Hơlen lăng trong choh pơtăm tơ̆ tơdrong jang, lơ bơngai jang chŭn mir, kang ƀô̆ pơtrŭt choh jang sa dôm dêh char Tây Nguyên lăp đon hăm trong vei lăng pơgar 'long kiơ̆ trong akŏm. Đơ̆ng vei lăng phŏng, đak tơruih truh tang găn sơdrông phă đei bơ̆ jang hrơ̆ch 'lơ̆ng, đei tơdrong tơgŭm đơ̆ng kơmăy kơmŏk 'nao, kơmăy kơmŏk kơsô̆ păng chih răk tơdra hơdrol tŏ 'mi kial. Ƀok Nguyễn Văn Một, bơngai pơtăm sầu riêng tơ̆ xăh Quảng Phú, dêh char Đắk Lắk tơbăt, tơdrong mă ƀok lăp đon 'nŏh jĭ tơdrong jang ưh kơ đei roi tơƀôh mĭnh ki thuơ̆t hơdrô̆ mă pơjing đei pơđĭ trong jang sa. Kon pơlei jang chŭn mir gơ̆h lăng ƀôh hloi tơdrong đei yoa tơ̆ pơgar vă hŏk pơhrăm păng iŏk yoa lơ̆m yan âu.

“Inh năm hŏk pơhrăm dơ̆ng vă gơh jang hloh dơ̆ng. Ƀôh thoi noh ‘noh chhôk dêh, inh đei dơ̆ng lơ tơdrong hlôh vao vă jang”.

Lơ̆m khei 'năr anih jang sầu riêng păng cheh phe Tây Nguyên tŏk bŏk tơjră hăm lơ tơdrong long nol nhen tŏ 'mi kial ưh kơ sơđơ̆ng, pơrang jĭ roi tŏk păng dôm tơdrong hơgăt kơhret đơ̆ng anih tĕch mơdro răt tơmơ̆t, tơdrong pơjing dôm tơdrong jang pơlong lăng tơklep hăm pơtho ki thuơ̆t đei lăng jĭ trong năm kăl hloh.

Tiến sĩ Phan Việt Hà, Phŏ Kơdră Anih jang Choh jang sa bri ‘long Tây Nguyên tơbăt, tơdrong jang đei pơjing kiơ̆ trong pơm pơ 'lơ̆ng tôm trong jang pơm tơlĕch tơplih yua kơ akŏm lơ̆m rim tơdrong jang hơdrô̆. Tơdrong tơm 'noh jĭ vei lăng tơdrong pran pơtăm akŏm, iŏk yua tơmam đak đei yua, vei lăng 'lơ̆ng teh rơbưi, vei lăng rơkăh kơsô̆ tơmam đơ̆ng choh jang sa păng iŏk yua kơmăy kơmŏk kơsô̆ lơ̆m vei lăng choh jang sa.

Tơdrong tơm tuch luch ưh khan lăp hơtŏk 'lơ̆ng iŏk yua mă oei tơgŭm kon pơlei jang chŭn mir tơjur jên jang, hơtŏk tơdrong kĕ pơm lăp hăm tơplih tŏ 'mi kial păng pơm lăp hăm dôm tơdrong hơgăt tĕch tơ̆ teh đak đe roi 'năr roi kơhret. Kiơ̆ kơ Tiến sĩ Phan Việt Hà, 'nâu jĭ dôm tơdrong kăl vă anih jang sầu riêng păng cheh phe hơtŏk tơiung kơjăp lơ̆m đunh đai.

“Dôm pơgar 'long mă nhôn hlôi tơmơ̆t yua tôch kơ lơ tơdrong hơgei găh ki thuơ̆t. Nhôn kŭm hlôi đei mĭnh trong jang pơtho tơƀôh pơm tơlĕch sầu riêng kơjăp 'lơ̆ng. 'Nâu jĭ tơdrong jang mă nhôn 'meh vă jang hơdai 4 anih. Lơ̆m tơdrong jang âu, nhôn 'meh vă pơjing trong hơdai đĭ đăng dôm trong jang khoa hŏk ki thuơ̆t đơ̆ng dôm anih jang hơdai pha ra băl."

Tơdrong kăl kơ lăng truh đơ̆ng tơdrong jang 'noh jĭ tơdrong vang jang đơ̆ng anih vei lăng, bơngai jang khoa hŏk, pơtrŭt choh jang sa păng anih mơdro sa, vă tơ jur ƀiơ̆ hơtăih đơ̆ng tơchĕng hơlen truh pơm tơlĕch. Lơ̆m noh, khŭl jang pơtrŭt choh jang sa pơm hơnăp jang pơm gơng tơƀưh, tơgŭm dôm tơdrong hơgei ki thuơ̆t đei pơtho păng pơih să truh kon pơlei jang chŭn mir.

Tây Nguyên dang ei đei vă jê̆ 100.000 ha sầu riêng păng dang 639.000 ha cheh phe. Jang să mă lei tơdrong jang hơdai đơ̆ng jang sa, răt iŏk, pơm tơlĕch truh tĕch tơ̆ teh đak đe oei tam gan 'lơ̆ng, ƀơ̆t mă anih tĕch mơdro roi 'năr roi tơlĕch ăn tơdrong hơgăt 'lơ̆ng păng tơchă băt anih pơm tơlĕch.

Ƀok Lê Minh Hoan, sơ̆ pơm Kơdră Anih tơm vei lăng găh Choh jang sa păng Cham char, akhan kăl tơplih đơ̆ng đon tơchĕng "trong jang tơmam" jing pơjing "trong jang hơdai lơ tơmam", lơ̆m noh kon pơlei jang chŭn mir, hơp tak xăh, anih mơdro sa, bơngai jang khoa hŏk, anih tĕch mơdro, anih mong jên, ƀao hiêm păng khŭl kơdră vang jang.

“Tơplih đơ̆ng đon tơchĕng trong jang tơmam jing đon tơchĕng trong jang hơdai lơ tơmam, 'nŏh jĭ  minh hơyak ‘lơ̆ng. Đơ̆ng tơ ‘ngla tơm dơnơm, anih tơm kơ cham char tơmam drăm 'nŏh jĭ khul kơdră pơgơ̆r păng anih joăt jang, gô ƀơm đei tơ̆ đĭ đăng anih jang nai, hơnhăk dôm anih jang nai mơ̆t lơ̆m minh trong jang atŭm vă pơm liơ 5 sơnăm dơ̆ng tơmam sầu riêng kơ bơ̆n hơtŏk tơiung kơjăp ‘lơ̆ng".

Đơ̆ng tơdrong jang lăng truh tơdrong jang tơpă 'nŏh jĭ jăl trong kăl đei tơdrong vang yak hơdai đơ̆ng bơngai jang khoa hŏk, bơngai pơtrŭt choh jang sa, anih tĕch mơdro păng kon pơlei jang chŭn mir. Mưh dôm trong jang đei akŏm păng pơtho trŏ lăp, choh pơtăm kơjăp gô đei dơ̆ng tơdrong hiôk đei pơih să, hơtŏk ‘lơ̆ng păng kơjă tơmam đơ̆ng choh jng sa đei Tây Nguyên.

Tơ̆ hơnăp tơdrong pơkoel roi năr roi kơtang đơ̆ng hơnih răt iŏk, jang sâu riêng, chehphe păng rim long pơtăm tơm tơ̆ Tây Nguyên tŏk bŏk dơ̆ng tơ̆ hơnăp tơdrong pơkoel tơplih đơ̆ng jang sa hơdrô̆ hơdrăn jing akŏm iung jang lơ trong jang kih thuơ̆t, lăng truh choh jang sa kơjăp ‘lơ̆ng păng trŏ lăp hăm tơdrong pơkăp apŭng plĕnh teh. Ƀok Lê Quốc Thanh, Kơdră chĕp pơgơ̆r Hơnih tơm Pơtrŭt choh jang sa Teh đak tơbăt găh trong jang ou păng hơnăp jang kơ khul pơtrŭt choh jang sa lơ̆m hơnhăk tơdrong gơh hơgei kih thuơ̆t truh hăm kon pơlei choh jang sa

- Ƀok ăi, kơ yuơ kă kiơ tơmơ̆t rim trong jang kih thuơ̆t tă gĭt kăl hloh vă pơm hơtŏk jơnei păng tơdrong kơjăp ‘lơ̆ng lơ̆m choh jang sa tơ̆ Tây Nguyên?

Ƀok Lê Quốc Thanh: Hrei ou nhôn hăm Bayer jang hơdoi dih băl tơ iung pơjing dôm trong jang tơmơ̆t hơdoi rim trong jang kmăi kmŏk gơh hơgei hloh. Mă kăl hloh ‘noh tơdrong kih thuơ̆t hơdrô̆ hơdrăn sơ̆ ki hlôi pơtho tơbăt ăn dôm tơdrong gơh hơgei hlôh vao lơ ăn choh jang sa, ‘noh jĭ sâu riêng, ‘noh jĭ chehphe, ‘noh jĭ tiu, tôch kơ lơ ‘long pơtăm tơm dơnơm kơ Tây Nguyên. Mă lei hăm mĭnh trong jang sa iŏk yoa kơjăp ‘noh đe kăl hơgrop jing mĭnh trong jang đei iŏk yoa akŏm. Ưh kơ gơh tơklăh kơdih kơdih rim tơdrong kăl kih thuơ̆t ôh. Kơ yuơ kă kiơ đei lơ trong ‘noh iŏk đei tôch jơnei mưh chă tơchĕng hơlen mă lei mưh pơtho ăn tơmơ̆t jang kiơ̆ hloi lơ̆m choh jang sa ‘noh tim mă iŏk đei kơjăp ‘lơ̆ng. Kơ yuơ lơ loh kơna nhôn atŭm hăm Bayer, mĭnh ƀar hơnih jang anai, pơtih gia nhen tơ̆ ou ‘noh nhôn chă hơvơn dơ̆ng Hơnih tơm Chă tơchĕng hơlen Choh jang sa Bri ‘long Tây Nguyên, đơ̆ng noh rim hơnih jang anai.

-Mưh lei tơdrong yă kiơ mă kăl hloh lơ̆m trong choh jang sa akŏm ou, hŏ ƀok?

Ƀok Lê Quốc Thanh: Măkăl hloh,mă blŭng ‘noh bơ̆n kăl hơgrop rim trong jang gơh hơgei hloh. Đơ̆ng tơdrong mơ̆r, đơ̆ng tơdrong vei lăng ‘ngiĕt, đơ̆ng tơdrong hơmet pơ ‘lơ̆ng blŭh vơ̆, đơ̆ng tơdrong vei lăng đĭ đăng dôm tơdrong rơkăh adoi nhen đĭ đăng tơdrong đei ƀơm truh trong iŏk yoa kơjăp.

- Vă dôm trong jang ou tơpă mơ̆t hloi lơ̆m choh jang sa păng đei truh hăm kon pơlei choh jang sa, hơnăp jang kơ khul jang pơtrŭt choh jang sa đei tơlĕch lơ liơ, hŏ ƀok?

Ƀok Lê Quốc Thanh: Kơ yuơ kă kiơ đei hơnăp jang gĭt kăl hloh đơ̆ng khul jang pơtrŭt choh jang sa, mă kăl khul pơtrŭt choh jang sa tơring, kơ yuơ tơdăh bơ̆n lăp đei trong tơlĕch jang lăp vă lăng đĕch lei ưh khan trong jang ôh. Mă nhôn ling lang ‘meh vă dôm trong tơlĕch jang ou đei tơmơ̆t jang kiơ̆ hloi lơ̆m choh jang sa, vă đei jing tơdrong joăt lơ̆m tơdrong choh jang sa kơ kon pơlei. Hăm trong ‘nou, nhôn hơpơi ‘meh vă krao hơvơn lơ hloh dơ̆ng, rim trong jang gơh hơgei, đĭ đăng rim trong tơchăr, đơ̆ng hơnih mơdro sa, Teh đak, đĭ đăng rim pang jang hơdoi mă kiơ̆ kơ nhôn ƀôh rim trong jang ou đei iŏk jơnei hloh, tơgop đei ăn tơdrong choh jang sa bri ‘long Tây Nguyên. Mă hơdăh ‘noh hăm sâu riêng, chehphe, tiu, krô̆i hroi, rim ‘long pơtăm tơm dơnơm kơ tơring Tây Nguyên. Kơ yuơ lơ loh, nhôn atŭm hăm Bayer adoi nhen rim pang jang hơdoi, ‘meh vă tơƀôh tơbăt dôm trong jang jing hơnih năm tơmang lăng, hŏk pơhrăm, pơma dơnuh dih băl dôm trong jang hơ iă, iŏk đei jơnei. Nhôn jei tơlĕch ăn khul jang pơtrŭt choh jang sa ‘noh trong jang ou kăl tơmơ̆t hloi lơ̆m choh jang sa kơ kon pơlei choh jang sa.

- Kiơ̆ kơ ih hơlen lơ liơ găh tơdrong jang ‘nou tơ̆ ou?

Ƀok Lê Quốc Thanh: Tơ̆ ou, nhôn ƀôh ‘noh bơ̆n tŏk bŏk tơ iung pơjing rim hơnih jang hăm hơgrop đĭ đăng dôm tơdrong kăl. ‘Nou jĭ trong jang kăl hloh, pơđĭ găh bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng, tơdrong ‘lơ̆ng găh vei lăng ‘long pơtăm, tơdrong 'lơ̆ng găh mơ̆r. Pơm lơ liơ bơ̆n kĕ vei lăng ‘lơ̆ng hloh, đơ̆ng mơ̆r, ‘lơ̆ng hloh đơ̆ng pơyan, ‘lơ̆ng hloh đơ̆ng pơkao kơtăn plei, ‘lơ̆ng hloh găh plei ‘lơ̆ng păng bơ̆n vei lăng plei ‘lơ̆ng hloh. Đĭ đăng rim trong jang ‘nou jei đei hơlen kiơ̆ rim trong tơchăr, rim tơdrong gơh hơgei kih thuơ̆t đei hơgrop dih băl.

- Rŏ năng vă chă pơma,‘nou jĭ trong jang kơjăp ‘lơ̆ng ăn kon pơlei choh jang sa Tây Nguyên vă chă lăng, vă hŏk pơhrăm, vă jang kiơ̆ ưh deh ƀok?

Ƀok Lê Quốc Thanh: Jĭ lơ lei nơ! Truh tơ̆ ou, kon pơlei gơh vă hơlen băt trong jang sâu riêng hơdrơ̆k pơyan, jang sâu riêng rơgoh ‘lơ̆ng, jang sâu riêng ‘lơ̆ng ƀlep tơdrong pơkăp apŭng plĕnh teh, ‘meh vă sâu riêng plei lơ, jang sâu riêng ‘lơ̆ng ƀlep hăm tơdrong pơkăp kơhret sele đơ̆ng hơnih răt iŏk. ‘Noh năm tơ̆ ou bơ̆n jei tơchă đei ngăl. Kơna nhôn ‘meh vă kon pơlei vang yak hơdoi hăm khul pơtrŭt choh jang sa, pơm lơ liơ vă kơ bơn tơbăt dih băl lơ hloh dơ̆ng dôm tơdrong hlôh vao găh trong jang mă nhôn hlôi hơlen hơdăh.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀok hơ.

Choh jang sa kơjăp ‘lơ̆ng ‘noh tơdrong pơkoel kơtang hloh lơ̆m jang sâu riêng, chehphe tơ̆ Tây Nguyên. Hăm tơdrong vang yak hơdoi đơ̆ng khul pơtrŭt choh jang sa, rim hơnih mơdro sa jang kmăi kmŏk hơgei păng tơdrong vang yak hơdoi đơ̆ng rim kon pơlei choh jang sa, gô roi năr roi pơjing đei tơring choh jang sa hơgei tơ̆ Đắk Lắk, trŏ lăp hăm tơdrong pơkăp ‘lơ̆ng lơ̆m teh đak păng apŭng plĕnh teh.