{ai mă mônh: Lang xă dôm tơdrong jang chă  “xa bri”

VOV4.Bahnar - Vă ato\k tơ iung mu\k drăm nhen hnam kmăi unh hơyuh, pơtăm ‘long ko\ng nghie#p, pơjing tơring tơmang pơhiơ\ mă lơ\m 7 – 8 xơnăm kơ âu, 360 rơbâu ha bri tơ\ Tây Nguyên hlôi phui phang tơnang ko\. Tơdrong răm đơ\ng cham char, ‘mi kial đak hơbông, to# pơđang pơtoi hơnơ\ng ato\k kơtang. Pơm thoi yơ vă pơdreo kơmâu jơk [l^k ăn kơ bri noh jing tơdrong kăl, jing tơdrong erih ăn khei năr ano# anăp kơnh. {ai chih  “Lang xă dôm tơdrong jang chă xa bri” pơih blu\ng ăn [ai chih tơm “Tây Nguyên hiong kơ hre\ng rơbâu ha bri - klă kjă kăp ăn tơdrong ato\k tơ iung” đơ\ng Jơnu\m bngai chih kơtơ\ng ang ăn Rađiô nơ\r pơma Việt Nam oei tơ\ Tây Nguyên tơroi găh tơdrong âu.

Rim hơgăt bri păk tơgơ\ răm pơđ^. Minh [ar tơm oei le\ch [enh kơtăk. Găh tơm tơ\r noh khul tơtông hlôi chơ ‘nhăk, oei pă gru đêl đe ot, goi păng xơdrai hla ke\t keng. Tơdrong mă âu đei [ôh rok kiơ\ jăl trong teh lơ\m tơring bri Bản Đôn, tơ\ xăh Krông Na, apu\ng Buôn Đôn, dêh char Dak Lak. 10 xơnăm adrol ki, hloh 1.300 ha bri tơ\ tơring âu đei pơjao ăn Ko\ng ti kxu Dak Lak io\k jang tơmang pơhiơ\ bri kơdrơ\ng. 3 xơnăm kơ âu, tơdrong jang ưh kơ đei yua lơ, bri le# hoh, bri đei tơ ‘ngla mă lei nhen le\ ưh, khul tơtông bri phă pơrăm ke\t keng.

{ok Nguyễn Ngọc Sanh, Pho\ Kdră dơnơm Ko\ng ti kxu Dak Lak tơblang: “Bri tơ\ Bản Đôn noh xơnăm 2012 nhôn hlôi pơjao ăn Ko\ng ti jang tơmang pơhiơ\ Bản Đôn, mă lei đơ\ng noh truh dang ei duh tam mă xek tơlang keh đang, noh duh ưh kơ băt hăp tơhlăk tơ\ yơ. Lơ\m hla bar duh tam mă keh noh Ko\ng ti kxu Dak Lak athei năm tơ\ bri noh kiơ\ nơ\r pơkăl đơ\ng Anih vei lăng kon pơlei dêh char, noh dang ei ko\ng ti tơnap tap mă lei rim khei duh athei pơtruh 10 ‘nu jang hơlen năm tơ\ noh vă vei bri.

Kơ rơbâu ha bri tơm tơ\ Bản Đôn mă khul jang vei hơlen jo# hơlen, noh tơdrong hiong bri hiôk kơ [ôh đe\ch. ‘Nâu duh jing tơdrong mă đơ\ng lơ tơdrong jang nai lơ\m kxo# hloh 100 tơdrong jang đei pơjao teh pơjao bri vă ato\k tơ iung mu\k drăm tơpôl tơ\ dêh char Dak Lak. Dang ei, Dak Lak đei vă je# 30 rơbâu ha teh bri tro\ kon pơlei tơgar io\k. {ok Nguyễn Quốc Hưng, Kdră Anih vei hơlen ‘long bri Dak Lak tơroi: Tơdrong tơm kơ lu xư noh io\k teh vă te\ch răt, đe xư duh athei hoach jên vă vei lăng bri, mă lei khul jang kơ dôm anih jang âu ưh kơ đei juăt hơto\ hăm ko\ng ti jang găh ‘long bri yuơ noh tơnap, tro\ kon pơlei tơgar, koh ot ‘long tơ\r, mă tơpă dang ei tơ\r duh pă đei oei bơih.

Pơjao bri ăn doanh nghiệp păng le# hiong bri noh jing tơdrong atu\m kơ dôm dêh char Tây Nguyên. Hơdăh nhen dôm tơdrong jang “xa bri” tơ\ âu athei jo# truh tơdrong tơplih 50 rơbâu ha bri ưh kơ giơ\ng vă pơtăm kxu kơ dêh char Gia Lai. Truh dang ei dôm doanh nghiệp hlôi phă pơgoh hloh 27 rơbâu ha, pho\ noh pơhno\ng phă hloi dôm hơgăt bri ‘ngoaih kơ pơkă. Bri hiong, kxu noh oei tơnap tap, tơmam oei lăi noh teh đei doanh nghiệp chă tôm trong vă chă kôch xa, ưh kơ hli tơdrong pơkăp đơ\ng kơluơ\t teh đak. {ok Phạm Đình Thu, Kdră Anih jang vei lăng kon pơlei dêh char Gia Lai ăn tơbăt: Tơdrong tơle\ch jang hăt hot, lang xă, noh hơgăt kxu pơtăm tơ\ teh ưh kơ giơ\ng hlôi pơm ăn tơm kxu roi năr roi lôch hiong, minh [ar pơgar ‘long hlôi pơtăm tơ ‘măl mă lei ưh kơ ke\ to\k giơ\ng. Dang ei dôm doanh nghiệp kơdih tơplih ‘long pơtăm nai mă nhôn ưh kơ ke\ hơlen, noh âu ki adro# đei khul năm hơlen noh pơtơm băt băi.

Tơ\ dêh char Dak Nông, hăm trong pơkăp ưh kơ io\k jên teh, hơvơn doanh nghiệp tơmơ\t axong jang, lơ\m minh [ar xơnăm, tơring âu hlôi pơjao ăn hloh 30 rơbâu ha teh păng bri vă hơto\k tơdrong choh jang xa păng jang găh bri. Tơchơ\t ato\k tơ iung tam mă đei jơnei, adro# [ôh răm tơ\ anăp noh tơdrong jang âu to\k bo\k pơđep truh tơdrong pơkăp trong jang, pơm tơxu\l tơxa\l lơ\m tơpôl. Tơdrong phă bri, te\ch pơdro tơtông, tơgar teh bri [ôh lang xă. Dêh char hlôi io\k tơvih 13 tơdrong choh jang xa jang găh bri, to\k bo\k oei hơlen io\k tơvih 17 tơdrong jang dơ\ng. Anih jang kpal hlôi tơkêng kơ hre\ng tơdrong te\ch tơtông teh bri dăh mă le# đei tơdrong phă bri, xek tơlang lơ tơdrong pơm glăi, đơ\ng anih tơm tơgu\m phă bri te\ch teh truh kdră kpal doanh nghiệp đei pơjao bri, păng minh [ar kang [o# đei tơre\k truh.

Tơdrong ăn thuê teh bri thoi noh, tơdrong jang atu\m găh pơtăm nri, pơtăm ‘long ko\ng nghie#p oei tơnap tap hloh dơ\ng. Tơ\ Ko\ng ti jang găh bri Quảng Tín, dêh char Dak Nông, kơ rơbâu ha bri tro\ phă pơrăm. Lơ kang [o# [ơm phak kron, anih jang noh tơklăh, teh noh kon pơlei tơgar băl, pơjing he# anih tơxu\l tơxa\l kơtang hloh tơ\ Dak Ngo. {ok Đỗ Ngọc Duyên, Kdră Anih choh jang xa păng ato\k tơring pơxe\l dêh char Dak Nông tơroi găh tơdrong hiong bri tơ\ Dak Ngo: 9 anih jang atu\m lơ\m hơgăt teh noh 1984ha lơ\m noh đei pơhlom 1200 ha bri, noh le# hiong hloh 1000 ha. Oei hăm 2 anih jang ‘nao đei hơlen vă jang đe\ch, mă lei hlôi pơtăm đei kxu păng ‘long pơtăm nai. Noh tôm tơdrong vă jang lơ\m tơdrong tơm noh vă io\k teh.

Dôm tơdrong jang glăi noh io\k tơvih. Tơdrong jang tơjra#m tơnap tao noh anih jang aponh pơdreo bri ăn kơ teh đak. Tơdrong răm atu\m noh bri adoi hiong, teh tro\ tơgar. 5 xơnăm adrol ki, ăh tơklăh dôm anih mir đak lar Quảng Tân, Chư\ Jút, dêh char Dak Nông hlôi pơjao nhen xo ăn kơ rơbâu ha ăn dôm Anih jang kxu Phú Riềng, Đồng Phú (lơ\m Anih jang kxu Việt Nam) tơle\ch pơtăm kxu păng pơkă rong bri. Dang ei kxu hlôi pơtăm đang, doanh nghiệp apinh pơdreo ăn dêh char dôm hlak bri oei lăi yuơ ưh kơ pran vă vei lăng. Duh apinh pơdreo bri ăn dêh char Dak Nông oei đei Anih jang găh ‘long tơ\r  MDF Long Việt (tơ\ apu\ng Dak Song), bri pơtăm noh to\ xe\t mă bri hiong truh 900 ha. Lơ\m khei năr oei gô pơkeh hla bar noh bri pơtoi hiong tenh hloh. {ok Nguyễn Tiến Sơn, Kdră Anih jang găh ‘long bri Dak Nông ăn tơbăt: Dôm tơdrong jang âu đei dêh char Dak Nông ăn thuê bri thuê teh, mă lei tơdrong tơle\ch jang noh bri ưh kơ đei vei lăng tơnăp, le# hiong bri đang kơ noh hiong hloi teh yuơ kon pơlei chă choh jang. Tơhlăk tơhl^n noh đe xư pơdreo, dêh char to\k bo\k oei hơlen xkơ\t xơnong jang đei tơxu\l tơxa\l kơtang găh bri, đe xư pơdreo mă lei duh tam mă keh đang găh hla bar pơkăp.

Lơ\m 7 xơnăm (đơ\ng xơnăm 2006 truh 2013), ja#p tơring Tây Nguyên đei 700 tơdrong jang đei axong hla bar phep axong jang hăm hơgăt bri hloh 215 rơbâu ha, noh truh dang ei hloh tong ane# hơgăt âu pă đei oei bri. Tơdrong đei jơnei găh ato\k mu\k drăm tơpôl tam mă [ôh hơdăh, mă lei tơdrong răm đơ\ng cham char ‘mi kial đak hơbông, to# pơđang hơnơ\ng đe\ch. Tơdrong phă bri tơgar teh đei [ôh tơ\ ja#p tơring. Doanh nghiệp đei pơjao kơ hre\ng ha bri, lơ\m kplăh noh duh oei lơ kon pơlei ưh kơ đei teh choh jang, ưh kơ đei tơdrong jang. {ok Lê Trọng Trinh, Kdră Anih jang vei lăng kon pơlei xăh Ea H’leo, apu\ng Ea H’leo, dêh char Dak Lak ăn tơbăt: Hloh 7000 ha pơkăp jang hăm tơdrong ‘meh vă mă blu\ng noh axong tơdrong jang ăn kon pơlei tơ\ tơring noh tam mă jang đei. Dang ei dôm hơgăt teh pơm jang đei noh đe xư hlôi ăn doanh nghiệp io\k thuê jang bơih, kxo# oei lăi ‘meh ato\k mu\k drăm noh athei đei tơdrong pơtăm bri tơguăt hăm kon pơlei dăh mă pơjao bri ăn kon pơlei.

Đơ\ng je# đ^ xơnăm 2011, Thủ tướng teh đak tơle\ch tơchơ\t găh hơto\k trong jang kăl vă vei lăng bri, pơdơh le# dôm tơdrong choh jang xa jang găh bri tơ\ hơgăt teh đei bri, tơdrong lang xă lơ\m pơm jang chă “xa bri” tơ\ Tây Nguyên pơtơm da [iơ\. Cho\ng mă, dang ei dôm dêh char Tây Nguyên to\k bo\k pơkăl Thủ tướng teh đak pơklaih tơchơ\t pơdơh dôm tơdrong jang tơ\ hơgăt teh bri, ăn phep tơring pơtoi tơle\ch jang dôm tơdrong jang găh choh pơtăm jang găh bri vă io\k yua kjăp mu\k drăm teh. Tơdrong răm đơ\ng tơdrong vă jang xa tam mă đei xek tơlang xđơ\ng, bri Tây Nguyên to\k bo\k oei tơjră hăm dôm tơdrong tơplih pơkăp jang ‘nao.

Tơdrong ato\k mu\k drăm tơpôl pơm ăn dôm dêh char Tây Nguyên gơh tơplih lơ hơgăt teh bri vă chă pơtăm kxu, pơtăm hơdre\ch ‘long đunh xơnăm, ming man tơdrong kăl trong nơnăm, pơnơ\ đak, hnam kmăi unh hơyuh... Kiơ\ tơchơ\t đơ\ng kơluơ\t teh đak, ăh tơplih tơdrong pơkăp yua bri noh tơ ‘ngla axong jang athei pơtăm tơ ‘măl ‘long bri hlôi hiong, mă lei tôm tơdrong axong jang adoi ưh kơ đei kiơ\ pơkăp âu, pơm ăn Tây Nguyên hiong kơ hre\ng rơbâu ha bri lơ\m to\ xe\t khei năr. Hơvơn kơ boăl đo\k hơlen [ai đo\k mă 2 hăm hơnăn “Hre bri lai yơ ke\ klă?” lơ\m trang web âu ăh ‘năr dơning.