Tơ̆ hơnăp tơdrong pơkoel roi năr roi kơtang đơ̆ng hơnih răt iŏk, Hơp tak xah Choh jang sa rơgoh ‘lơ̆ng Krông Păc, dêh char Đắk Lắk tơplih ăn lăp akŏm lơ̆m vei lăng năng tông vă đei plei ăl, hlôi tơmơ̆t jên răt yoa kmăi kmŏk vei lăng năng tông ‘lơ̆ng. Ƀok Trần Văn Thắng, Kơdră chĕp pơgơ̆r Hơp tak xah tơbăt, hơnih pơkăp jơ ‘năr sir iŏk teh, iŏk đak vă khăm lăng hơlen teh ‘lơ̆ng kơnê̆ lơ liơ păng rim tơdrong pơkăp rơgoh ‘lơ̆ng tơmam drăm lơ̆m 200ha sâu riêng hlôi đei plei. Rim kmăi kmŏk kam ƀiên đei pơlăp vă lăng hơlen đô̆ pH, mơ̆r lơ̆m teh păng rim tơdrong đei ƀơm truh găh tơdrong ‘lơ̆ng kơ plei. Mă lei, trong jang ou ‘moi kiơ̆ đơ̆ng kơdih hơnih jang kơdih, tim mă đei drơ̆ng mĭnh nơ̆r vă rim hơnih vang iung jang kiơ̆ trong jang “trong hiôk”. Ƀok Trần Văn Thắng ƀơƀreh:“Tơdăh lơ̆m khei năr kơnh rim hla bơar tơchơ̆t pơtho tơbăt hơdăh đơ̆ng Hơnih tơm tă phara hăm dôm tơdrong mă nhôn tŏk bŏk jang lei ‘mêm tơpă mơ̆n găh jơ ‘năr jang kiơ̆. Mă ƀar ‘noh tơmam drăm nhôn tă ưh kơ đei mơ̆t lơ̆m trong hiôk lơ̆m mă kon pơlei tŏk bŏk nŏng tôch ai.”

Dôm tơdrong ƀơƀreh ou tơƀôh hơdăh yan ou lơ lou, lơ hơnih mơdro sa păng hơp tak xah hlôi iung jang kiơ̆ tơplih ‘nao mă lei tŏk bŏk oei ưh kơ tom mĭnh tơdrong tơchơ̆t atŭm vă jang kiơ̆ lei lăi păng ƀlep trong. Kơ yuơ pha hăm trong tĕch mơdro tơ̆ teh đak đe joăt joe sơ̆ ki, "trong hiôk” ưh khan pơklep dơ̆ng mĭnh mã QR tơ̆ plei sầu riêng, mă lei oei chih tơlĕch tôm tong tơpăt hơdăh lơ̆m yưh liu đơ̆ng blŭng truh tơ̆ tuch luch. Đơ̆ng tơdrong vei lăng năng tông, prôi phŏng, pruih pơgang, iŏk teh, đak khăm hơlen, phĕ, chơ pơdŭ, tăh ‘nŭng jei chih răk tôm tong păng gơh ‘meh vă lăng dang yơ plôih lăng băt ngăl. Ƀok Mai Đình Thọ, Kơdră Khul chĕp pơgơ̆r Hơp tak xah Tĕch răt Tơmam drăm Choh jang sa rơgoh Krông Pắc, dêh char Đắk Lắk tơbăt:“Đơ̆ng păh hơnih bơ̆ jang teh đak, kăl tơgŭm đe sư  vă pơm lơ liơ đe sư vang mơ̆t jang lơ̆m trong jang ou. Nhen chă pơtho ăn đe sư lơ liơ, đe sư tơgoăt jang hơdoi lơ liơ vă truh đơ̆ng rŏng đe sư đei mơ̆t lơ̆m trong jang hiôk.”

Kiơ̆ đơ̆ng hơnih tĕch răt, tơdrong pơkoel tơƀôh hơdăh tơm a la chă tơmam drăm choh jang sa tŏk bŏk đei iung jang kiơ̆ lơ̆m plei teh. Hăm tơmam drăm sâu riêng Việt Nam, lơ̆m lơ sơnăm ou ki, tơdrong jơnei kơ hơnih jang ou găh lơ đei pơtŏ kiơ̆ hơgăt teh să, plei lơ, tĕch mơdro tơ̆ teh đak đe. Mălei mưh vang mơ̆t lơ̆m tơdrong tĕch mơdro kơtă hăm teh đak đe tơdrong pơkoel ou sa roi kơtang hloh dơ̆ng, rơvơn đei lơ găh plei ‘noh tim mă tôm ‘mơ̆i. Tơdrong mă hơnih tĕch răt ‘meh ưh khan lăp plei sâu riêng ‘lơ̆ng, mă lei oei tơƀôh hơdăh sâu riêng ou pơtăm tơ̆ yơ, vei lăng năng tông lơ liơ, hăm rơgoh ‘lơ̆ng ưh păng bơngai bu chiu pŭ tơdrong ‘lơ̆ng kơnê̆. Ƀok Lê Anh Trung, Kơdră chĕp pơgơ̆r Khul jang sâu riêng dêh char Đắk Lắk sơkơ̆t hơdăh, tơdrong Trung Quốc dăr lăng kơhret tơdrong ‘lơ̆ng, hơlen băt bro pơtăm ưh khan dur găn ga mălei tơkhoă vă vei kơjăp păng pơih să hơnih tĕch răt tơdăh kon pơlei choh jang sa păng hơnih mơdro sa jang kiơ̆ ‘lơ̆ng đơ̆ng choh jang sa truh tơ̆ tĕch mơdro.“ ‘Nou pă đei lăng khan tơdrong pơtrŭt, mă lei nơ̆r athei kăl pơm kiơ̆ hloi. Tơdăh bơ̆n pơm kiơ̆ ƀlep, jơ ‘năr hơlen tĕch răt hăm teh đak đe keh đang hrôih, kon jên jang logistic ou to jei tơjur ƀiơ̆ păng tơmam drăm hăp ‘lơ̆ng hơ iă ƀiơ̆. Kơ yuơ ưh kơ đei yă kiơ gloh gloi bơ̆n tơpăt, tơroi rơhao hăm bơngai răt yoa lơ̆m teh đak răt tơmơ̆t. ‘Nou jĭ trong jang kơjăp ‘lơ̆ng păng kĕ pơjei tơmam drăm hăm teh đak tĕch tơlĕch anai lơ̆m khei năr truh ou kơnh.”

Kiơ̆ đơ̆ng ƀok Vũ Văn Hưng, Kơ iĕng Kơdră chĕp pơgơ̆r Hơnih tơm vei lăng Choh jang sa păng Cham char, "trong ‘lơ̆ng”tĕch mơdro tơ̆ teh đak đe ưh khan lăp hơdrô̆ găh tơdrong pơm hla bơar dăh mă kmăi kmŏk mă lei hơyak kăl hloh lơ̆m vei lăng ‘lơ̆ng tơmam drăm. Vă tơgŭm ăn hơnih mơdro sa păng tơring jang kiơ̆ ƀlep trong pơkoel ‘nao đơ̆ng hơnih răt tơmơ̆t, đơ̆ng blŭng khei 6/2026, Hơnih tơm vei lăng Choh jang sa păng Cham char hlôi tơmơ̆t jang pơlong năng Kmăi kmŏk hơlen băt tơm a la chă tơmam drăm teh đak.“Nhôn hơnơ̆ng pơkăp jang hơdoi hăm kơdră tơring, rim hơnih jang păng khul mơdro sa vă hơmet ăn ‘lơ̆ng hloh lơ̆m trŏ lăp hăm rim tơdrong tơchơ̆t hle. Tơdrong tơm ‘noh pơm hơtŏk iŏk đei jơnei tĕch mơdro tơ̆ teh đak đe, pơtrŭt kơtang răt iŏk tơmam drăm đơ̆ng kon pơlei, đơ̆ng noh tơgŭm ăn tơmam drăm jang sa Việt Nam tĕch mơdro tơ̆ Trung Quốc adoi nhen rim teh đak anai hơnơ̆ng hlot kơtang, trŏ lăp hăm tơdrong hơpơi ‘meh vă lơ̆m khei năr kơnh”.

Tây Nguyên dang ei ‘noh tơring tơm jang sâu riêng kơ lơ̆m teh đak hăm hloh 90.000 hec-ta, lơ̆m sơnăm 2025 phĕ đei hloh 700.000 tân. Lơm jơ ‘năr pơyan phĕ tơm tŏk bŏk vă truh, tơdrong pơjing kmăi kmŏk hơlen băt hơdăh tơm a la chă atŭm hăm trong jang dăr lăng ‘lơ̆ng kơjăp jing tơdrong kăl hloh vă vei kơjăp hơnih răt iŏk tơmam drăm đơ̆ng teh đak đe. Tơdrong bơngai kon pơlei hăm hơnih mơdro sa hơpơi ‘meh vă lơ̆m khei ‘năr ou ‘noh rim hơnih bơ̆jang kơpal hrôih pơjing tơdrong tơchơ̆t pơtho tơbăt mă hơdăh vă vang mơ̆t jang kiơ̆ “trong hiôk”, adoi pơm pơkeh kmăi kmŏk vei lăng kơsô̆ vă pơm tơpăt hơdăh trong choh jang sa. Lăp dang yơ gơh tơchă băt hơdăh tơring pơtăm păng vei lăng ‘lơ̆ng, “trong hiôk” mă tơpă iung jang kiơ̆ jơnei, pơih să ăn tơdrong rơvơn ăn sâu riêng Tây Nguyên păng sâu riêng Việt Nam yak truh hăm hơnih tĕch răt lơ̆m apŭng plĕnh teh.