Tơ̆ xăh Ia Ly, dêh char Gia Lai, ‘nhŏng Phan Xuân Dương jĭ bơngai jang chŭn mir hơgei. Sư tơbăt, hăm pơm tơlĕch cheh phe, pơgang vei lăng ‘long pơtăm păng tơruih đak ‘noh jĭ dôm kơsô̆ jên jang lơ păng gơh tơjur ƀiơ̆ tơdăh iŏk yua 3 trŏ: trŏ kơloăi tơmam, trŏ khei ‘năr, trŏ ‘meh vă đơ̆ng ‘long pơtăm; ‘ngoăih kơ ‘noh, gơh iŏk yua tơmam drăm kơtă hơnih vă tơplih ăn phŏng, tơmam athei răt hoach jên. Kiơ̆ trong âu, unh hnam ‘nhŏng Dương tơgĕch iŏk yua prit đĭ hŭt pă yua đơ̆ng dôm pơgar jang prit, tơmam đĭ hŭt đơ̆ng ka vă u hăm tơmam vi sinh, pơm phŏng hữu cơ vei lăng pơgar cheh phe. Tơplih yua kơ pơmơ̆ng pơđĭ lơ̆m dôm kơloăi tơmam răt đơ̆ng ‘ngoăih, sư tơgĕch iŏk yua tơmam đơ̆ng choh jang sa vă pơm dơ̆ng tơmam ăn kơ teh, tơgop tơ jur jên tơmơ̆t jang. Iŏk yua ƀônh kơ lăng ƀôh hơdrol ‘noh jĭ jên hoach ăn răt phŏng, tơmam vei lăng ‘long pơtăm đĭ tơjur lơ.

“Sơ̆ ĭnh pruih ăn 1 tơnô ‘noh đĭ dang 200.000 hlak jên. ‘Noh dang ei ĭnh pơm phŏng ƀuih vi sinh ƀơih ‘noh ĭnh lăp đĭ dang 60.000 hlak jên đĕch. Tôch kơ đei yua, tôch kơ ‘lơ̆ng ăn jơhngơ̆m jăn, vei sơđơ̆ng ăn cham char”.

Hăm bơngai jang chŭn mir Nguyễn Trung Đoàn tơ̆ xăh Kon Gang, dêh char Gia Lai, teh kăl kơ hữu cơ, kăl kơ tơmam păng vi sinh lơ. Teh ưh kơ ‘lơ̆ng mưh săy lơ phŏng hoă hŏk. Tơplih tơdrong joăt pơm tơlĕch đơ̆ng vei lăng ‘long jing vei lăng teh kăl kơ đei khei ‘năr, mă lei mưh lăng băt rơđăh tơdrong kăl đơ̆ng teh hăm pơgar ‘long, bơngai pơtăm cheh phe gô kơchăng ƀiơ̆ lơ̆m tơdrong tơjur jên tơmơ̆t jang ưh kơ kăl:

“Hơdrol ki yua phŏng hoă hŏk lơ, mă lei dôm sơnăm tơ jê̆ âu hơdrô̆ hăm pơgang hơdrông hnam nhôn ưh kơ yua, dang ei tơplih hnam nhôn yua mơ̆r lơ”.

Vă găr cheh phe đei ‘lơ̆ng, kăl tơdrong jang hrơ̆ch đơ̆ng pơm tơlĕch, vei lăng, phĕ iŏk truh pơm tơlĕch. Đơ̆ng dôm hơnih pơgar trong jang kiơ̆ trong sơđơ̆ng tŏk bŏk ƀrư̆ ƀrư̆ đei dôm hơp tak xăh choh jang sa lơ̆m tơring jang hơdai, tưk tơiung. Hơdai hăm ‘noh, dôm hơp tak xăh lăng kăl jang hơdai pơm tơlĕch, hơtŏk ‘lơ̆ng tơmam păng tơchă anih tĕch sơđơ̆ng, tơgop hơtŏk ‘lơ̆ng păng kơjă găr cheh phe. Ƀok Phạm Văn Kha, Kơdră chĕp kơ̆l Jơnŭm vei lăng hơp tak xăh Choh jang sa Tam Điệp Xanh, xã Kon Gang, dêh char Gia Lai tơbăt.

"Dôm bơngai jang lơ̆m khŭl kơ ‘nhŏng oh hơp tak xăh mĭnh sơnăm ‘noh puăn ‘măng ‘noh năm pơhrăm păng pơtho kon pơlei ‘nhŏng oh lơ̆m hơp tak xăh hơtŏk tơiung cheh phe kiơ̆ trong kơjăp ‘noh athei rong teh. Păng vei lăng ‘long pơm liơ athei ưh kơ yua dôm kơloăi pơgang hoă hŏk kơ̆m mă lăp yua phŏng vi sinh, đang kơ ‘noh jang tơdrong jang rong teh pơm liơ sư athei đei kơsô̆ vi sinh athei vei sơđơ̆ng vă kơ ‘long păng teh ‘lơ̆ng”.

Mưh teh đei vei lăng trŏ trong, ‘long cheh phe đei tơdrong hiôk bluh jing sơđơ̆ng hloh, oei kon pơlei jang chŭn mir đei dơ̆ng tơdrong hiôk tơjur jên jang, hơtŏk ‘lơ̆ng tơmam păng pơm lăp ‘lơ̆ng hloh dôm tơdrong ‘meh vă roi ‘năr roi hơlen đơ̆ng anih tĕch mơdro. ‘Nâu kŭm jing trong năm vă anih jang cheh phe Gia Lai hơtŏk tơiung kiơ̆ trong jrŭ, hơtŏk ‘lơ̆ng kơjă kăp gĭt.

Tơjur kon jên tơmơt jang mă lei ưh kơ tơjur tơdrong 'lơ̆ng ‘noh jĭ trong tơgŭm ăn bơngai pơtăm chehphe dơ̆ng kơjăp tơ̆ hơnăp tơdrong tơplih tĕch răt păng tŏ ‘mi kial. Mưh lei ayơ ‘noh tơdrong kăl hloh mă kon pơlei gơh chă hơmet pơ ‘lơ̆ng? Tơdrong chă pruih đak pơkom dăh mă tơdrong chă hơlen ming phŏng prôi gô hơnhăk đei jơnei lơ liơ? Tơ̆ hơla ou, hơvơn kơ mih ma păng bôl boăl vang mơ̆ng ‘măng pơma dơnuh dih băl ƀar păh bơngai chih tơdrong tơroi ou hăm ƀok Võ Văn Kế, kang ƀô̆ Kih thuơ̆t Hơih tơm Pơtrŭt choh jang sa dêh char Gia Lai vă băt hơdăh dôm trong jang kih thuơ̆t ‘lơ̆ng hơ iă hloh!

- Lơ̆m jang chehphe tơ̆ Gia Lai hrei ou ‘noh dôm kon jên tơmơ̆t jang ayơ kon pơlei gơh chă tơjur tŏsĕt mă lei oei đei plei ăl păng mir pơgar jing ‘lơ̆ng hŏ ƀok?

Ƀok Võ Văn Kế: Lơ̆m jang chehphe, tơdrong chă răt phŏng, tơmam drăm ou to, tơ̆ hơnăp tơplih tŏ ‘mi kial, gô pơm ăn roi lơ kon jên pruih đak. Kon pơlei hmă hmă jang kiơ̆ sơ̆ ki, ‘noh jĭ chă pruih đak blai, pơm brăh brư đak tôch kơ lơ. Lơ̆m tơdrong tơplih tŏ ‘mi kial lơ lou ‘noh pơyan phang đơ̆ng khei 3 truh khei 5 ‘noh phang pơđang jĭ tôch kơtang, kơjă ŭnh hơyuh jĭ tŏk măt, hơvơh đe jang jĭ măt, kơna pơm kơnê̆ truh tơdrong jang sa iŏk đei kơ ŭnh hnam đơ̆ng rŏng jang sa. Nhôn iung jang dôm tơdrong jang tơgŭm ăn kon pơlei tơjur ƀiơ̆ găh phŏng prôi, kon jên pruih đak ‘noh. Hơnih jang pơtrŭt choh jang sa hlôi tơlĕch jang lơ trong jang vă pơm dă ƀiơ̆ tơhoach lơ kon jên ‘măng pruih đak, đak chă pruih. Pơtih gia sơ̆ ‘noh kon pơlei chă pruih đak blai sơlung dang 400 trugh 450 kơlich đak lơ̆m 1 sơlŭng dơnơm chehphe ‘nh hrei ou nhôn hơmet ming ‘moi kiơ̆ đing pruih đak pơkom, pơtho ăn đe sư ‘noh kơna chă pruih lơ̆m mĭnh dơnơm lăp tơhoach đơ̆ng 200 truh 250 kơlich đak đĕch. Adoi pơjing ăn ‘măng chă pruih đunh dih băl hloh mă lei ‘long pơtăm oei bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng đĕch.

- Ƀok ăi, hăm tơdrong chă iŏk yoa phŏng mơ̆r ‘noh kon pơlei kăl pơm kiơ̆ kih thuơ̆t ayơ vă pơkom ƀiơ̆ kon jên jang, veh ver tơhoach brăh brư mă lei oei pơtruh phŏng mơ̆r măh mai ăn dơnơm chehphe?

Ƀok Võ Văn Kế: Hăm phŏng mơ̆r, bơ̆n pơtho ăn kon pơlei mă blŭng ‘noh prôi tuh phŏng mơ̆r kiơ̆ ƀlep dơnơm ‘long ‘meh vă trep iŏk đei, kiơ̆ pơyan, adoi gơh chă hơmet ming prôi lơ tŏ set lơ liơ kiơ̆ pơyan mơ̆n. Mă ƀar ‘noh athei kon pơlei iŏk yoa dôm phŏng mơ̆r pơm ăn teh rơhŭ păng ju đunh lơ̆m pơyan phang lơ̆m khei ‘năr tơplih tŏ ‘mi kial hrei ou. Mă ‘nou dơ̆ng ‘noh lăng kơjăp găh tơmam drăm ‘lơ̆ng, đơ̆ng rŏng ou đei ƀơm truh găh tơdrong hơlen băt tơm a la chă kơ tơmam drăm vă pơm sơđơ̆ng ‘lơ̆ng ăn bơngai răt yoa. Nhôn jei tŏk bŏk iung jang rim tơdrong jang, ‘ngoăih kơ ‘noh dôm tơdrong jang chehpeh 'noh đơ̆ng rŏng jô̆ hơlen đĭ đăng kon jên tơmơ̆t jang oei hơnhăk đei iŏk jơnei ăn kon pơlei choh jang sa pơtêng hăm tơdrong jang kiơ̆ sơ̆ ki đơ̆ng 30 - 40%, ‘noh jĭ iŏk đei tơpă păng pơm tơjur kơtang kon jên tơmơ̆t jang.

- Ƀok ăi, mưh lei găh đak pruih ‘noh hăm đei trong ayơ tơgŭm ăn kon pơlei pruih pơkom đak, ŭnh hơyuh păng đak xăng đak dou adoi nhen năr jang, mă kăl lơ̆m pơyan phang oei sơđơ̆ng ăn chehphe jing ‘lơ̆ng ưh?

Ƀok Võ Văn Kế: Hăm đak chă pruih lơ̆m pơyan phang ‘noh hrei ou jei jing tơdrong mơmat tat hloh. Mĭnh ƀar unh hnam đe sư proh hơmet đak koai vă pruih, mă lei nhôn oei hơnơ̆ng chă pơkă ăn kon pơlei pruih pơkom đak, pơkom kiơ̆ pruih đak kơtoh dăh mă pruih hăm ƀek, ‘nĕ chă pruih jro blai nhen sơ̆ bơih. Nhôn pơjing đei ‘ngiĕt chăt, veh ver teh hrĕng lơ̆m pơyan phang păng veh ver pơm ăn teh sap lơ̆m pơyan ‘mi kơ yuơ đak lŏk jroh. Mă hơdăh tơdrong jang ou nhôn hlôi jang pơlong năng lơ bơih vă hơlen hơdăh iŏk đei jơnei nhen dang ei. Pơtih gia, ưh kơ đei ‘ngiĕt chăt, teh gô rang rar ‘noh lơ̆m pơyan phang đunh dih băl dang 20 năr ‘noh năm pruih đak mĭnh ‘măng, mă lei mưh nhôn jang pơlong năng ‘noh gơh pơdui đunh truh 35 - 40 năr chă pruih đak dơ̆ng. ‘Nou jĭ mĭnh trong vă pơm dă ƀiơ̆ păng pơkom đei ăn kon pơlei găh ‘măng chă pruih đak păng dơnơm ‘long oei jing ‘lơ̆ng lơ̆m pơyan phang.

- Ƀok ăi, tơdăh kon pơlei pơtăm chehphe ‘meh vă đei pơtho ăn kih thuơ̆t, chă tơmang lăng rim trong jang pơtrŭt choh jang sa dăh mă ‘meh vă vang iung jang kiơ̆ lơ̆m tơdrong jang ou lei chă pơma dơnuh hăm hơnih pơtrŭt choh jang sa kiơ̆ trong ayơ hŏ ƀok?

Ƀok Võ Văn Kế: Mưh hlôi hơgrop khul kơdră chĕp pơgơ̆r ƀar tơring ƀar kâp ‘noh hrei ou rim tơring jei đei Khul pơtrut choh jang sa pơlei pơla. Găh hăm Hơnih tơm Pơtrŭt choh jang sa dêh char nhôn lei rim sơnăm tơlĕch jang păng iung jang lơ trong jang demo tơ̆ tơring, iung jang hơdoi truh hloi đơ̆ng Khul pơtrŭt choh jang sa dêh char năm tơ̆ Khul pơtrŭt choh jang sa pơlei pơla păng Khul pơtrŭt choh jang sa tơring, ‘noh jĭ trong tơlĕch jang kơ nhôn iung jang tôch kơ ‘lơ̆ng, kon pơlei tôch hơ iă. Rim sơnăm nhôn pơih kơhrĕng lăm pơtho tơbăt kih thuơ̆t păng truh hloi dôm lăm tơ̆ tơring đe sư hơpơi ‘meh vă, hơnih nhôn jei năm truh hloi tơ̆ tơring vă pơtho tơbăt dôm tơdrong gơh hơgei kih thuơ̆t ăn kơ đe sư tơdăh kon pơlei meh vă păng kơtă tơ̆ khul kơdră tơring đe sư chă athei.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀok hơ!