VOV4.Bahnar - Lêh che\h phe Buôn Ma Thuột ‘măng mă 6, đei anăn “Ako\m tơ drong rơ gei-tơ iung tơ drong ‘lơ\ng-vang jang to\k hơ dai” hlôi tôch. Tơ dăh nhen Ako\m tơ drong rơ gei-tơ iung tơ drong ‘lơ\ng j^ vă pơ ma truh tơ drong ‘lơ\ng tơ\ Tây Nguyên, đơ\ng an^h jang che\h phe ‘no\h vang jang to\k hơ dai nhen thoi nơ\r athei vă an^h jang che\h phe ke\ pơ jei jang to\k hơ dai hăm apu\ng plenh te\h, hơ met pơ ‘lơ\ng tơ drong ưh hơ iă đei lơ tơ mam mă lei tơ mam ưh gan ‘lơ\ng. Kăl pơ ma dơ\ng nơ\r athei âu đ^ đei đơ\ng sơ\ bơih, an^h te\ch mơ dro păng kon pơ lei băt hơ dăh tơ drong g^t kăl đơ\ng jang hơ doi, mă lei bơ\ jang kiơ\ tôch kơ hiơ\.

M^nh lơ\m dôm bơ ngai io\k đei lơ nơ\r ap^nh hlo\h lơ\m Le#h che\h phe Buôn Ma Thuột ‘măng mă 6 ‘no\h j^ Tiến Sĩ Trương Hồng, Kơ dră An^h jang Khoa ho\k cho\h jang sa bri ‘long Tây Nguyên, an^h jang hlo#h hơ dăh đơ\ng tơm kơ tơ drong jang che\h phe tơ\ tơ ring, an^h đei 90% tơ mam che\h phe lơ\m te\h đak. Nơ\r ap^nh tiến sĩ Trương Hồng io\k đei lơ hlo\h ‘no\h j^ pơm liơ vă kơ che\h phe Việt Nam ‘lơ\ng ku\m nhen plei yăl păng io\k yua lơ.

Păng Tiến sĩ Trương Hồng io\k tơ drong tơ blang tơ drong hơ iă đơ\ng hơ năn “ Tơ klep hơ dai hơ to\k tơ iung” vă pơm nơ\r tơl: “ Ako\m sư ‘no\h jing hơp tak xăh vă vei lăng đơ\ng jang blu\ng a, ki thuơ\t tru\h an^h te\ch.... Yua kơ mă tơ pă jang blu\ng a dang ei ư\h kơ s^ ‘lơ\ng de#h, kon pơ lei oei io\k yua tơ mam oei mơ\ng kơ d^h, [ơ\t lăp yua lơ de#h hnang pơ gang pơ lôch hơ drông”.

Kiơ\ kơ [ok Nguyễn Tấn Nguyên, vei lăng te\ch mơ dro Ko\ng ti che\h phe Đắk Man, an^h jang mơ dro sa te\h đak đe tơ mơ\t jên jang hro#ih hlo\h lơ\m tơ drong jang che\h phe Dak Lak, tơ drong tơ klep hơ dai vă hơ to\k tơ iung hlôi tơ le\ch ăn đơ\ng sơ\ tơ\ tơ ring. Mă lei ding tru\h dang ei, tơ drong ‘nâu oei tam mă yak mơ\t tơ pă yan âu, mă đơ\ng hlôi đei 40 rơ bâu u\nh hnam kon pơ lei vang jang lơ\m tơ klep jang hơ dai, lơ\m hơ găt 64 rơ bâu hec tar, hăm vă je# 1/3 hơ găt lơ\m de#h char.

Kiơ\ kơ [ok Nguyên, tơ drong ‘nâu gô lăp đei hơ met pơ ‘lơ\ng [ơ\t tơ drong jang tơ klep hơ dai pơ gơ\r đơ\ng an^h jang vei lăng te\h đak đei tơ [o#h ‘lơ\ng [iơ\ ‘mơ\i: “ Mơ mat tat mă nhôn [o#h tơ\ âu ‘no\h j^ kon pơ lei jang chu\n mir ư\h kơ pơm kiơ\ 1 tơ drong hơ găt hơ yơ hloi. Te\h đak kăl kơ tơ le\ch thim 1,2 trong jang ‘nao păng tơ gu\m ‘lơ\ng hlo\h ăn kơ kon pơ lei jang chu\n mir vă kơ kon pơ lei đei trong vă jang hơ dăh hlo\h lơ\m an^h te\ch mơ dro, ư\h pă đei mơ mat lơ\m an^h te\ch mơ dro. Pơ t^h gia nhen dơ ning đe sư [o#h [um yuăn kơ jă ‘lơ\ng ‘no\h đe ko\h che\h phe pơ tăm [um yuăn; dăh mă hu\t kơ su pơ tăm [um yuăn. Thoi no\h na te\h đak bơ\n athei đei trong vă jang ‘lơ\ng hlo\h dơ\ng”.

Hơ nhăk tru\h bơ\n tơ mam drăm pơm tơ le\ch che\h phe tôch kơ ‘nao vang ako\m Jơ nu\m kơ chơ pơ dă joăt jang găh che\h phe tơ\ Buôn Ma Thuột, [ok Bùi Phong Lưu, kơ dră vei lăng Ko\ng ti kơ măy kơ mo\k cho\h jang sa Bùi Văn Ngọ, apu\ng Đức Hòa, de#h char Long An ku\m akhan, ư\h kơ đei tơ drong mơ\t jang ‘lơ\ng đơ\ng rim an^h jang te\h đak, tơ drong pơ vei jang hơ dai mơ mat mă đei pơ jing păng yak mơ\t kơ jăp tơ pă: “ Tơ klep jang hơ dai vă hơ to\k tơ iung ‘no\h tôch kơ ‘lơ\ng. Mă lei vă jang tơ pă đei jang hơ dai âu ‘no\h đei lơ tơ drong, lơ hơ yak năm. Kơ d^h kâu ^nh ku\m tơ che\ng tru\h tơ drong ‘no\h mă lei lơ\m tơ pă yan âu te\ch mơ dro ‘no\h oei ư\h kơ ‘lơ\ng. Tơ drong jang hơ dai jing 1 gru\p, 1 khu\l vă jang ‘no\h j^ to\ se\t de#h. Yua kơ hrei ‘nâu, ‘ngoăih kơ te\h đak ‘no\h ư\h kơ đei bu gơ\h 1 ti kuăr đ^ hloi o#h”.  

Vang năm ako\m le#h sơ năm ‘nâu, lơ hlo\h ‘no\h j^ kon pơ lei jang chu\n mir tơ\ rim tơ ring pơ tăm che\h phe. Lơ\m no\h đei Hoàng Ngọc Trí, 1 ‘nu tơ dăm pơ\n tơ iung jang kiơ\ lơ\m pơ gar che\h phe kơ d^h sư, tơ\ apu\ng Đak Hà, de#h char KonTum. ‘Nho\ng Trí tơ roi tơ băt, u\nh hnam hlôi bơ\ jang kiơ\ trong jang pơ tăm tă kơ hữu cơ ngăl lơ\m pơ gar che\h phe să 5 hec tar, lăp phe\ io\k che\h phe mư\h đ^ đum kl^ vă pơm tơ le\ch jing che\h phe hơ dre\ng ot, che\p hơ năn hơ dro#. ‘Nho\ng ku\m pơ\ih trang Web vă tơ roi tơ [o#h, păng te\ch trực tuyến tơ mam. Sơ năm 2014 păng 2015 trong jang âu hlôi io\k đei jơ nei yak blu\ng, mă lei sơ năm 2016, che\h phe pơm tơ le\ch tơ jur lơ yua đơ\ng ‘mi pơ dui đunh, che\h phe phe\ v^h ư\h kơ gơ\h sơ\k, đei lơ che\h phe ư\h kơ ‘lơ\ng kiơ\ ‘nho\ng chă hơ găt kơ d^h. ‘Nho\ng Trí tôch kơ lăp đon pơm kiơ\ hăm hơ năn  “ Jang hơ dai hơ to\k tơ iung” lơ\m le#h ‘măng âu.

Mă lei kiơ\ kơ ‘nho\ng, ‘me\h jang hơ dai đei, kon pơ lei jang chu\n mir păng rim an^h jang ie\ le\h kăl đei thim dôm trong jang tơ gu\m mă lăp: “ &nh tôch kơ ‘me\h te\h đak yak hơ dai hăm dôm kon pơ lei jang chu\n mir păng an^h jang mơ dro sa ie\ le\h nhen nhôn. Pơ t^h gia nhen tơ gu\m nhôn 1 pôm an^h sơ\k dăh mă kơ măy sơ\k, nhôn gô kla hiơ\ lơ\m 5 sơ năm; dăh mă tơ gu\m nhôn 1 puăt kơ so# ‘no\h. Đơ\ng no\h, nhôn ke\ jang hơ dai hăm rim u\nh hnam lơ\m atu\m 1 tơ ring jang sa, vang io\k yua kơ măy sơ\k âu.”

Jang hơ dai vă hơ to\k tơ iung ‘no\h j^ nơ\r athei đei hơ nhăk tru\h đơ\ng an^h te\ch mơ dro che\h phe [e\nh tơ drong mơ mat. Hăm nơ\r athei âu, che\h phe Tây Nguyên hlôi năm đei dôm hơ yăk mă blu\ng păng hơ dro#  hăm Dak Lak, đ^ đei 226 rơ bâu tấn đei pơm tơ le\ch kiơ\ trong âu, đei 1 puăt tơ mam che\h phe kơ de#h char, te\ch hăm kơ jă măk hlo\h apu\ng ple\nh te\h đơ\ng 80 tru\h 600 đô la 1 tấn. Mă lei trong jang thoi no\h ‘no\h tam mă pơm lăp hăm tơ drong ‘me\h vă. Mă kăl ‘no\h j^ pơ đ^ kon pơ lei păng an^h jang mơ dro sa adoi [o#h dôm tơ drong jang hơ dai ‘no\h tam mă đei tơ drong kơ jăp. Tơ drong tơm ‘no\h j^ ư\h kơ đei tơ drong tơ klep trong jang tơ gu\m păng tơ drong mơ\t jang ‘lơ\ng đơ\ng an^h jang vei lăng te\h đak. Ako\m tơ drong ‘lơ\ng – hơ to\k tơ drong jo\h ayo\ - hơ dai hơ to\k tơ iung” ‘no\h j^ hơ năn “ hơ to\k tơ drong jang tơ năp”, an^h jang che\h phe Việt Nam gô pran hlo\h, dôm le#h che\h phe gô sơng io\k lơ hlo\h dơ\ng.

Thuem tơ blơ\