VOV4.Bahnar - Dang ei Việt Nam j^ te\h đak dơ\ng mă 2 apu\ng ple\nh te\h găh kơ so# che\h phe te\ch ăn te\h đak đe, păng che\h phe Việt Nam hlôi đei măt tơ\ an^h te\ch mơ dro hlo\h 80 te\h đak. Mă lei, tơ mam ‘no\h ư\h kơ năm hơ dai hăm tơ drong ‘lơ\ng păng kơ jă che\h phe hơ nhăk ăn. Kon pơ lei pơ tăm che\h phe oei ar^h lơ\m tơ drong ư\h kơ sơ đơ\ng, oei an^h jang mơ dro sa ‘no\h pu\ lơ ư\h kơ pu\n ai, hơ mơt kơ jang sa ư\h kơ đei kiơ.

Sơ năm jang 2018-2019 đei lăng j^ sơ năm rơ hiu\ng rơ hiăng hơ nơ\ng 10 năm [ơ\t mă jên te\ch tơ le\ch che\h phe Việt Nam tơ\ te\h đak đe io\k đei tam mă  3 ti đô lar, tơ jur vă je# 500 triệu đô lar pơ têng hăm pơ yan jang hơ drol. Hơ dai hăm kơ jă che\h phe lơ\m te\h đak ku\m tơ\ kơ so# re hlo\h lơ\m 10 sơ năm âu ki. Yak hlo\h mơ mat tat, rơ hiu\ng rơ hiăng đ^ hơ nat, lei pơm liơ vă che\h phe Việt Nam io\k đei tơ drong hơ găt te\ch tơ le\ch tơ\ te\h đak đe 6 ti đô lar lơ\m hơ nơ\ng 10 sơ năm tru\h. 

Dôm năr hơ tuch sơ năm, u\nh hnam ‘nho\ng Lê Phước Ngà, oei tơ\ thôn 9, xăh Tân Sơn, pơ lei tơm Pleiku, de#h char Gia Lai, hăt hot hăm tơ drong phe\ io\k che\h phe. Sơ năm ‘nâu plei che\h phe lơ mă lei sư sơ ‘ngon, yua kơ jên jang ‘no\h lơ mă kơ jă che\h phe ‘no\h tôch kơ re, jo# tam mă tôm đ^ lo#h jên tơ mơ\t jang bơ\ih. Tơ drong ar^h sa kơ pơ đ^ u\nh hnam 5 ‘nu, kon hơ ‘lơ\p ho\k gô tôch kơ mơ mat tat [ơ\t lăp răp gô lơ\m 1 hec tar che\h phe:“Kơ jă te\ch nhen hrei ‘nâu ‘no\h kon pơ lei hiong răm lơ de#h. Pho\ng, tơ mam yă kiơ ku\m măk, bơ ngai jang ku\m măk, jên kiơ ku\m lơ ngăl mă lei kơ jă che\h phe ‘no\h re\. Thoi âu ‘no\h kon pơ lei mơ mat de#h.”

Pơ yan phe\ che\h phe ư\h kơ gan hơ iă hăm kon pơ lei jang chu\n mir Tây Nguyên [ơ\t to\k bo\k rơ hiu\ng rơ hiăng kơ jă  

Tơ dăh nhen tơ\ blu\ng pơ yan hơ drol, kơ jă che\h phe lơ\m te\h đak tơ\ kơ so# 42.000 hlak jên 1 k^ ‘no\h blu\ng pơ yan ‘nâu lăp tơ\ kơ so# 35.000 hlak jên păng hơ nơ\ng kơ jur, dang ei lăp dang 32.000-33.000 hlak jên 1 k^. Dôm tơ drong tơ pl^h găh kơ jă kiơ\ trong ư\h kơ ‘lơ\ng ăn kon pơ lei jang che\h phe [ơ\t jên jang blu\ng hơ nơ\ng kơ to\k, [ơ\t mă kơ jă te\ch che\h phe ‘no\h hơ nơ\ng tơ\ kơ so# tôch kơ re. Tơ\ lơ tơ ring, kon pơ lei jang chu\n mir oei đei hiong răm hơ dai [ơ\t hiong kơ jă hai, ư\h kơ plei lơ hai.

Kiơ\ ch^h jo# đơ\ng Jơ nu\m vei lăng Che\h phe ka kao Việt Nam, pơ yan jang sơ năm ‘nâu, lơ\m te\h đak đei vă je# 690 rơ bâu hec tar che\h phe, tơ mam te\ch ăn te\h đak đe đei vă je# 1 triệu 700 rơ bâu tấn, jên te\ch tơ mam tơ\ te\h đak đe vă je# 3 ti đô lar. Pơ têng hăm pơ yan jang hơ drol, tơ mam tơ jur dang 3% mă lei jên tơ jur tru\h hlo\h 14%. Kơ jă che\h phe te\ch ăn te\h đak đe pơ yan ‘nâu đei hơ len lăng tơ\ kơ so# re hlo\h lơ\m dang 10 sơ năm kơ âu. Lơ\m kơ plăh ‘no\h, lơ tơ dra hơ drol ăn [o#h, kơ jă che\h phe hơ nat gơ\h hơ met ‘lơ\ng lơ\m pơ yan jang ‘nao, rơ hiu\ng rơ hiăng ro\ lăng gô oei [o#h dơ\ng.

Plei, tơ mam che\h phe lơ mă lei ư\h kơ năm hơ dai hăm kơ jă hơ nhăk ăn

Kiơ\ kơ [ok Đỗ Hà Nam, Kơ dră jơ nu\m vei lăng, kơ dră dơ nơm vei lăng ko\ng ti tơ mơ\t jên jang hơ dai gru\p jang Intimex, Pho\ kơ dră Jơ nu\m jang che\h phe ka kao Việt Nam, tơ drong tơm đơ\ng rơ hiu\ng rơ hiăng kơ jă che\h phe hrei ‘nâu oei [ơ\t đei tru\h 90% tơ mam che\h phe kơ te\h đak bơ\n te\ch tơ le\ch tơ\ te\h đak đe hmă. Lơ\m kơ plăh ‘no\h, kơ jă che\h phe găr pơ mơ\ng pơ đ^ lơ\m che\h phe pơ kăp khei ‘năr London păng New York. Tơ\ no\h đe hơ met hăm rim bơ ngai tơ mơ\t jên hơ nhăk tru\h kơ jă jur to\k ư\h kơ sơ đơ\ng, pơm ăn an^h jang mơ dro sa ku\m nhen kon pơ lei jang chu\n mir Việt Nam lơ\m tơ drong ling lang ư\h kơ sơ đơ\ng. Vă gơ\h tơ pl^h, [ok Đỗ Hà Nam akhan, che\h phe Việt Nam athei lăng kăl pơ jing kơ jă păng hơ năn vă tơ găl hăm an^h dơ\ng găh tơ mam:“Rim tơ mam che\h phe t^h lơ\m apu\ng ple\nh te\h tă kơ io\k che\h phe Việt Nam vă pơm tơ le\ch che\h phe mă lei bơ\n te\ch hăm kơ jă tôch kơ re. Tơ drong ‘no\h ăn [o#h tơ drong jang pơ jing hơ năn đơ\ng bơ\n tam mă đei. Mă 2, tơ drong pơ jing che\h phe ‘lơ\ng vă pơm kơ jă to\k ‘lơ\ng oei to\ se\t. ‘Nâu j^ tơ drong bơ\n kăl bơ ngơ\t tru\h yua kơ ‘no\h j^ tơ\ hơ năp kơnh kơ tơ drong jang..”

Tôch kơ rơ đăh, pơ jing hơ năn păng kơ jă ‘no\h j^ tơ drong oei đei hăm an^h jang che\h phe kơ plăh âu păng hơ năp jang chông ba tôm oei jing an^h jang mơ dro sa. Kiơ\ kơ [ok Thái Như Hiệp, Kơ dră vei lăng ko\ng ti che\h phe Vĩnh Hiệp (Gia Lai), an^h jang tơ gu\m tơ mam che\h phe ăn sơ năm APEC Việt Nam 2017, đ^ hlo\h ‘năr an^h jang mơ dro sa tơ mơ\t jên jang hăt hot [o#h yua tom măt ‘no\h jang hloi, chă trong ‘măn răk, gơ\t le# tơ mam lơ hlo\h tơ drong tơ mơ\t jên jang, chă pơ gơ\r lơ hlo\h tơ đrong cho\h jang sa. ‘Nâu j^ kơ plăh kăl kơ dôm an^h jang mơ dro sa đei đon ‘lơ\ng, đei tơ năp hăm kon pơ lei jang chu\n mir: “Kiơ\ trong jang đơ\ng Khu\l kơ dră te\h đak ‘no\h j^ sơ năm 2030 bơ\n athei hơ to\k 6 ti đô lar, tơ drong ‘no\h ư\h kơ hơ nat. ‘Me\h jang đei tơ drong ‘no\h rim an^h jang mơ dro sa tơ\ tơ ring athei đei jang ke\, athei đei tơ drong ‘mêm, jang tơ năp hăm tơ pôl, tơ drong jang. Tơ drog g^t kăl đơ\ng bơ\n pơm liơ vă pơm đei ăn kon pơ lei jang chu\n mir đei 1 an^h gơ nang kơ jăp, pơm ăn kơ đe sư tơ pl^h trong jang joăt joe vă đe sư hơ to\k ‘lơ\ng đei tơ mam, vă đe sư hơ dai hăm an^h jang mơ dro sa, hơ dai hăm mơ\t jang hơ dai vă hơ to\k iung tơ drong jang tơ mam che\h phe.”

M^nh tơ ring joăt pơ tăm che\h phe tơ\ Tây Nguyên

Ku\m hăm rơ hiu\ng rơ hiăng kơ jă, an^h jang che\h phe Việt Nam ku\m to\k bo\k bathei tơ jră hăm lơ long nol nai. ‘No\h j^ tơ drong che\h phe kră to\k bo\k to\k hre\nh. Tơ\ Tây Nguyên, tơ ring tơm che\h phe kơ Việt Nam, hơ găt che\h phe hlo\h 20 sơ năm dang ei đei dang 86.000 hec tar, đei 16%, hơ găt che\h phe 15-20 sơ năm dang 140.000 hec tar, đei 26%. {ơ\t mă tơ drong jang pơ tăm ming dơ\ng oei tôch lơ mơ mat tat, ‘no\h tơ drong pơ tăm che\h phe oei tam mă klăih đơ\ng tơ drong chă jang kơ d^h. Kon pơ lei jang chu\n mir Phùng Văn Quy, xăh Tân Bình, apu\ng Đăk Đoa, de#h char Gia Lai, akhan:“Găh pơ tho pơ jao khoa ho\k ki thuơ\t ‘no\h j^ athei kơ tă tru\h kon pơ lei jang chu\n mir, mă 2 ‘no\h athei hơ nơ\ng. Oei dang ei kon pơ lei jang chu\n mir găh lơ ‘no\h jang kơ d^h, ư\h kơ băt hơ dăh khoa ho\k ki thuơ\t, lơ tơ drong oei thoi sơ\ de#h”.

Tơ\ tơ drong nai, pơm tơ le\ch che\h phe te\h đak bơ\n dôm sơ năm tơ je# âu ku\m to\k bo\k pu\ ư\h kơ ‘lơ\ng lơ yua kơ to\ ‘mi kial tơ pl^h. Đ^ to\ phang pơ đang tru\h ‘mi kial đak lơ\p, hơ nơ\ng pơm hiong răm kơ tang tơ ring pơ tăm che\h phe tơm Tây Nguyên. Jơ nu\m jang che\h phe ka kao Việt Nam tơ dra hơ drol pơ yan jang sơ năm 2019-2020 tơ mam che\h phe Việt Nam ro\ lăng đei jur tru\h 15% pơ têng hăm sơ năm hơ drol yua đơ\ng [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng đơ\ng to\ ‘mi kial.

Hlo\h 90% kơ so# te\ch tơ le\ch che\h phe tơ\ te\h đak đe kơ Việt Nam dang ei ‘no\h j^ tơ mam tam mă pơm hơ met ‘lơ\ng

Pho\ kơ dră an^h tơm vei lăng găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang Nguyễn Hoàng Hiệp drơ\ng akhan, che\h phe Việt Nam to\k bo\k lơ\m jăl jang tôch kơ mơ mat tat. Tơ drong hơ găt 6 ti đô lar lơ\m sơ năm 2030 tôch kơ hơ nat io\k đei tơ dăh ư\h kơ đei dôm trong jang hrơ\ch 1 ‘măng. Dang ei, An^h tơm vei lăng găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang to\k bo\k tơ le\ch lơ trong jang đơ\ng hơ dre\ch tru\h trong vei lăng, phe\ io\k, pơ tru\t tơ mơ\t jên jang pơm tơ le\ch, pro\h hơ met păng jang hơ dai tơ ring jang, tu\n pran pơ tru\t mơ dro sa, tơ roi tơ [o#h hơ năn… vă tơ iung păng hơ to\k tơ iung tơ drong jang che\h phe: “Vă hơ nơ\ng pơ tru\t hơ to\k tơ iung kơ jăp tơ drong jang che\h phe, tơ\ hơ năp kơnh kăl kơ bơ ngơ\t tru\h tơ le\ch jang 1,2 trong jang nhen: mă hơ drol kăl kơ dăr hơ len tơ drong jang pơm tơ le\ch che\h phe, pơm lăp hăm ‘me\h vă te\ch mơ dro. Sơ đơ\ng hơ găt te\h che\h phe dang 600 rơ bâu hec tar lơ\m sơ năm 2025, lơ\m no\h hơ to\k tơ iung 1,2 tơ ring che\h phe ‘lơ\ng tơ klep hăm pro\h hơ met pơm tơ le\ch păng an^h jang kăl. Pơ tru\t rim ko\ng ti pơm tơ le\ch te\ch ăn tơ\ te\h đak đe che\h phe tơ mơ\t jên jang kiơ\ kơ măy kơ mo\k pơm tơ le\ch ‘nao păng tu\n pran pơ tru\t mơ dro sa, tơ roi tơ [o#h hơ năn păng jo\h ayo\ che\h phe Việt Nam.”

Lơ\m khei ‘năr rơ hiu\ng rơ hiăng kơ tang nhen hrei ‘nâu, an^h jang che\h phe hlôi tơ [o#h hơ dăh dôm tơ drong oei đei ku\m nhen tơ chă dôm an^h hơ dăh, trong năm vă yak hlo\h rơ hiu\ng rơ hiăng. Dôm trong jang đei tơ drong jang ku\m hlôi đei tơ le\ch ăn. Mă lei, tơ drong tơm ‘no\h j^ dôm trong jang ‘no\h gô đei jang kiơ\ thoi yơ? Te\h đak, bơ ngai jang chu\n mir, bơ ngai jang mơ dro sa, bơ ngai jang khoa ho\k adoi đei tơ drong lăng atu\m păng pơ đ^ hloi tơ che\ng hơ dro# [lep đơ\ng kơ d^h găh tơ drong jang tơ mam che\h phe. Mă lei ư\h kơ gơ\h pơ ma bơ\ih le# do\h, jing vă kơ prăt dôm j^t sơ năm âu ki, che\h phe Việt Nam oei lăp io\k tơ mam pơm ‘long rek pơ to\ jơ nei, oei kơ jă tơ pă ‘no\h pơ mơ\ng lơ\m rim an^h tơ le\ch jên apu\ng ple\nh te\h.

            Công Bắc: Ch^h      

          Thuem: Tơ blơ\