Mir pơgar teh đak Côn Đảo, tơ̆ tơring kăl Côn Đảo, Pơlei tơm Hồ Chí Minh, hloh 13 sơnăm đei drơ̆ng jĭ bro Ramsar, pơđĭ hơgăt teh bri, đak dơsĭ păng teh đak lơ̆p tơ̆ ou đei vei lăng năng tông nhen lĕ oei plơ̆ng đêl so. Ƀok Nguyễn Khắc Pho, Kơdră chĕp pơgơ̆r Mir pơgar teh đak Côn Đảo tơbăt, lơ̆m jơ ‘năr atŏk tơ iung hrei ou pơkoel rim tơring kăl sơđơ̆ng ăn atŏk tơ iung mŭk drăm ‘lơ̆ng hơ iă, trŏ lăp hăm cham char. Lơ̆m ou, prơ prŏ iŏk yoa teh kăl lăng truh tơdrong kơjăp ‘lơ̆ng, ‘nĕ kơlê̆ kon pơlei bơbit iŏk teh bri pơm hnam oei, hơnih mơdro sa…

Vă xek tơlang keh đang dôm tơdrong trăp trĭn đơ̆ng măt bơngai tok lơ păng bơbĭt iŏk teh bri, Mir pơgar teh đak Côn Đảo hlôi tơlĕch jang Tơdrong vă jang ăn mơng cham char bri brăh vă atŏk tơ iung tơmang pơhiơ̆ cham char atŭm hăm jang vei lăng năng tông cham char bri brăh. Hlôi đei 20 tơring hlôi proh hơmet, lơ̆m ou 3 tơring hlôi đei bơngai tơmơ̆t jên jang kĭ pơkăp mơng bri hăm kon jên tơmơ̆t jang dang 615 ti hlak jên. Ƀok Nguyễn Khắc Pho tơbăt dơ̆ng, hơnih jei jang kiơ̆ rim tơdrong jang vei lăng bri brăh, pơjao vei lăng 5.123 ha bri vă pơjing tơdrong jang sa iŏk yoa kơjăp ăn kon pơlei lơ̆m tơring:“ ‘Ngoăih tơdrong rơvơn ‘noh hrei ou rim bro ramsar jei đei dôm tơdrong long, mă kăl tơdrong pơgơ̆r jang kiơ̆, vei lăng rim trong pơprŏ jang iŏk yoa groi teh, bri ‘long, teh đak lơ̆p lơ̆m rim bro Ramsar vă atŏk tơ iung mŭk drăm. Kăl pơm lơ liơ mĭnh păh atŏk tơ iung mŭk drăm mă lei kăl ‘lơ̆ng hơ iă, trŏ lăp păng kăl jang kiơ̆ ƀlep trong tơlĕch jang tơm đơ̆ng Đảng ‘noh atŏk tơ iung mŭk drăm-tơpôl mă lei kăl kơjăp ‘lơ̆ng lơ̆m chăl hle”.

Mir pơgar teh đak Cát Tiên, Pơlei tơm Đồng Nai, mĭnh lơ̆m dôm tơring mong răk sinh quyển apŭng plĕnh teh tơ̆ Việt Nam, hrei ou jing “pơbŭng hnam” kơ 300 kơ loăi sem bri brăh, tơmơ̆t 50% ‘noh sem păr păng hloh 450 kơloăi pơlai, tơmơ̆t hloh 50% rim kơloăi pơlai tơ̆ Việt Nam. Tơ̆ ou oei đei hơnih jang dŏng tơgŭm đŏk gĭt kăl Đảo Tiên atŭm hăm lơ xem bri brăh gĭt kăl nhen: koĕnh, hoa, đŏk gle… 

Ƀok Phạm Ngọc Dương, Mir pơgar teh đak Cát Tiên tơbăt, lơ̆m Mir pơgar đei bro Ramsar Bàu Sấu jĭ mĭnh lơ̆m bro teh đak lơ̆p gĭt kăl hloh hơtŏ hăm apŭng plĕnh teh:“Nhôn atŏk kơtang iung jang dăr lăng lơ tơdrong, vă lăng hơlen dôm xem bri brăh tơ̆ ou hơrih sa lơ liơ păng dôm tơdrong đei ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng đơ̆ng cham char vă tơlĕch rim tơdrong tơchơ̆t găh vei lăng năng tông, atŏk tơ iung bro Ramsar Cát Tiên).

Ramsar jĭ dôm bro đei drơ̆ng jing bro teh đak lơ̆p gĭt kăl hơtŏ hăm apŭng plĕnh teh. Hrei ou tơ̆ Việt Nam đei hloh 10 triu ha teh đak lơ̆p, lơ̆m ou đei dang 300 bro teh đak lơ̆p jĭ tôch gĭt kăk ăn atŏk tơ iung mŭk drăm-tơpôl.

Ƀok Nguyễn Xuân Dũng, Hơnih vei lăng năng tông Cham char păng Bri brăh găh Hơnih tơm vei lăng Choh jang sa păng Cham char tơbăt, hăm 9 bro Ramsar hlôi đei drơ̆ng nơ̆r, hrei ou Việt am hlôi đei dôm tơdrong pơkăp kơtang lơ̆m vei lăng năng tông, iŏk yoa kơjăp ‘lơ̆ng rim bro teh đak lơ̆p. mă lei, yan ou tơdrong vei lăng kơjăp ‘lơ̆ng rim bri bro teh đak lơ̆p ou tŏk bŏk tơƀơ̆p tơdrong găn gan nhen: ưh kơ măh khul joăt jang, kmăi kmŏk yưh lĭu păng trong jang dăr lăng đunh khei ‘năr oei tim mă sơđơ̆ng ‘lơ̆ng. Mă kăl hloh dơ̆ng ‘noh, tơdrong ŭnh sa bri oei hơnơ̆ng đei ƀôh, tơdrong tơmang pơhiơ̆ lơ dêh hnang ... ƀônh pơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh cham char, pơm ‘mê̆ ‘mach cham char… 

Ƀok Dũng akhan, kăl drơ̆ng dơ̆ng rim bro Ramsar tơ̆ rim tơring teh đak lơ̆p uơ oei vă tơdrong vei lăng năng tông păng atok tơ iung đei kơjăp ‘lơ̆ng hloh dơ̆ng.“Lơ̆m khei năr kơnh, gô đei dơ̆ng mĭnh ƀar bro Ramsar dơ̆ng đei drơ̆ng nơ̆r. Păng tơdrong drơ̆ng rim bro Ramsar gô tơgop ăn tơdrong jang vei lăng năng tông, iŏk yoa kơjăp ‘lơ̆ng păng mă kăl ‘noh atŏk tơ iung, tơgop ăn tơdrong atok tơ iung mŭk drăm tơpôl ‘lơ̆ng hơ iă hloh dơ̆ng lơ̆m hơnô̆ hơnăp kơnh”.

Tơdrong jang Vei lăng năng tông đak hmă kơ Hơnih jang Apŭng plĕnh teh vei lăng năng tông cham char (WWF) tŏk bŏk tơgŭm djru kơtang hơmet ming pơ ‘lơ̆ng cham char kơ rim tơring păng tơ iung pơjing yưh lĭu găh bri brăh ăn rim bro Ramsar tơ̆ Việt Nam kiơ̆ tơdrong tơchơ̆t ‘lơ̆ng lơ̆m plei teh. Mă hơdăh, WWF hlôi tơlĕch jang tơ̆ 3 bro Ramsar ‘noh Láng Sen, U Minh Thượng păng Mũi Cà Mau, lăng truh pơtruh dĭh băl yưh liu ou ăn rim bro uơ oei vă chih tơmơ̆t atŭm dih băl. 

Ƀok Hoàng Việt, Kơdră chĕp pơgơ̆r Tơdrong jang Vei lăng năng tông cham char đak hmă kơ WWF - Việt Nam tơbăt, WWF gô atok kơtang pơtho pơhrăm khul jang ăn rim Mir pơgar Teh đak, Hơnih vei lăng năng tông cham char, mă kăl ‘noh rim bro Ramsar găh: dăr lăng bri brăg, hơmet pơ ‘lơ̆ng rim bro teh đak lơ̆p, vei lăng năng tông rim tơmam sa ăn xem bri brăh, ka hơdang ... trŏ lăp vă pơjing đei tơmam sa măh mai ‘lơ̆ng hơ iă, tơgŭm ăn hơmet pơ ‘lơ̆ng tơdrong hơrih ăn sem bri brăh ka hơdang ăn rim tơring: “Hăm tơdrong jang hơdoi ou, nhôn ‘meh vă tơ iung pơjing đei mĭnh khul tơ̆ rim bro teh đak lơ̆p tơ̆ Việt Nam, pơđĭ rim bro Ramsar păng rim bro teh anai lơ̆m tơdrong tơ iung pơjing trong bơ̆ jang vei lăng năng tông, atŭm dih băl pơjing đei mĭnh khul jang kơtang. Tơdăh đei mĭnh khul tơgoăt dih băl kơtang ƀar păh rim bro Ramsar păng rim bro teh đak lơ̆p, lei rŏ năng gô pơm hơtŏk kơtang hơnih dơ̆ng, tơdrong kăl kơ Việt Nam lơ̆m hla kak găh vei lăng năng tông lơ̆m plei teh”.

Kiơ̆ đơ̆ng rim bơngai khoa hŏk, tơmơ̆t jên jang vei lăng năng tông rim bro teh đak lơ̆p ‘noh jĭ tơmơ̆t jên jang ăn ning nai kai ning mônh kơnh, pơjing hla bơ̆ng tang găn kơjăp vei lăng năng tông mĭnh Việt Nam rơgoh ‘lơ̆ng tơ̆ hơnăp dôm tơdrong long kơ chăl hle. Vă tơdrong vei lăng năng tông jơnei, ưh kơ gơh ưh kơ đei tơdrong vang yak hơdoi đơ̆ng khul kơdră tơring păng kon pơlei pơla. Kon pơlei hơrih sa lơ̆m păng tăp dăr bro teh đak lơ̆p ưh khan lăp bơngai iŏk yoa cham char, mă kăl jing tơ-‘ngla kơ vei lăng năng tông, kăl đei iŏk yoa sa hơpăh đơ̆ng dôm tơdrong jang sa iŏk yoa kơjăp păng đunh đai tai sơnăm.