VOV4.Bahnar - Lơ\m dôm sơ năm tơ je# âu kiơ\ trong jang đơ\ng dêh char Kon Tum, kon pơ lei bơ ngai Xơ đăng tơ\ dôm apu\ng: Kon Plông, Tu Mrông păng Đăk Glei hơ to\k tơ drong pơ tăm ‘long pơm pơ gang hơ nhăk đei io\k yoa tôch lơ. Truh đ^ sơ năm 2019 âu ki, gơ nơm đơ\ng pơ tăm sâm Ngọc Linh, sâm hro ku\m hăm 1,2 kơ loăi ‘long pơ gang nai, đei lơ bơ ngai Xơ đăng jang xa to\k jing bơ ngai pơ dro\ng tih.

Dôm năr hơ toch sơ năm, klo kăn mo\ Y Hiếp, tơ\ plei Tư Rang, xăh Ngọc Linh, apu\ng Đăk Glei, dêh char Kon Tum oei hăt buch sâm hro. Mo\ Y Hiếp chơt hơ iă ăn tơ băt, sâm hro buch io\k truh dang yơ te\ch đ^ truh dang no\h. Kơ loăi tih 8 to\ [um 1 k^ te\ch hăm kơ jă 200 rơ bâu hlak jên. Kơ loăi đơ\ng 10 - 15 to\ [um 1 k^ te\ch 150 rơ bâu. Kơ loăi ie\ [iơ\ te\ch đơ\ng 50 - 80 rơ bâu 1 k^. Rim năr klo kăn mo\ Y Hiếp io\k đei đơ\ng 4 - 5 triu hlak jên đơ\ng sâm hro. Sơ năm sơ\, hơ dro# jên te\ch sâm hro unh hnam mo\ io\k đei dang 250 triu. Sơ năm ‘nâu, sâm lơ [iơ\, kơ jă te\ch ku\m ‘mret [iơ\ kơ na ưh jor io\k yoa kơ unh hnam ku\m to\k [iơ\:

“Pơ tăm sâm hro đei yoa lơ hlo\h kơ che\h phe. Te\ch mă [iơ\, [ônh hlot [iơ\ păng pơ tăm [ônh [iơ\ hai. Ba lăp pơ tăm, buch io\k đe\ch, oei te\ch ‘no\h đei bơ ngai năm răt tơ\ mir pơ gar hloi. Sơ năm ‘nâu sâm hro jang đei lơ, [um tih păng ‘lơ\ng, 1 năr buch te\ch ku\m đei dang 5 triu hlak jên. Têt sơ năm ‘nâu ưh jor roi chơt [iơ\”.

Mo\ Y Hiếp buch sâm hro

Nhen hnam mo\ Y Hiếp mơ\n, bơ ngai Xơ đăng tơ\ dôm xăh: Mường Hoong, Ngọc Linh (apu\ng Đăk Glei); Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây (apu\ng Tu Mrông); Măng Bút, th^ trơ\n Măng Đen (apu\ng Kon Plông) pơ tăm sâm hro hơ la bri, hơ lam lơ\m pơ gar [um, che\h phe… hơ nhăk ăn đei yoa lơ ngăl. Mă tơ pă ăn [ôh, tơ drong pơ tăm ‘long pơ gang tơ\ tơ ring kon kông oei lơ\m dêh char Kon Tum tôch hiôk hian. Hăm 2 kơ loăi ‘long tôch kăp g^t, te\ch [ônh hlot ‘no\h sâm Ngọc Linh păng sâm hro (Hồng đẳng sâm), đơ\ng sơ\ đei kon pơ lei tơ\ âu băt hơ dăh tơ drong chăt bluh păng ki thuơ\t jang bơih. Tơ dăh nhen sâm Ngọc Linh lăp gơ\h pơ tăm tơ\ hơ la yơ\p bri ‘long tih kơ pal kông kơ jung ‘no\h sâm hro pơ tăm [ônh hai, gơ\h pơ tăm tơ\ groi kông păng lơ tơ ring te\h pha ra băl hai. Tơ\ apu\ng Kon Plông păng Tu Mrông, bơ ngai Xơ đăng oei jang đei lơ kơ loăi ‘long pơ gang ‘nao hai, nhen ‘long đương quy.

Bơ ngai Xơ đăng tơ\ apu\ng Đăk Glei buch, ro# ‘long pơ gang

Mo\ Y Mua, tơ\ plei Đăk Ne, xăh Măng Cành, apu\ng Kon Plông, ăn tơ băt, rim sơ năm unh hnam mo\ io\k đei truh dôm j^t triu hlak jên đơ\ng kơ loăi ‘long pơ tăm âu: “’Long đương quy pơ tăm [ônh, vei rong ku\m hiôk [iơ\ kơ ‘long che\h phe. Inh pơ tăm ‘long ‘nâu đei 2 sơ năm ‘nâu bơih, io\k đei jên lơ mơ\n. Bơ ngai pơ dro năm răt io\k đơ\ng mir pơ gar hloi. {um sư inh te\ch 1 k^ đei 40 rơ bâu, oei hla ‘no\h 1k^ 2 rơ bâu. Pơ tăm đương quy đei io\k yoa, tơ drong arih xa hnam nhôn da [iơ\ mơ mat tat [iơ\”.

Lăng găh tơ drong đei yoa mu\k drăm, pơ tăm ‘long pơm pơ gang hơ nhăk ăn io\k yoa lơ hlo\h dôm kơ loăi ‘long pơ tăm nai tơ pă. Hăm ‘long sâm Ngọc Linh, kon pơ lei tơ\ dôm xăh Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây kơ apu\ng Tu Mơ Rông hlôi pơ tăm đei dang 30ha. 1 k^ sâm Ngọc Linh hơ drih go# hloi hla păng [um đei kơ jă dang 100 triu hlak jên. Rim sơ năm 1 tơm ‘long sâm Ngọc Linh tih đei 2, 30 j^t to\ găr. Lăp kăl 1 păh lơ\m kơ so# âu ơng jing tơ đăh, 1 pôm tơ đăh te\ch đei ku\m hơ nhăk ăn kon pơ lei dang 300 rơ bâu hlak jên bơih. Hăm ‘long sâm hro, hrei ‘nâu bơ ngai Xơ đăng oei chă pơ tăm hơ lam hăm dôm kơ loăi ‘long pơ tăm nai, jang xa oei ie\. Kiơ\ tơ drong jo# hơ len đơ\ng an^h choh jang xa dêh char Kon Tum, tơ dăh pơ gơ\r pơ tăm păng vei rong ‘lơ\ng, 1 ha sâm hro hơ nhăk io\k yoa truh 1 ti hlak jên.

Tơ gu\m hơ dre\ch sâm Ngọc Linh ăn kon pơ lei

{ok Lê Đức Tín, Pho\ Kơ dră vei lăng kon pơ lei apu\ng Kon Plông, ăn tơ băt, tơ drong pơ tăm ‘long pơ gang hlôi pơih đei trong to\k klăih đơ\ng tơ nuh hin kơ jăp ăn kon pơ lei tơ\ tơ ring: “2 sơ năm âu ki mă jang tam mă lơ, tam mă xă ră mă lei hăm dôm tơ mam jang đei blu\ng a, đei lơ bơ ngai chă răt sư hlôi chă đei trong jang to\k klăih đơ\ng tơ nuh păng hlôi đei lơ unh hnam jang xa jing đei [ôh bơih. Hơ me\ng lơ\m dang 2 sơ năm truh păng đơ\ng ro\ng kơ sơ năm 2020 kiơ\ trong jang ato\k tơ iung choh jang xa, pơ tăm ‘long pơ gang âu gô tơ gu\m ăn kon pơ lei to\k klăih đơ\ng tơ nuh hre\nh păng kơ jăp ‘lơ\ng”.

Tơ gu\m ăn kon pơ lei pơih xă te\h pơ tăm ‘long pơ gang, tưk tơ iung mu\k drăm lơ\m hnam tơ no\, lơ\m sơ năm 2019, dôm apu\ng Đăk Glei, Tu Mrông păng Kon Plông hlôi tơ mât hrâu hăm lơ tơ drong jang, tơ gu\m ăn kon pơ lei bơ\n hơ dre\ch, pho\ng… ako\m đ^ đăng kơ jă truh dôm ti hlak jên. Atu\m hăm ‘no\h, an^h choh jang xa dêh char Kon Tum hơ to\k tơ drong pơ tho ki thuơ\t jang, pơ tăm ‘long pơ gang ăn kon pơ lei.

Bơ ngai Xơ đăng vang pơ tăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơ la yơ\p bri

{ok Phạm Thanh, Kơ dră An^h vei lăng Tơ ring jang hăm kơ măy kơ ‘mo\k ‘nao Măng Đen ăn tơ băt, an^h ako\m jơ hngaam jang 7 kơ loăi ‘long pơm pơ gang. Sơ năm 2019 pơ truh ăn kon pơ lei, an^h jang tơ\ dêh char hlo\h 300 rơ bâu tơ đăh ‘long sâm hro, hlo\h 40.000 tơ đăh ‘long đương quy, dang 120 rơ bâu pơ kao tơ pông:

“Dôm kơ loăi ‘long pơ gang mă nhôn pơ truh chăt arih tôch ‘lơ\ng. Mă 2 nhôn adrin roi tơ [ôh ki thuơ\t jang ăn kon pơ lei hai. Tơ tă ăn kon pơ lei dôm khei ‘năr ‘năr vă kon pơ lei pơ tăm mă lăp. Nhôn [ôh đei tơ drong ‘lơ\ng tôch dêh vă tơ iung tơ drong pơ tăm ‘long pơ gang. Hơ dai hăm tơ drong jang to\k ‘no\h vang tơ gu\m ăn đe pho\ng mă ưh ‘no\h tơ gu\m ăn đe jên jang blu\ng a hai păng răt io\k, pơm hơ met tơ mam đơ\ng đe jang đei, ‘no\h j^ tơ drong ‘lơ\ng kăl bơ\ jang”.

Truh đ^ sơ năm 2019 dêh char Kon Tum pơ tăm đei 750 ha ‘long pơ gang, io\k đei loi 3.900 tân tơ mam pơm pơ gang, tam mă jo# truh Sâm Ngọc Linh. Rim hơ găt the pơ tăm ‘long pơ gang tơ\ tơ ring, mă lơ ‘no\h pơ tăm tơ\ tơ ring kon pơ lei bơ ngai Xơ đăng oei ngăl, đei dôm apu\ng: Kon Plông, Tu Mrông păng Đăk Glei. Ku\m hăm tơ drong tơ gu\m ăn kon pơ lei pơ tăm ‘long pơ gang vă klăih đơ\ng tơ nuh hin păng jang to\k pơ dro\ng, dêh char Kon Tum hlôi pơ jao te\h, asong thuê te\h, pơ jao bri, asong thuê bri hăm 10 an^h jang vă tơ mât jên jang, pơ tăm păng pơm tơ le\ch pơ gang, hăm hơ găt te\h xă dang 7.660 ha. ‘Nâu j^ 1 tơ drong ‘lơ\ng dơ\ng vă bơ ngai Xơ đăng đei dơ\ng tơ drong jang, io\k yoa sơ đơ\ng. Hăm jơ hngâm đon chơt hơ iă kơ sơ năm ‘nao, bơ ngai Xơ đăng pơ ma lơ truh tơ drong pơ tăm dơ\ng dôm kơ loăi sâm Ngọc Linh hơ la bri ‘long, pơih xă mir pơ tăm sâm hro, đương quy, tơ pông, ngũ vị tử… vă gơ\h đei dơ\ng io\k yoa, hơ nhăk ba pơ yan Puih mak ph^ tơ to\, dơ no\ ‘lơ\ng.

Khoa Điềm: Chih

Dơ\ng: Tơ blơ\