Đơ̆ng tơdrong tĕch răt ăn teh đak đe, lơ tơring tĕch răt kăp gĭt nhen Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ ưh hơdrô̆ tơrĕk truh tơdrong 'lơ̆ng hăm kaphê mă oei kăl đei tơdrong 'lơ̆ng sơđơ̆ng kơ dôm tơmam drăm, trong pơm jang tơm a la chă hơdah hloi.

Dôm tơdrong mă oei pơjing đei dôm tơdrong jang ăn hơnih jang kaphê Đăk Lăk: 'meh tĕch hlot tơmam drăm hăm kơjă kơjung, athei pơtơm đơ̆ng tơdrong hơtŏk 'lơ̆ng tơmam drăm kơtă lơ̆m pơgar pơtăm.

Tơ̆ Đăk Lăk, minh ƀar hơnih jang mŭk drăm kơchăng asong hơtŏk gah kaphê kăp gĭt, pơih să tơring tĕch răt păng tơroh kơtă hăm bơngai răt yua tơ̆ teh đak đe. Ƀok Lê Đình Tư, Kơdră Kŏng ti Aeroco ăn tơbăt: “Bơ̆n đei lơ tơdrong hiôk vă hơtŏk pơtăm Robusta kơ Đăk Lăk pơma hơdrô̆ păng Việt Nam pơma atŭm. Lơ̆m dôm sơnăm ou ki, bơ̆n hlôi đei iŏk hơpah lơ̆m apŭng plenh teh, đei jơnei lơ tơdrong kăp gĭt. Sơnăm ou, kŭm athei hơdrin lơ hloh dơ̆ng, vă bôl buăl lơ̆m teh đak păng teh đak đe băt truh lơ hloh"

Vă pơtrŏ hăm tơdrong kăl kơ tơring tĕch răt kăp gĭt, tơdrong 'lơ̆ng hăm kaphê ưh hơdrô̆ đei pơkăp gah tơdrong hơdrĕng ot, pơm tơlĕch mă athei đei hơlen lăng hơnơ̆ng đơ̆ng tơring pơtăm. Tơdrong rơih hơdrĕch, vei lăng pơgar 'long pơtăm, pĕ akŏm plei đum, sơ̆k hrăng trŏ kih thuơ̆t adoi tơrĕk kơtă truh tơdrong 'lơ̆ng păng kơjă tĕch răt kơ tơmam drăm.

Ƀok Hoàng Danh Hữu, bơngai pơjing đei hơnăn Miss Êđê, hơnih jang mŭk drăm hlôi tĕch kaphê ăn teh đak Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Singapore păng Nga akhan, 'meh pơih să tơring tĕch răt, rim hơnih jang athei băt hơdah tơdrong kăl đơ̆ng hơnih răt păng jang hơdoi vă pơtrŏ hăm dôm tơchơ̆t tơlĕch 'noh:  “Băt hơdah tơring tĕch răt đe kăl yă kiơ, nhôn gô pơm kiơ̆ dôm tơdrong kăl noh truh hăm hơnih pơm tơlĕch, jơnŭm jang păng hơnih jang mŭk drăm lơ̆m teh đak, vă atŭm pơjing tơdrong jang hơdoi, tơgŭm ăn rim pơgar choh jang pă đei oei tơdrong jang hơdrô̆, păng pă đei oei tơdrong năm akŏm pơlong mă ưh kơ băt hơnih tĕch tơlĕch”.

Kiơ̆ kơ ƀok Nguyễn Tiến Dũng, Phŏ Kơdră Kŏng ti Tĕch răt tơmam drăm hăm teh đak đe 2/9 Đăk Lăk (Simexco Đăk Lăk), hơnih jang mŭk drăm tŏk bŏk oei jang hơdoi hăm kơ rơbou unh hnam kon pơlei Tây Nguyên vă hơtŏk jang kaphê kiơ̆ dôm tơchơ̆t kơjăp sơđơ̆ng. Vă pơjing đei tơmam drăm 'lơ̆ng, 'nguaih kơ pơkăp pơm jang trŏ ƀlep, kăl asong pơjing hơnih jang, hơnih sơ̆k hrăng păng kơmăi kơmŏk pơm jang đơ̆ng rŏng kơ pĕ yua. Ƀok Nguyễn Tiến Dũng ăn tơbăt: “Nhôn tŏk bŏk jang hơdoi hăm 50.000 unh hnam kon pơlei jang mir Tây Nguyên vă pơm jang kiơ̆ dôm tơchơ̆t kaphê kơjăp 'lơ̆ng. Kơlih 'meh pơm tơlĕch đei chehphe 'lơ̆ng 'noh athei đei hơnih jang, tơmam drăm pơm jang, pơtih nhen hơnih sơ̆k hrăng, kơmăi kơmŏk kăl vă pơm tơlĕch đei chehphe 'lơ̆ng. Hơtŏk tơdrong kăp gĭt hăm găr chehphe gô tơgŭm hơtŏk tơdrong hơrih jang xa ăn kon pơlei jang mir lơ hloh”.

Ah mă kon pơlei pơm jang kiơ̆ trŏ tơchơ̆t tơlĕch, hơnih jang mŭk drăm kơchăng jang hơdoi lơ̆m tơdrong tơlĕch jang păng tĕch răt đơ̆ng blŭng pơyan pơm jang, kaphê gô gơh hơtŏk tơdrong kăp gĭt hloh. Hơtŏk tơ-iung kơjăp sơđơ̆ng kơyuơ đơ̆ng noh ưh kơsĭ tơchơ̆t kăl kơ hơnih jang mŭk drăm tĕch tơlĕch tơmam ăn teh đak đe ôh, mă kăl pơtơm đơ̆ng rim pơgar jang kaphê, vă tơdrong 'lơ̆ng jing tơdrong tơm hơtŏk iŏk yua ăn bơngai pơtăm păng kaphê Việt Nam pơtơm kĕ tơgar jang hăm tơring nai.

Ơ mih ma păng bôl boăl! Tơplih tŏ ‘mi kial lơ̆m plei teh atŭm hăm tơdrong pơkoel ‘nao đơ̆ng teh đak răt tơmơ̆t tŏk bŏk tơlĕch ăn lơ tơdrong long ăn hơnih jang chehphe Việt Nam, adoi pơih đei trong jang kăl hloh: choh jang sa rơgoh ‘lơ̆ng, pơm tơjur tơlĕch carbon vă atŏk tơ iung kơjăp ‘lơ̆ng. Pơm lơ liơ vă vei kơjăp đei plei lơ, mir pơgar ‘long pơtăm jing ‘lơ̆ng, mĭnh păh pơkom kon jên răt phŏng prôi păng tơgop vei lăng năng tông cham char? Tơ̆ hơla ou, bơ̆n vang mơ̆ng nơ̆r pơtho tơbăt đơ̆ng Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, kang ƀô̆ Viện Khoa học Kỹ thuật Choh jang sa Bri ‘long Tây Nguyên (WASI), găh rim trong jang chehphe trŏ lăp, iŏk đei jơnei.

-  Ƀok ăi, hrei ou, tơdrong jang chehphe pơm tơjur tơlĕch hơyuh carbon tŏk bŏk jing trong pơkoel kăl hloh kơ hơnih tĕch răt lơ̆m apŭng plĕnh teh. Ih tơroi lăng, tơdrong kon pơlei iŏk yoa pơm kon phŏng hơnhăk đei tơdrong gĭt kăl yă kiơ hăm tơdrong jang chehphe Việt Nam?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Hrei ou, bơ̆n tŏk bŏk jang chehphe pơm tơjur tơlĕch carbon, hơnô̆ hơnăp kơnh gô lăng truh zero carbon. Trong tơlĕch ăn đơ̆ng rim bơngai tĕch mơdro tơ̆ teh đak đe, răt chehphe, rim hơnih hơdrĕng ot ‘noh lơ loh. Kon pơlei dăh kơchăng, lăp pơkom tŏ sĕt phŏng ‘noh hlôi tơgop tih tên ăn trong tơlĕch jang pơm tơjur tơlĕch carbon kơ Việt Nam, mă kăl tơdrong jang chehphe.

Kơ yuơ, kiơ̆ đơ̆ng lơ tơdrong chă tơchĕng hơlen, vă pơm tơlĕch đei mĭnh tân NPK, mĭnh tân phŏng dăh mă rim kơloăi phŏng anai, hlôi tơlĕch ăn tơ̆ ‘ngoăih mĭnh ƀar tân CO2. Mă ƀar, kon pơlei lăp pơkom 10% phŏng pôi, prôi trŏ lăp hlôi tơgop pơm tơjur 10% găh phŏng iŏk yoa păng pơm tơjur tơlĕch CO2 đơ̆ng tơdrong rơkăh, tơpăr phŏng prôi, atŭm hăm rim tơdrong anai.

- Ƀok ăi, hrei ou tŏ ‘mi kial tơplih ưh kơ tom băt păng tơdrong chehphe chôh pơkao hrơ̆ch mĭnh ‘măng pơđĭ lơ̆m mir pơgar hui đei ƀôh. Pơm tơjur prôi phŏng hoă hŏk ‘noh kon pơlei kăl chă prôi phŏng NPK lơ liơ lơ̆m jơ ‘năr vei lăng chehphe?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Vă plei đum hrơ̆ch mĭnh ‘măng 100% lơ̆m mĭnh ‘măng phĕ ‘noh hui kơ đei tơpă mơ̆n. Mă lơ liơ jei đei plei đum pleh ploh dih băl ‘măng mă blŭng, đơ̆ng rŏng ‘noh mă đum hrơ̆ch mĭnh ‘măng.

Găh kơchơ̆t jing ‘lơ̆ng, rim tơdrong pơkăp NPK blŭng pơyan ‘mi, tŏk bŏk pơyan ‘mi, hơtuch pơyan ‘mi dăh mă pơyan phang hlôi đei rim bơngai khoa hŏk păng rim kŏng ty pơm tơlĕch phŏng hơlen tôch brĕ bơih. Kơchơ̆t ‘lơ̆ng hlôi đei hơmet ăn tôch trŏ lăp kiơ̆ pơyan. Pơtih gia, blŭng pơyan ‘mi, tơdrong pơkăp pơm tơlĕch tơgŭm ăn plei vơ̆, chăt sơdrai kơna găh đạm lơ hloh. ‘Noh iŏk yoa pơkăp 20-10-10 dăh mă 16-16-8, ‘noh jing ƀi phŏng ou đei đam hăm lân lơ, kali tŏ sĕt, mă lei mă đơ̆ng dang yơ jei đei kali ngăl.

Mă kăl ‘noh bơ̆n prôi phŏng kiơ̆ tơdrong pơkăp kiơ̆ khei ‘năr. Mưh lei hlôi đei găr kră lơ, ‘noh jing 50% kơsô̆ plei lơ̆m mir pơgar chehphe, bơ̆n hlôi chă prôi phŏng ƀlep jơ ‘năr bơih. Dôm plei tŏk bŏk đum jei đei trep iŏk kali lơ lơ̆m trong pơkăp prôih phŏng khei ‘năr pơm ăn găr hơkou. Kơchơ̆t kali ou măh mai vă tơgŭm ăn plei chehphe đum pơjing đei găr hơkou, kơna kon pơlei ưh kơ chă tơtăm yă kiơ ôh.

Tơdrong vei lăng, prôi phŏng kiơ̆ trong jang khoa hŏk, ƀlep jơ ‘năr vă pơjing đei găr hơkou, lơ̆m mă ‘noh găh đạm tŏ sĕt ƀiơ̆ păng kali ‘noh tŏk lơ ƀiơ̆, gô tơgŭm pơtruh ‘lơ̆ng hơ iă ăn plei tih, plei iĕ păng dôm plei tŏk bŏk đum.

- Ŏ ah, tơ̆ hơnăp đei ƀơm đơ̆ng tơplih tŏ ‘mi kial roi năr roi kơtang, Viện Khoa học Kỹ thuật Choh jang sa Bri ‘long Tây Nguyên hlôi tơlĕch ăn nơ̆r chă pơkă lơ liơ găh trong prôi phŏng ăn mir pơgar chehphe, hŏ ƀok?

Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Ơ mih ma duch nă kon pơlei pơla, tơdrong prôi phŏng kơ Viện Khoa học Kỹ thuật Choh jang sa Bri ‘long Tây Nguyên hăm ‘long chehphe đei puăn ‘măng prôi ‘noh mĭnh ‘măng prôi lơ̆m pơyan phang păng pêng ‘măng prôi lơ̆m pơyan ‘mi. ‘Nou jĭ trong đei iŏk yoa lơ ăn kon pơlei pơtăm păng vei lăng chehphe.

Mă lei, lơ̆m khei năr hrei ou, tơ̆ hơnăp tơplih tŏ ‘mi kial, đơ̆ng mĭnh ƀar tơdrong chă tơchĕng hơlen, bơngai khoa hŏk pơtho ăn prôi tŏ sĕt lơ ‘măng. Tơplih ăn prôi puăn ‘măng lơ̆m mĭnh sơnăm, gơh chă klăh asong prôi tơdrou ‘măng, tơpơ̆h ‘măng, đei ‘măng truh tơhngam ‘măng.

Tơdrong prôi tŏ sĕt lơ ‘măng lơ loh jĭ tôch kơ ‘lơ̆ng. Mă blŭng, pơm dă ƀiơ̆ hiong răm phŏng kơ yuơ ‘mi jroh, tŏ sa păng mĭnh ƀar tơdrong anai. Kơ yuơ dơnơm chehphe ưh kơ kĕ vă trep iŏk pơđĭ phŏng lơ lơ̆m mĭnh ‘măng chă prôi. Klăh asong prôi tŏ sĕt lơ ‘măng pơm dă ƀiơ̆ phŏng tơpăr ou to.

Mă ƀar, tơplih ăn gô ƀar khei mă prôi phŏng, bơ̆n klăh asong tŏ sĕt vă lăp mĭnh khei ‘noh prôi phŏng dơ̆ng. Tơdrong chă prôih hơtăih dih băl ƀar ‘măng prôi hrôih hloh vă jê̆ mĭnh poăt. Gơnơm lơ loh, phong ling lang măh mai ăn dơnơm chehphe, tơgŭm ăn rơh, hla păng plei bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng, đei pơtruh măh mai kơchơ̆t ‘lơ̆ng.

Trong chă prôi ou jei tơgŭm ăn pơm dă ƀiơ̆ sơdrông pơrang pơrăm lơ̆m pơyan ‘mi, mă kăl ‘noh pơmou pơrang Fusarium, pơmou pơrang thán thư pơmou pơrang gôh pơm pơrăm hăm dơnơm chehphe.

-Lei ah, bơnê kơ Thạc sĩ Đỗ Văn Chung hlôi tơroi tơbăt ăn tơdrong ‘nou hơ!