\ an^h tơm Che\p pơgơ\r Vei lăng Pơsat Kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak Hồ Chí Minh – Dơno\ an^h tơm {o# đo#i vei lăng te\h đak đei pơjao vei lăng năng tông đunh đai tai sơnăm akau {ok tơgu\m ăn năm hơpong, tơmang lăng. Prăt 50 sơnăm au ki, kang [o#, khu\l jang kơ Viện 69 hlôi kơru\n đ^ jơhngơ\m jang keh đang tơdrong jang g^t kăl mă Đảng, Te\h đak păng kon pơlei pơjao ăn.

Năr 2/9/1969, Kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak Hồ Chí Minh, Kơdră che\p pơgơ\r gơ\h hơgei, Nuih mơng pơm rơngei keh kong ăn hơdre\ch hơdrung, bơngai [ơ\ jang ko\ng san apu\ng ple\nh te\h gơ\h găt, Bơngai oe\i sa ‘lơ\ng gơ\h hơgei kơ kon char gơmar hlôi yak v^h hăm me\ [a\ yă [ok, ‘măn ăn [e\nh [ang jơhngơ\m đon ‘mêm tôch bach hmach tôch kơ dêh kơ kon pơlei Việt Nam păng bôl boăl apu\ng ple\nh te\h. ‘Moi kiơ\ tơdrong hơpơi ‘me\h vă tôch bach đơ\ng Đảng, kon pơlei, [o# đo#i ko\ng ang, Dơno\ an^h Ch^nh tr^ Trung ương Đảng hlôi tơchơ\t: kăl iung jang đ^ jơhngơ\m vei lăng năng tông đunh đai tai sơnăm akau {ok Hô. Gơnơm đơ\ng no\h mă tru\h dang ei kon pơlei lơ\m te\h đak ư\h khan lăp đei rơvơn ho\k pơhra\m pơm kiơ\ {ok ‘moi kiơ\ um rup, hla bơar ch^h tơbăt, mă lei oei đei rơvơn lăng [o#h {ok Hô hăm hơkau hơkar, mu\h măt, akau jăn {ok, dôm hơbe\n ao hmă kơ {ok … vă đơ\ng no\h tơdrong ho\k pơhrăm pơm kiơ\ {ok sa roi tơpă păng [lep ‘lơ\ng.

      Khu\l [ok thây pơgang g^t kăl đei pơjing ‘no\h jing khu\l blu\ng a kơ Viện 69, găh Dơno\ an^h che\p pơgơ\r Vei lăng Hnam pơsat Kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak Hồ Chí Minh. ‘Nau jing an^h bơ\ jang g^t kăl jang tơdrong jang ch^nh tr^ kăl hlo\h, jang hloi tơdrong jang pơgang vei lăng năng tông đunh đai tai sơnăm, ve\i lăng sơđơ\ng dơ\ng kơ jăp akau jăn Kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak Hồ Chí Minh păng pơgơ\r chă tơche\ng hơlen khoa ho\k tơgu\m ăn tơdrong bơ\ jang g^t kăl au.  Tiến sỹ y khoa, Trung tá Tưởng Phi Vương, Kơ ie\ng Kơdră An^h jang akau jăn, Viện 69 tơroi tơbăt: Vă vei sot ‘lơ\ng {ok nhen yan au, tơdrong tơgop t^h tên hlo\h ‘no\h gơnơm đơ\ng rim khu\l joăt jang pơgang gơ\h hơgei hlo\h kơ Liên Xô păng kơ Việt Nam lơ\m rim sơnăm 1969 – 1970: “Hơdro# găh pơkrot pơm sơđơ\ng ‘lơ\ng tơgu\m ăn mơ\t hơpong lăng tơnap tap hlo\h hăm kmăi kmo\k ve\i lăng năng tông hmă, ‘no\h bơ\n kăl pơm lơ liơ akau jăn, mu\h măt {ok nhen le\ oei er^h yan au. Ư|h khan lăp vei lăng đe\ch mă lei kăl sơđơ\ng [lep yan au vă tơgu\m ăn tơmoi mơ\t hơpong. Mă blu\ng kăl vă tơroi tru\h tơdrong tơgop t^h tên đơ\ng rim bơngai joăt jang sơ\, bơngai joăt jang Liên Xô păng bơngai joa\t jang pơgang kơ Việt Nam dôm năr blu\ng đei tơgop tôch t^h tên. Kơ yuơ tơnap hlo\h ‘no\h tơdrong pơm pơkrot ‘măng blu\ng păng khei ‘năr hơmet pơ ‘lơ\ng vă le\i lăi nhen lơ\m khei ‘năr {ok oei er^h ‘no\h kăl hlo\h”.  

Găh dôm năr blu\ng bơ\ jang tơdrong jang, Thiếu tướng Cao Đình Kiếm, Kơdră che\p pơgơ\r jang Ch^nh tr^ Dơno\ an^h che\p pơgơ\r Ve\i lăng năng tông Hnam pơsat Kơdră che\p pơgơ\r te\h đak Hồ Chí Minh tơbăt: lơ\m chăl sơnăm tơblăh vang hrang tơ [et kơtang păng to\ ‘mi kial pơra\m kơtang, lăp lơ\m 6 sơnăm (1969-1975) akau kơtau {ok hlôi chơ yông 6 ‘măng lơ an^h, mă lei hơdrin hơmet pơ ‘lơ\ng tơdrong tơnap tap, khu\l bơ\ jang ve\i lăng năng tông akau jăn {ok hlôi jang hơdoi hăm rim bơngai joăt jang Liên Xô ling lang sơđơ\ng ăn vei lăng năng tông ‘lơ\ng hlo\h, iung jang đ^ jơhngơ\m keh đang tơdrong jang pơjao đơ\ng Đảng, {o# đo#i ko\ng ang păng kon pơlei. Thiếu tướng Cao Đình Kiếm tơbăt: “Tơdrong jang pơgang ‘no\h m^nh trong jang g^t kăl hlo\h lơ\m bơ\ jang vei lăng năng tông akau jăn Kơdră che\p pơgơ\r te\h đak Hồ Chí Minh, jing m^nh tơdrong jang kmăi kmo\k ‘nao mă lăp hơdro# Liên Xô sơ\ păng Nga dang ei mă đei. Hrei au hơdro# khu\l kang [o# kih thuơ\t tơ\ Hnam pơsat hlôi bơ\ jang gơ\h bơih tơdrong jang au. Tơdrong jơnei t^h tên hlo\h kơ tơdrong jang pơgang ‘no\h lơ\m prăt 50 sơnăm au ki, lơ\m rim jơ ‘năr ayơ bơ\n jei bơ\ jang keh đang, sơđơ\ng ‘lơ\ng hơ iă hlo\h tơdrong jang vei lăng năng tông akau jăn Kơdră che\p pơgơ\r te\h đak Hồ Chí Minh.”

Lơ\m chăl sơnăm 50 sơnăm kơ Viện 69, chăl sơnăm mơmat tat hrat hr^n hlo\h ‘no\h lơ\m dôm sơnăm 1991 mư\h Liên Xô sơlăh, rim bơngai joăt jang bro\k v^h tơ\ te\h đak. Lơ\m khei năr ‘no\h, lơ\m apu\ng ple\nh te\h kmăi kmo\k vei lăng năng tông akau jăn tơgu\m ăn mơ\t hơpong lăp hơdro# Liên Xô mă đei. Tơ\ anăp tơdrong au, bơ\n hlôi ap^nh chă pơma dơnu\h vă boăl tơgu\m pơtho pơjing khu\l kang [o# jang pơgang gơ\h jang tơdrong au. Atu\m hăm tơdrong chă hơlen, tơchăr hơlen đơ\ng khu\l kang [o# Viện 69, tru\h sơnăm 2005 păh boăl hlôi drơ\ng nơ\r pơm tơle\ch đak pơgang kơtă tơ\ Việt Nam.  Đại tá, bác sỹ, Tiến sỹ Nguyễn Văn Vận, Kơdră che\p pơgơ\r Viện 69, tơbăt:  Viện hlôi jang gơ\h hăm kma\i kmo\k vei lăng năng tông akau jăn {ok hăm 15 ‘măng chă tu\h hrau hlu\k lăk đak pơgang păng tru\h blu\ng sơnăm au hlôi pơm tơle\ch đei “Hơbe\n ao g^t kăl” kiơ\ kmăi kmo\k kơ An^h tơm Y sinh Matxcơva pơtho pơjing ăn:“ ‘Nho\ng o\h nhôn đei pơjao ăn bơ\ jang pơgang, đei lăng [o#h {ok, đei vei lăng năng tông hloi rim ioi so\k kang, ioi so\k kơ {ok, đơ\ng hơbe\n ao kơ {ok, ‘no\h nhôn [o#h ‘nau jing tơdrong jang g^t kăl hlo\h, pơm ăn kơ nhôn bơ\ jang tơnăp, kơru\n đ^ jơhngơ\m đon po, lơ\m bơ\ jang tơdrong jang. Tơdrong pơtho pơhra\m jơhngơ\m đon joăt joe kơ Viện, kiơ\ yok rok jơ\ng đơ\ng jơhnơr hơlau vă kơru\n jơhngơ\m, jang tơnăp hăm tơdrong bơ\ jang păng hăm kmăi kmo\k vei lăng năng tông akau jăn hrei au, bơ\n lui akau jăn {ok đei vei lăng năng tông ‘lơ\ng hơ iă tru\h đunh đai tai sơnăm hloi.”

Prăt năr dăr kơ khei, tơdrong bơ\ jang vei lăng năng tông akau jăn {ok Hô sa roi đei dôm tơdrong tơnap tap hlo\h dơ\ng, rim kang [o#, [ok thây pơgang, bơngai bơ\ jang kơ Viện 69 sa roi ato\k jơhngơ\m đon hơdrin yak hlo\h tơnap tap vă jang kiơ\ ke\ ‘lơ\ng tơdrong jơnei khoa ho\k. Đei rơvơn oei tơ je#, vei lăng năng tông {ok roi năr ‘no\h jing tơdrong hưch hanh hơmanh bơnê đơ\ng rim kang [o#, [o# đo#i ko\ng ang, [ok thây pơgang kơ Viện 69. Rim jơhnơr kơ Viện 69 Nuih mơng ling lang bơ\ jang tơnăp păng hơdrin chă tơche\ng tơchăr bơ\ jang hơgei vă sơđơ\ng ăn tơdrong vei lăng năng tông {ok Hô ‘lơ\ng lie\m. Hrei au hlo\h 70% [ok thây pơgang kơ Viện đei lăm ho\k jru\ Thạc sỹ, Tiến sỹ. Thiếu tá Nguyễn Danh Khánh, Tiến sỹ, [ak si – Kơ ie\ng Kơdră An^h jang Sinh hóa, tơbăt:“Đơ\ng sơ\ tru\h dang ei ^nh lăp kơtơ\ng tơroi găh {ok, kơtơ\ng tơroi dôm tơdrong găh {ok, [o#h um ai {ok ‘moi kiơ\ rup, phim đe\ch, mă lei mư\h đei tơ je# hăm {ok, ‘no\h tôch kơ pha păng đei dơ\ng bơ\ jang vei lăng năng tông akau jăn {ok, ‘no\h tơdrong hưch hanh hơmanh bơnê sa roi kơtang hlo\h dơ\ng. Ba pu\n ai, hơmanh bơnê tơpă mơ\n. &nh pơkăp ^nh oei tơ\ au tơgop lơ\m tơdrong jang vei lăng năng tông sơđơ\ng ‘lơ\ng hơ iă hlo\h ăn akau jăn Kơdră che\p pơgơ\r te\h đak Hồ Chí Minh, bơ\ jang keh kong tơdrong jang mă Đảng păng te\h đak pơjao ăn.”

Đơ\ng trong tơle\ch jang tôch tro\ [lep đơ\ng Dơno\ an^h tơm Ch^nh tr^, Trung ương Đảng păng dôm tơdrong hơdrin đ^ jơhngơ\m đon đơ\ng rim bơngai bơ\ jang, đơ\ng ro\ng 44 sơnăm plôih ‘măng Hnam pơsat sơng hơvơn tơmoi năm mơ\t hơpong, tru\h dang ei hlôi đei 57 tr^u ‘nu kon pơlei păng tơmoi te\h đak đe mơ\t hơpong. Hăm rim kon pơlei Việt Nam, mơ\t hơpong Hnam pơsat {ok Hô j^ m^nh jơhngơ\m đon hơpơi ‘me\h vă tơbăt jơhngơ\m đon ‘mêm kơ eng, m^nh tơdrong joăt joe, tơbăt jơhngơ\m đon hmach bơnê păng ling lang [lo\k hơdơ\r tơdrong tơgop t^h tên đơ\ng {ok hăm hơdre\ch hơdrung. Ve\i lăng năng rông akau jăn păng an^h gru gra g^t kăl dăr sơnăm Kơdră che\p pơgơ\r te\h đak Hồ Chí Minh ‘no\h tơgop ăn vei lăng năng tông tơdrong đei g^t kăl ‘lơ\ng ro\, hơbo\ nhen lơ\m yan au kơ jơhngơ\m đon oei sa, tơdrong bơ\ jang ke\ch mang đơ\ng {ok, jei jing vei lăng năng tông mu\k drăm g^t kăl hlo\h kơ hơdre\ch hơdrung păng đ^ đăng kon char gơmar.

Bơngai ch^h: Nguyên Nhung – An6h ch^h kơtơ\ng ang - VOV1

Tơblơ\ nơ\r: Amazưt