VOV4.Bahnar - Lơ\m sơnăm 2005, Ch^ng chêng Tây Nguyên đe\i UNESCO drơ\ng jing Mu\k drăm oe\i sa jo\h ayo\ g^t kăl dăr sơnăm kơ kon char gơmar. ‘Nau jing mu\k drăm oe\i sa jo\h ayo\ g^t kăl hlo\h, jing tơdrong hưch hanh hơmanh bơnê tơ klep hăm tơdrong er^h sa đơ\ng sơ\ tru\h dang e\i kơ kon pơle\i pơla Tây Nguyên. Vă hoe\i hiong dong, tơdrong tôn ch^ng chêng kăl đe\i an^h chă pơgơ\r [lep sơ\ ki păng jơhngơ\m đon ve\i răk tơ [a\k mong kơ jăp đơ\ng dôm tơngla pơm pơ jing păng pơm tơngla găh mu\k drăm au. Tơdrong chhôk hơ iă hlo\h ‘no\h tơdrong chă ve\i răk tơ [a\k mong, ‘mêm kơ eng hăm ch^ng chêng oe\i ling lang ge\i kơ jăp kơtang tơ\ lơ pơle\i pơla.

Tơdrong tơroi găh bơngai tơdăm hơdrung Bahnar oe\i tơ\ pơle\i Jun, tơring Yang {a\k, apu\ng Đak Pơ, dêh char Gia Lai pơ jing kon jên mong răt ch^ng chêng đơ\ng no\h athe\i đe kră chă pơtho tôn ch^ng chêng hơdre\ch hơdrung po hlôi jing tơdrong tơroi hơ iă ăn lơ bơngtai tơ\ dêh char Gia Lai, mă kăl ‘no\h dôm bơngai hưch hanh hơmanh bơnê tơdrong oe\i sa joăt joe đơ\ng sơ\. Tơdrong au đơ\ng dang 7 sơnăm hơdrol au ki, mư\h đe hơdru\h tơdăm pơle\i Jun tơchơ\t pơ jing dơ\ng tơdrong chă tôn ch^ng chêng kơ pơle\i po. Rim đe hơ io\h, tơdăm pơle\i Jun hlôi kơ ru\n jơ hngơ\m pơ jing mir kơtao hơdru\h tơdăm păng chă jang ăn kơ đe vă đe\i kon jên mong răk. Kon jên mong au vă răt ch^ng chêng, hơmet pơ ‘lơ\ng tơdrong chă tôn ch^ng chêng dơ\ng. Lăp đơ\ng ro\ng hlo\h 2 sơnăm, đơ\ng jơhngơ\m jang kơpo, rim hơdru\h tơdăm pơle\i Jun hlôi pơ jing đe\i mir kơtao tru\h 5ha, tơgop kon jên mong răk đe\i vă je# 200 tr^u hlak jên. Đe boăl hlôi io\k jên au răt 2 hơ mru\k ch^ng chêng. 2 hơ mru\k ch^ng chêng au oe\i chă mong răk lơ\m rông. Păng rim gie\ng, rim khe\i, đe tơdăm ako\m tơ\ au chă pơ hrăm tôn ch^ng chêng, hăm đe\i chă pơtho đơ\ng đe ‘lo\ kră băt tôn ch^ng chêng. ‘Nho\ng Đinh Nhât, tơdăm pơle\i Jun tơbăt jơhngơ\m đon po hưch hanh hăm tôn ch^ng chêng:

Băng (tiếng Bahnar): “Đơ\ng ‘lơ\p tru\h dang e\i ^nh đe\i đe kră chă pơtho tôn ch^ng chêng [ai so, [ai hle. Tơdăm lơ\m pơle\i bu bu je\i ‘me\h vă chă tôn vă kiơ\ yok rok jơ\ng đơ\ng me\ [a\ yă [ok ve\i răk tơ [a\k mong tơdrong joăt joe tôn ch^ng chêng. Dôm năr brư\ yang đang pơ sat, năr kơ\m kang kơ nang gie\ng je\i chă tôn dăh mă năm chă tôn tơ\ au tơ\ to”.

Đơ\ng ro\ng pơ jing đe\i dơ\ng tơdrong chă tôn ch^ng chêng, tơdăm pơle\i Jun hlôi hơdrin chă tơ iung pơ jing dơ\ng rông ‘nao kơ pơle\i. Tơdrong chă tôn ch^ng chêng kơ pơle\i lơ\m năr brư\ yang đang pơsat, năr et ot au to hlôi [lep hăm tơdrong oe\i sa joăt joe đơ\ng sơ\ ki. Lơ\m rông, jơva ch^ng chêng djơ djr^ng djơ djrăng vang vơch, hơdru\h tơdăm hưch hanh chă yu\n asoang joăt joe đơ\ng sơ\ kơ Tây Nguyên.

Tơdrong tơroi găh ve\i răk tơ [a\k mong ch^ng chêng kơ bơngai Jarai oe\i tơ\ tơring sơlam te\h đak Ia O, apu\ng Ia Grai dêh char Gia Lai je\i [o#h hơdăh tơdrong er^h sa joăt joe ‘lơ\ng hơ iă kơtang kơ tôn ch^ng chêng lơ\m er^h sa kơ kon pơle\i tơ\ au.

Tôch kơ lơ pơle\i pơla oe\i ve\i răk tơ [a\k mong ch^ng chêng so. Mă le\i u\nh hnam [ok Ksor Hơn oe\i tơ\ pơle\i  Mít Jép. Lăng hnam [ok Hơn ư\h kơ măh ‘lơ\ng lie\m dang yơ mă le\i kon pơle\i tôch hôn bơnê, ư ang akhan “ u\nh hnam [ok Hơn pơdro\ng”. Mă tơpă ‘no\h tơdrong “pơdro\ng” ‘no\h j^ kơ yuơ hnam [ok to\k bo\k ve\i răk tơ [a\k mong vă je# 10 hơ mru\k ch^ng chêng. Kơd^h [ok Ksor Hơn je\i tơche\ng po pơdro\ng mơ\n. Dôm hơ mru\k ch^ng chêng so to, ư\h khan pơm ăn [ok jing pơdro\ng, mă le\i pơđ^ bơngai Jarai pơle\i Mit Jep hloi. Pơdro\ng ‘no\h hre\i au, hăm [ok oe\i g^t kăl hlo\h pơdro\ng đe\i kơpô rơmo, jên hu. {ok Ksor Hơn tơbăt: “ Dôm hơ mru\k ch^ng chêng au đơ\ng me\ [a\ yă [ok tơne\i ^nh pơsư\ ăn. Kôn mon kon sau đe sư ve\i răk tơ [a\k mong păng mư\h kon pơle\i đe\i tơdrong kiơ ‘no\h io\k chă tôn, pơ t^h gia hnam bu chă koh sa kơpô, rơmo ‘no\h bơ\n io\k ch^ng chêng chă tôn vă kơ chơt. Ch^ng chêng ư\h kơ gơ\h chă te\ch ôh, tơdăh me\ [a\ yă [ok oe\i er^h ‘no\h đe sư ‘no\h bơngai tơngla răt ‘no\h đe sư gơ\h chă te\ch, bơ\n bơngai kôn mon kon sau chă sa hơpăh đe\ch”.

Yak hlo\h băt dôm yơ tơdrong au to tơring sơlam te\h đak, [ok Rmah Yơh, pơle\i Dăng, tơring Ia O, 80 sơnăm tơbăt, ch^ng chêng tơ kleo hăm kon pơle\i đơ\ng sơ\ bơih. Dôm năr kơ\m kang kơnang gie\ng kăl je\i io\k yua ch^ng chêng, đe\i tơdrô ge vă chă et, chă tôn asoang, vă rim bơngai tơgoăt d^h băl kơ jăp hlo\h dơ\ng. Đơ\ng sơ\, u\nh hnam ayơ đe\i ch^ng chêng lơ ‘no\h u\nh hnam ‘no\h pơdro\ng, u\nh hnam ayơ ư\h kơ đe\i ‘no\h kơdơ\ mơlau kơ đe tôch kơ dêh. Lơ\m hnam [ok Yơh hre\i au oe\i pă 2 hơ mru\k. Lơ\m au đe\i 1 hơ mru\k ch^ng chêng Hoanh ‘no\h 11 to\ păng hơ mru\k chêng Pat, lăp đe\i 1 to\. ‘Nau jing ch^ng chêng g^t kăl hlo\h, m^nh to\ chêng Pat tơ pl^h 30 to\ kơpô. {ok Yơh chhôk hơ iă yak hlo\h rim jơ hnơr, mă le\i tơdrong ve\i răk ch^ng chêng đe\i rim jơhnơr bơngai Jarai tơ\ au lăng kơ jăp, mă kăl dôm ch^ng chêng so. {ok Yơh pơma: “ Bơngai Jarai oe\i tơ\ Ia O bơ\n dau ‘no\h tơring ke\ch mang lơ\m chăl tơblăh Phalăng păng ayăt Mi văi. Lơ\m mă no\h, rim ‘măng Mi pơ trui tơblăh kon pơle\i kơdau jăk lơ\m bri, đe\i ‘măng kơdau mơ\t tru\h tơ\ te\h đak Campuchia vă kle\nh, hli hlơt dêh. Mư\h kơdau jăk kơ ayăt ‘no\h bơ\n hnam, mu\k drăm, ie\r, nhu\ng, kơpô rơmo hu\t pơ đ^, mă le\i ch^ng chêng, mă kăl ‘no\h chêng Pat, chêng Pom ‘no\h chêng g^t kăl kơna kon pơle\i pu\ ba, lôch er^h je\i che\p ba lơ\m akau”.

Le\ch ve\h đơ\ng tơring sơlam te\h đak Ia O, an^h pơdơ\h jơ\ng đơ\ng ro\ng kơ nhôn ‘no\h pơle\i Mơ Hra, tơring Tơ Tu\ng, apu\ng K[ang. Pơle\i bơngai Bahnar bơ\n tơ\ au tôch hơ iă tơ\ jơ\ng kông đe ư ang anăn {ok Nup nuih mơng je\i pơm ăn kơ nhôn chhôk hơ iă găh tơdrong ve\i răk tơ [a\k mong tơdrong oe\i sa joăt joe đơ\ng sơ\. ‘No\h m^nh năr vă đ^ gie\ng, kon pơle\i ako\m tơ\ rông pơgơ\r kơ\m kang kơnang gie\ng kơ pơle\i. {ơ\t cham rông, đe pơmai o\h rơ hoe\ rơ hoe\n chă asoang, kiơ\ ch^ng chêng tôn dăr. ‘No\h lơ\m mă khu\l tôn ch^ng chêng chă pơ hrăm ming ch^ng chêng păng asoang, dôm tơdrong hơri păng pơtho ăn kơ đe hơ io\h. Chă lăng tơdrong pơtho kon sau po đơ\ng dôm bơngai gơ\h chă tông ch^ng chêng, asoang jo\h hơri tôch hơlen păng trong mă đe hơ io\h tơgoăt io\k dôm tơdrong pơtho tôch tơnăp ‘no\h [o#h hơdăh jơhngơ\m đon hơ iă hưch hanh hơ manh bơnê kơtang kơ tơdrong oe\i sa joăt joe ‘lơ\ng ro\ đơ\ng sơ\ kơ bơngai Bahnar bơ\n tơ\ au. Nhen le\ [o#h tơdrong tơgoăt oe\i sa jo\h ayo\ joăt joe đơ\ng sơ\ chă pơsư\ ăn jơhnơr đơ\ng ro\ng hơnơ\ng ư\h kơ đe\i pơdơ\h păng hoei đe\i tơdrong [ơm tru\h đơ\ng tơdrong oe\i sa hle au to. {ok Đinh Trân, bơngai tơm khu\l tôn ch^ng chêng pơle\i Mơ Hra tơbăt:“Đơ\ng sơnăm 2008, ^nh vang chă pơtho tôn ch^ng chêng ăn đe hơ io\h, lăng [o#h đe sư hưch hanh ‘no\h ba chhôk dêh. Đơ\ng me\ [a\ yă [ok bơ\n đơ\ng sơ\ chă pơsw\ ăn păng ling lang io\k yua ch^ng chêng chă tôn lơ\m năr kơ\m kang kơnang gie\ng, năr brư\ yang đang pơsat păng lơ\m ko\h sa kơpô. Kơ yuơ lơ lo\h, nhôn hơdrin chă pơtho tôn ch^ng chêng ăn kon sau, vă kôn mon kon sau chă tôn hơge\i, hiôk hlo\h dơ\ng păng băt ve\i răk tơ [a\k mong tơdrong oe\i sa g^t kăl ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng sơ\ kơ hơdre\ch hơdrung po”.

Kiơ\ đơ\ng Dơno\ an^h ve\i lăng Jo\h ayo\ dêh char Gia Lai ch^h jo#, hre\i au lơ\m dêh char đe\i hlo\h 5.500 hơ mru\k ch^ng chêng lơ\m rim pơle\i pơla kon kông kơtă. Tôch kơ lơ pơle\i hlôi păng to\k bo\k hơdrin ve\i răk ch^ng chêng. An^h bơ\ jang găh au dêh char Gia Lai je\i to\k bo\k hơdrin vă đ^ đăng rim pơle\i kon kông đe\i ch^ng chêng ngăl, đơ\ng no\h chă pơgơ\r tôn ch^ng chêng joăt joe kơ hơdre\ch hơdrung kon kông lơ\m dêh char. {ok Phan Xuân Vũ, Kơdră che\p pơgơ\r Dơno\ an^h ve\i lăng Jo\h ayo\ kơdo\ soang-Đă [o\ng lo\ng tơ plo\ng kơdau păng Tơmang pơ hiơ\ dêh char Gia Lai tơbăt: “ Đe\i pơle\i ‘no\h đe sư oe\i vei răk kơ hre\ng hơ mru\k ch^ng chêng, mă kăl nhen apu\ng Ia Grai, đe\i u\nh hnam đe\i ‘măng đơ\ng 5 tru\h 10 hơ mru\k ch^ng chêng. ‘No\h tơdrong g^t kăl hlo\h. Mă le\i, đe\i m^nh [ar pơle\i ‘no\h pă đe\i bơih, mă kăl lơ\m jăl sơnăm mu\k drăm mơ mat tat. Mă le\i, io\k đơ\ng mă pơgơ\r Festival ch^ng chêng apu\ng ple\nh te\h đe\i pơgơ\r tơ\ dêh char Gia Lai sơnăm 2009 tru\h dang e\i ‘no\h tơdrong chă te\ch ch^ng chêng pă đe\i bơih, kon pơle\i lăng kơ jăp tơdrong au. Kơ yuơ lơ loh kơna hre\i au, tơdrong chă pơgơ\r ntôn ch^ng chêng tơ\ rim pơle\i pơla đe\i pơgơ\r dơ\ng. Dêh char je\i pơ jing rơvơn vă rim pơle\i pă đe\i ch^ng chêng ‘no\h tơgu\m răt ăn  đe sư đe\i ch^ng chêng.”

Ve\i răk tơ [a\k mong ch^ng chêng đơ\ng lơ\m pơle\i, an^h đe\i pơgơ\r tôn ch^ng chêng, đe\i đơ\ng tơdrong ‘me\h vă, đơ\ng jơhngơ\m đon hưch hanh kơ bơngai tơngla  ve\i kơ jăp tơdrong oe\i sa joăt joe ‘lơ\ng hơ iă hlôi tơpă hơnhăk đe\i io\k yua kơ jăp. Đơ\ng no\h tơgop lơ\m tơgu\m ăn jơva ch^ng chêng djơ djr^ng djơ djrăng vang vơch tơring tơrang Tây Nguyên [e\nh [ang bri kông kơdrơ\ng ‘lơ\ng ro\.

Tơblơ\ nơ\r: Amazư\t