VOV4.Bahnar – Dôm sơ năm tơ jê âu, [ât mă kơ jă m^nh [ar tơ mam pơ tăm nhen cao su, che\h phe… jur to\k ưh sơ đơ\ng, mă loi kơ jă cao su jur tôch dêh ‘no\h kơ jă tiu oei tôch sơ đơ\ng păng kơ jung dơ\ng. Tơ drong ‘nâu pơm ăn lơ kon pơ lei tơ\ Đak Đoa, dêh char Gia Lai chă trong pơ tăm kơ loăi ‘long ‘nâu, ưh pơ ngơ\t kơ dih kâu tam mă băt ki thuât pơ tăm, vei rong, pơm tơ le\ch tơ drong pơ jei băl pơ tăm tiu tơ\ tơ ring, phă le# trong jang ato\k tơ iung tiu kơ jăp ‘lơ\ng tơ\ apu\ng.

Truh tơ\ plei Tuơh Ktu, xah G’Lar kơ plăh dang ei, mă tơ\ yơ, pơ gê dăh mă gơ măng mưh tơ [âp băl kon pơ lei hơ nơ\ng pơ đou truh tơ drong pơ tăm tiu. Kon pơ lei tơ\ âu akhan: pôm pơ tăm tiu đe\ch gơ\h hơ me\ng đei yoa ăn hnam tơ no\. Hrei ‘nâu, lơ\m xah G’Lar đei dang 15 ha tiu, hơ dro# plei Tuơh Ktu đei hlo\h 5 ha. Đ^ đăng 210 u\nh hnam kon pơ lei Bahanr lơ\m plei đei pơ tăm tiu ngăl, lơ\m no\h ku\m đei m^nh [ar to\ hnam ko\h phă pơ gar che\h phe, cao su vă đei te\h pơ tăm tiu.

{ok Y Chôn, {ok pho\ pơ lei plei Tuơh Ktu, xah G’Lar tơ roi: “Tơ drong pơ tăm tiu âu đ^ đăng bơ ngai bơ\n vă kơ ‘ne\t lơ\m hnam tơ no\. Dang ei bơ\n pơ tăm kiơ\ gâp ‘no\h yoa kơ yă sư păi [iơ\ kơ tơ mam nai. Lơ\m plei bơ\n dâu 1, 2 to\ hnam đơ\ng pơ tăm tiu, mă đơ\ng pơ tăm 1, 2 tơ nơm ră mă lei jên ku\m lơ. Đei hnam pơ tăm 5, 60 tơ nơm ‘no\h ku\m io\k đei truh 5, 60 triu lơ\m 1 sơ năm. {ôh pơ tăm tiu lơ\m plei bơ\n âu sư đei yoa, tơ gu\m ăn hnam tơ no\ păi [iơ\, tơ drong erih xa ku\m ‘net [iơ\.”

Ku\m nhen dôm u\nh hnam kon pơ lei tơ\ plei Tuơh Ktu oei pơ jei băl pơ tăm tiu, u\nh hnam [ok Đư\m tơ\ plei Groi 2, xăh G’Lar ‘măn đ^ jên hnam tơ no\ mong đei vă pơ ‘nho\ ăn tơ drong pơ tăm tiu. Lơ\m sơ năm 2015, [ok tơ le\ch jên pơ tăm hlo\h 1,7ha tiu, hăm kơ so# jên răt hơ drơ\ng bê-tông păng tơ lei tiu to\k hlo\h 600 triu, ưh tam jo# jên sir sơ lu\ng, răt mơ\r, ko\ng pơ tăm… Mă lei, ưh đei pu\n nhen m^nh kơ so# u\nh hnam nai, tiu [ok pơ tăm lôch hlo\h 1 puăt yoa răt [ơm tơ đăh ưh kơ ‘lơ\ng păng yoa ưh tam băt ki thuât pơ tăm, vei rong hai. {ok tơ le\ch dơ\ng hlo\h 30 triu hlak jên vă răt tơ đăh plơ\ng vih pơ tăm ming.

Mưh chă apinh găh ki thuât pơ tăm, vei rong tiu ‘no\h, [ok Đư\m ưh kơ ôn, tơ roi tôch rơ hău: “Tơ drong jang tiu âu ‘no\h jang răh ho\k răh lei đe\ch bơih! Jang tiu ‘nâu ku\m hơ nat tơ pă, pơ tăm răh, lôch răh, jăh ưh kơ ho\k ‘nei lăng pơ tăm tiu ku\m tơ nap. Nhen inh chă tơ roi hei, tiu lôch ‘no\h chă ming hơ dre\ch, yo\ng plơ\ng dơ\ng vă pơ tăm, dang ei oei vei rong sư kiơ\ ki thuât đei ho\k đơ\ng đe chă pơ tho, pơ tăm tiu ‘no\h 3, 4 sơ năm ‘mơ\i đei xa…”

Pơ tăm tiu kăl đei jên jang blu\ng a tôch lơ. Vă gơ\h đei m^nh hơ drơ\ng tiu ‘lơ\ng, tơ dăh jo# hơ len jên đơ\ng sir sơ lu\ng, răt hơ drơ\ng bê-tông, răt pho\ng,  răt hơ dre\ch, tơ đăh… athei kơ te\ch đơ\ng 350 truh vă je# 400 rơ bâu m^nh hơ drơ\ng. Kơ so# jên ‘nâu ưh đei to\ se\t kiơ păng lơ hnam tơ no\ ku\m pơ hual tơ [âp tơ drong mơ mat yoa ‘me\h pơ tăm tiu âu. Mă lei, tơ drong ‘me\h pơ tăm tiu oei đei truh tơ\ rim pơ lei pơ la găh dôm xah A Dơk, xah Trang, H’Nol, Kon Gang…kơ apu\ng Đak Đoa.

{ok Y Byin, Kơ dră vei lăng Khul kon pơ lei jang chu\n mir xăh A Dơk tơ roi: “Khul kon pơ lei jang chu\n mir xăh hơ nơ\ng tơ tă ăn kon pơ lei kơ chăng hăm kơ loăi ‘long vei rong tôch mơ mat âu, ‘me\h pơ tăm athei băt ki thuât, ưh gơ\h phă ‘long cao su, che\h phe vă pơ tăm tiu…” Mă lei ưh kơ s^ bu ku\m mơ\ng, oei đei bơ ngai ko\h hu\t pơ gar che\h phe, cao su hnam kơ dih vă pơ tăm ming tiu.

Nhen thoi ‘nho\ng Hngưnh tơ\ plei Djrông, sơ năm 2013 ko\h phă pơ gar cao su io\k te\h pơ tăm vă je# 400 tơ nơm tiu. Dang ei pơ gar tiu âu tam đei xa, mă lei đei truh 1 puăt pơ gar tiu ưh kơ ke\ chăt păng hơ ông hơ ang vă lôch. Đon pơ ngơ\t kơ tiu lôch oei [e\nh, mă lei sơ năm 2015 âu klo kăn ‘nho\ng oei “tơ ge\ch” pơ tăm ‘nao dang 700 hơ drơ\ng tiu dơ\ng.

 Pơ gar tiu 02 sơ năm ưh kơ ke\ chăt kơ ‘nho\ng Hngưnh

‘Nho\ng Hngưnh tơ\ plei Djrông, xăh A Dơk pơ ma: “Pơ tăm j^ kiơ\ kơ dih ‘me\h ‘no\h pơ tăm hloi đe\ch lah. Tơ dăh đei đơ\ng yơ pơih lăm pơ tho lei ‘me\h ho\k ră mă tam mă đei, kơ na dang ei jing chă pơ tăm đơ\ng kơ dih ngăl đe\ch. Dang ei pơ ngơ\t dêh ưh kơ băt pơm thoi yơ, ‘me\h đơ\ng khuyên no\ng chă jur pơ tho tơ gu\m vă hơ met ăn kơ tiu j^, [ôh tiu pơ tăm hơ drol ki lôch, mă ưh kơ băt vă tuh pơ gang kiơ, hli kơ tuh pơ gang ưh kơ tro\, ưh kơ pơ\n tuh, le# hloi thoi no\h, tiu jing lôch roi lơ roi lơ hloi.”

‘Nho\ng Hngưnh tôch pơ ngơ\t ăn pơ gar tiu đei j^ kơ u\nh hnam ‘nho\ng

Kon pơ lei tơ\ Đak Đoa ku\m băt pơ tăm tiu [ônh đei tơ drong răm, mă lei yoa kơ jă măk lơ\m dôm sơ năm ‘nâu kơ na lơ bơ ngai oei pơ hno\ng pơ tăm sư. Tơ drong ‘nâu măh phă hu\t le# trong jang ato\k tơ iung tiu kơ jăp ‘lơ\ng tơ\ tơ ring. Mă hơ dăh: sơ năm 2010 lơ\m apu\ng lăp đei 500 ha tiu păng kiơ\ trong vă jang ato\k tơ iung kơ jăp ‘lơ\ng đơ\ng sơ năm 2010 – 2015 ‘no\h 850 ha, mă lei truh dang ei hơ găt te\h pơ tăm kơ loăi ‘long ‘nâu lơ\m apu\ng đ^ hlo\h 1.248 ha, to\k vă je# 400 ha. Kơ so# âu ro\ năng ưh tam mă dơ\ng ‘mơ\i!

Vă găn [iơ\ tơ drong pơ jei băl pơ tăm tiu tơ\ tơ ring, Khul kơ dră che\p kơ\l apu\ng Đak Đoa hlôi pơ tho ăn dôm an^h jang kơ pal jur tơ roi tơ [ôh, khă kon pơ lei, le# tơ gar băl pơ tăm tiu hơ mơt hiong răm lơ, athei kơ chăng tơ che\ng hơ len, kơ chăng tôm tơ drong ‘mơ\i mưh ‘me\h pơ tăm.

{ok Lê Văn Trinh, Pho\ Kơ dră vei lăng Khul kon pơ lei jang chu\n mir apu\ng Đak Đoa, dêh char Gia Lai pơ ma: “Nhôn đ^ tơ roi ăn kon pơ lei bơih. Mă mônh mưh vă pơ tăm tiu athei kơ chăng yoa vei rong tiu tôch mơ mat, tơm tiu ưh ke\ ch^u đak tâng, lơ\p, rơih te\h dơ\ng, ưh kơ s^ tơ ring te\h yơ ku\m gơ\h pơ tăm ôh. Mă 2 đei m^nh kơ so# pơ rang j^ phă tiu tam đei pơ gang hơ met nhen, pơ rang j^ pơm ăn tiu lôch hre\nh, lôch hiơ\, pơ rang j^ kăp phă rơ\h… kơ na mưh pơ tăm kư\ kă ưh đei kiơ\ trong tơ le\ch ‘no\h tôch hơ mơt pơ rang j^ tơ po\h xă, pơm ăn tiu lôch đ^, hiong răm lơ, [ơm kơ ne# truh tơ drong erih xa kơ kon pơ lei.”

Tơ drong kon pơ lei Đak Đoa, dêh char Gia Lai rơih tiu vă pơ tăm pơm pơ dro\ng kơ plăh dang ei tam mă gơ\h pơ ma tro\ dăh ưh. Mă lei, tơ drong pơ tăm [ât tam đei ho\k “ki thuât”, “pơ tăm răh-ho\k răh”, phă hu\t hloi bơ\n pơ gar che\h phe, cao su vă đei te\h pơ tăm nhen hrei ‘nâu sư hơ nhăk ba tơ drong krê lơ hlo\h kơ tơ drong hơ me\ng dơ\ng. Tơ pă mơ\n, ‘nâu j^ tơ drong tôch tơ to\ đon hăm trong jang ato\k tơ iung tiu kơ jăp ‘lơ\ng tơ\ tơ ring.

Dơ\ng: Chih