VOV4.Bahnar - Sâm Ngọc Linh ‘nŏh jĭ ‘long pơ gang tôch kăp gĭt kơ dêh char Kon Tum hăm kơ jă pơ gang sĭt kơ tang păng tĕch măk. Rim sơ năm đei dơ̆ng lơ anih jang roi tơ băt tơ lĕch jên pơ tăm, pơm tơ lĕch sâm Ngọc Linh păng tĕch mơ dro dôm tơ mam đơ̆ng ‘long pơ gang kăp gĭt âu. Mă lei, đơ̆ng rŏng tơ drong công ty jang hơ doi găh kơ măy Việt Á hơ tŏk kơ jă tơ mam set hơ len jĭ covid-19 hlŏh tơ drong, nơ̆r roi tơ băt tơ pă găh tơ mam âu kŭm nhen đon rơ gei găh khoa hŏk kơ măy kơ mŏk đơ̆ng anih tĕch mơ dro đei ƀôh ưh tơ păt, dôm bơ ngai juăt yoa păng tơ rĕk truh sâm Ngọc Linh Kon Tum roi đei đon tơ tăm dơ̆ng. Lơ anih tĕch mơ dro ‘nao pơ jing pơ rơ̆ng pôk pơ ư kơ dih, ôn, pơ vĕr găh nơ̆r tơ roi ƀơm truh tơ ring pơ tăm tơ mam. 1,2 anih tĕch mơ dro nai tĕch tơ mam đei chih tơ roi akhan pơm đơ̆ng sâm Ngọc Linh, mă lei ưh đei chih hơ dăh tơ ring pơ tăm.

Hơ tuch khei 11 ‘nao âu tơ̆ kơ sô̆ 740 trong Phạm Văn Đồng, phường Trần Hưng Đạo, plt Kon Tum, dêh char Kon Tum, Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam pơ gơ̆r lêh et hơ tŏk anih jang Sâm Việt Nam hăm bơ ngai đei krao akŏm ‘nŏh jĭ bơ ngai tang măt đơ̆ng anih tơm păng đơ̆ng dêh char. Kơ tă tơ̆ âu, yă Nguyễn Thị Thanh Loan, Phŏ Kơ dră chĕp kơ̆l Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam pơ ma hơ dăh vă adrin hơ nhăk sâm Ngọc Linh lĕch hăm apŭng plenh tĕh.

Anih tĕch mơ dro oei đei tơ drong tơ mât jên jang păng hơ met ‘lơ̆ng vă gơ̆h đei 10 ha sâm Ngọc Linh tơm, tơ̆ xăh Ngọc Lây (apŭng Tu Mrông) păng xăh Mường Hoong (apŭng Đăk Glei): “Tơ drong vă jang đơ̆ng nhôn ‘nŏh atŏk tơ iung đei tơ mam sâm Ngọc Linh, sâm Việt Nam kơ dêh char Kon Tum pơ ma adrô̆ păng Việt Nam pơ ma atŭm truh hăm đĭ đăng bôl boăl lơ̆m apŭng plenh tĕh vă pơm thoi yơ vă đe gơ̆h băt truh tơ mam sâm Việt Nam đei kơ chơ̆t saponin ‘lơ̆ng hlŏh hrei ‘nâu. Dang ei nhôn đei pơ gar sâm tơm ‘nŏh 10 ha sâm Ngọc Linh tơ̆ 2 apŭng Tu Mrông păng Đăk Glei”.

Lêh et hơ tŏk anih jang sâm Việt Nam đơ̆ng Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam đei pơ gơ̆r tih

Nơ̆r pơ ma đơ̆ng yă Nguyễn Thị Thanh Loan, Phŏ Kơ dră chĕp kơ̆l Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam păng Nơ̆r roi tơ băt đơ̆ng Công ty âu găh tơ drong đei pơ gar sâm Ngọc Linh tơm truh 10 ha, lơ̆m nŏh đei 8 ha tơ̆ xăh Ngọc Lây păng 2 ha tơ̆ xăh Mường Hoong, hlôi pơm ăn Khul kơ dră vei lăng 2 tơ ring âu hơ leng kơ đon. Kơ dră chĕp kơ̆l xăh Mường Hoong, apŭng Đăk Glei pơ ma hơ dăh: Anih ‘nao tơ roi kơ pal ưh đei hơ găt tĕh pơ tăm sâm yơ tơ̆ tơ ring đe sư. Oei ƀok Đặng Quốc Dũng, Kơ dră vei lăng kon pơ lei xăh Ngọc Lây ‘nŏh ăn tơ băt, Khul kơ dră vei lăng xăh vei lăng tôch kơ jăp hơ drĕch sâm Ngọc Linh tơm kŭm nhen hơ năn sâm Ngọc Linh.

Ƀok pơ ma hơ dăh tam mă biơh kơ tơ̆ng hơ năn Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam kơ na ưh đei tơ drong công ty âu đei 8 ha sâm Ngọc Linh pơ tăm lơ̆m hơ găt tĕh găh xăh âu: “Dang ei hăm dôm anih jang hlôi đei Dơ nŏ anih vei lăng kon pơ lei dêh char asong hla ar tơ mât jên jang lăp đei 2 anih jang oei jang xa trŏ luơ̆t đĕch ‘nŏh jĭ Công ty jang hơ doi sâm Ngọc Linh Kon Tum păng Công ty jang hơ doi sâm Ngọc Linh Tu Mrông Kon Tum. ‘Ngoăih kơ 2 Công ty mă dêh char kĭ ăn nhôn đei jơ bơ̆ jang hăm đe sư bơih, oei dôm công ty hle nhen Công ty sâm Việt Nam tam đei công ty yơ đei hơ năn thoi nŏh truh bơ̆ jang hăm xăh păng nhôn tam mă băt truh dôm anih jang thoi nŏh”.

Pơih xă tơ drong roi tơ băt tơ̆ apŭng Tu Mrông, anih jang tih găh sâm Ngọc Linh Kon Tum, khul kơ dră tơ ring kŭm akhan ưh đei anih jang pơ tăm sâm lơ ha tơ̆ tơ ring mă khul kơ dră tơ ring ưh kơ băt ôh. Ƀok Võ Trung Mạnh, Kơ dră vei lăng kon pơ lei apŭng Tu Mrông ăn tơ băt: “Găh trong jang vă pơ tăm sâm tơ̆ tơ ring ‘nŏh apŭng roi tơ băt, Anih vei lăng choh jang xa ‘nŏh jĭ anih roi tơ ƀôh vă dêh char kiơ̆ ăn. Hrei ‘nâu tơ̆ apŭng kiơ̆ chih jô̆ đơ̆ng Anih vei lăng choh jang xa dêh char lăp đei 5 anih jang đei dêh char roi tơ băt vă pơ tăm sâm, jang hơ doi vang pơ tăm sâm. Apŭng tam mă roi tơ băt ăn anih jang âu pơ tăm sâm tơ̆ tơ ring ôh”.

Adrol kơ roi tơ băt 10 ha sâm Ngọc Linh pơ tăm tơ̆ “hla ar” lơ̆m năr et hơ tŏk anih jang Sâm Việt Nam ƀât hơ tuch khei 11/2021, lơ̆m khei 4/2021, Công ty jang hơ doi sâm Việt Nam kŭm đei hla ar gơih ăn Anih vei lăng jang khoa hŏk păng kơ măy kơ mŏk dêh char Kon Tum athei ƀơk ăn hla ar chih tơ băt groi tĕh “Ngọc Linh” ăn tơ mam sâm ƀum hăm kơ sô̆ ‘long tŏk truh 500.000 tơm. Tơ dăh công ty đei sâm ‘nâu tơ pă ‘nŏh tĕh pơ tăm athei xă truh 50 ha ‘mơ̆i ưh kơ sĭ lăp 10 ha đĕch ôh.

Pơ gar sâm Ngọc Linh ưh lăp nhen pơ gar ‘long đĕch mă oei jing pơ gar ơng jơ hngâm đon jang tơ năp vă gơ̆h yak hlŏh mơ mat tat găh jên hu, ki thuơ̆t, kŏng jang păng tơ drong sơ đơ̆ng hai.

Tơ̆ hơ năp tơ drong nhen pơ vĕr, “roi tơ băt kư̆ kă” găh pơ gar sâm tôch kăp gĭt tơ̆ dêh char, ƀok Nguyễn Hữu Tháp, Phŏ Kơ dră vei lăng kon pơ lei dêh char Kon Tum ăn tơ băt, dêh char hlôi pơ gơ̆r hơ len năng păng mă tơ pă ‘nŏh jĭ: “Tơ drong ‘nâu dêh char đĭ pơ gơ̆r ăn 1 khul jur hơ len năng bơih. Mă tơ pă ‘nŏh đe sư năm răt đang kơ ‘nŏh chă tĕch dơ̆ng đĕch. Đe sư kŭm năm răt, tĕch dơ̆ng tơ̆ dôm pơ gar sâm kơ dôm công ty đĕch. Oei vă băt hơ dăh dơ̆ng ‘nŏh athei gô dôm anih jang kơ pal, anih jang đei ƀơm truh dăr hơ len, pơm hơ dăh dơ̆ng”.

Nơ̆r tơ roi đơ̆ng Anih vei lăng choh jang xa păng atŏk tơ iung tơ ring tơ rang dêh char Kon Tum, truh hơ tuch khei 5/2021 đei 1.165 unh hnam, 30 grŭp unh hnam păng 5 anih jang pơ tăm sâm Ngọc Linh. Truh khei 12/2021 đei dơ̆ng 3 anih jang tơ mât jên lơ̆m tơ drong jang ‘nâu păng tơ tă đei nơ̆r pơ ma akhan, đe sư đei pơ gar sâm Ngọc Linh ngăl.

Lơ̆m 1 tơ drong nai, tơ̆ anih tĕch mơ dro hrei ‘nâu đei ƀôh lơ tơ mam sâm đei pơ klĕm hơ năn sâm Ngọc Linh, đei pơm tơ lĕch tơ̆ plt Hồ Chí Minh, Quảng Ngãi păng Đà Nẵng.... Đei 1 tơ drong lei lăi băl đơ̆ng dôm tơ mam âu ‘nŏh đei tĕch tôch măk mă lei ưh đei nơ̆r chih tơ roi mă ưh ‘nŏh chih tơ roi ưh rơ đăh găh kơ chơ̆t sâm Ngọc Linh lơ̆m rim tơ mam. Kơ plăh ‘nŏh 3 Công ty, đei: Công ty jang hơ doi sâm Ngọc Linh Kon Tum, Công ty jang hơ doi VINGIN, Công ty jang ‘long Đăk Tô đei pơ gar xă hlŏh lơ̆m đĭ đăng vă jê̆ 1.160 ha sâm tơ̆ dêh char Kon Tum truh dang ei pơ ma hơ dăh, tam đei lai yơ pơ tăm tơ đăh kŭm nhen tơ mam ăn dôm anih jang nai pơ tăm, pơm tơ lĕch tơ mam sâm Ngọc Linh.   

Tơ drong hơ tŏk kơ jă kit test COVID-19 đơ̆ng Công ty Việt Á ưh đei ƀơm truh tơ̆ kơ loăi ‘long sâm Ngọc Linh kăp gĭt kơ tĕh đak âu. Mă lei tơ drong pơ vĕr đơ̆ng 2 tơ drong ‘nâu đei 1 tơ drong lei lăi băl, ‘nŏh jĭ pơ rơ̆ng pơ ma tơ blông găh kơ sư̆k jang, roi tơ ƀôh nơ̆r ‘lơ̆ng hlŏh găh tơ mam păng chă tĕch hăm kơ jă tôch măk. Tơ dăh Kon Tum ưh đei trong jang kơ tang, găn lê̆ dôm anih jang tơ mât jên jang kiơ̆ trong “pơ tăm sâm lơ̆m hla ar” vă pơ vĕr chă trong tĕch tơ mam hăm kơ jă măk ‘nŏh ưh băt truh lai yơ bơ ngai răt yoa gơ̆h răt yoa đei tơ mam sâm Ngọc Linh ‘lơ̆ng tơ pă tơ găl hăm kơ sô̆ jên đei tơ lĕch; ưh băt truh lai yơ dêh char Kon Tum gơ̆h kĕ jang tŏk đei tơ mam sâm Ngọc Linh pơ ma adrô̆, ‘long pơ gang kăp gĭt pơ ma atŭm jing anih jang mŭk drăm tơm tơ pă.

Khoa Điềm: Chih

Dơ̆ng: Tơ blơ̆