VOV4.Bahnar - Dôm sơ năm âu ki, hơ tŏ hơ nơ̆ng drŏ nglo hăm drŏ kăn tơ̆ Dak Lak iŏk đei lơ jơ nei, hăm măt bơ ngai drŏ kăn vang jang pơm kơ dră đảng, kơ dră rim anih jang đei 25,4% (tŏk 3,4% pơ têng hăm jăl jang hơ drol), tơ̆ apŭng 16,4% (tŏk 3,2% pơ têng hăm jăl jang hơ drol). Lơ̆m noh, drŏ kăn kon kông hlôi yak dôm hơ yak kơ jung lơ̆m hŏk pơ hrăm, tơ chĕng hơ len, bơ̆ jang, jang tôch kơ hơ gei lơ̆m rim tơ drong jang, sơ kơ̆t hơ dăh hơ năp jang đơ̆ng kơ dih lơ̆m tơ pôl, pơ jing ŭnh hnam phĭ tơ nŏ, hiôk hian păng tơ gop lơ̆m tơ drong hơ tŏk tơ iung atŭm kơ tơ ring.

Jĭ drŏ kăn ƀak si bơ ngai kon kông mơ lôh hloh Khoa hơ met jĭ tơ poh, hnam pơ gang Đa khoa tơ ring Tây Nguyên, mă lei ƀak si Ayun Thị Ánh Hồng, rơ neh sơ năm 1991, bơ ngai Ê đê tơ tĕnh iŏk đei tơ drong lui đơ̆ng bơ ngai jang hơ dai păng tơ drong ‘mêm đơ̆ng bơ ngai jĭ. Đơ̆ng khei 7/2021 truh dang ei, ƀơ̆t tơ drong jĭ Covid -19 lơ̆m dêh char đei ƀôh krê hơ mơt, ƀak si Ánh Hồng đei ăn năm bơ̆ jang tơ̆ Hnam pơ gang pơm pơ gia kơ sô̆ 1, kơ tă vei lăng, răp hơ len păng hơ met bơ ngai jĭ Covid, ƀak si Ánh Hồng tơ băt, jĭ hơ buh krê hơ mơt pơm kơ ĭnh gleh hrat păng chĭu lơ tơ drong krê hơ mơt hloh, mă lei kŭm jing 1 tơ drong hiôk tih vă pơ hrăm, tơ chĕng hơ len, hơ tŏk ‘lơ̆ng tơ drong kĕ jang:“Lơ̆m tơ drong jang pơ gang ‘noh tơ drong kăl đơ̆ng nhôn ‘noh jĭ hŏk, hŏk dơ̆ng, hŏk ling lang ưh kơ pơ dơh hloi, yua kơ tơ drong jang pơ gang ‘noh jĭ 1 tơ drong jang ling lang athei hŏk pơ hrăm, gơh băt yua hăm dôm kơ măy kơ mŏk khoa hŏk ‘nao lơ̆m hơ len lăng păng hơ met jĭ. Jô̆ lăng ‘noh ĭnh nhen lĕ 1 ƀak si mơ lôh hloh lơ̆m Khoa, jăl trong hŏk pơ hrăm đơ̆ng ĭnh oei tôch kơ jung, mă lei tơ drong jĭ hơ buh tơ̆ dêh char tŏk bŏk kơ hret kơ na hơ năp jang ƀơ̆t măt đơ̆ng nhôn ‘noh tơ jră jĭ, lơ̆m kơ plăh bơ̆ jang ‘noh nhôn ling lang hơ drin păng ưh kơ pơ dơh hŏk pơ hrăm.”

Lơ̆m khŭl chih pơ đơ̆k, joh ayŏ kơ dŏ soang kơ Dak Lak pơ ma hơ drô̆ păng Tây Nguyên pơ ma atŭm, rŏ lăng ưh kơ đei bu khan ưh kơ băt truh mŏ Niê Thanh Mai. Drŏ kăn chih pơ đơ̆k bơ ngai Ê đê Niê Thanh Mai pơ tơm vei kơ chư̆k vei lăng joh ayŏ kơ dŏ soang sơ năm 27 sơ năm. Đang kơ ‘noh tang dŏ mŏ tơ oei roi ‘năr roi tơ tŏ hloh, đơ̆ng kô pơ tho đang kơ ‘noh tơ plih jing bơ̆ jang tơ̆ Anih vei lăng pơ tho pơ hrăm, truh dang ei, mŏ tŏk bŏk jing Phŏ Kơ dră Khŭl vei lăng joh ayŏ kơ dŏ soang kơ rim hơ drĕch kon kông Việt Nam, Kơ dră Khŭl vei lăng joh ayŏ kơ dŏ soang dêh char Dak Lak. Dang ei Niê Thanh Mai jĭ bơ ngai pơ cheh mơ lôh hơ gei kơ Tây Nguyên ƀơ̆t tơ til iŏk đei dôm tơ mam hơ păh chih pơ đơ̆k hơ gei.

Đơ̆ng 1,2 ƀai chih nhen “Đak glung bri”, “ Vih păh to kông”, “ Dơ ning hơ dăh ‘lơ̆ng”, ‘nao âu, mŏ ‘nao tơ ƀôh ƀai chih kơ đeh “ Păh hơ yơ đak ngom pă jur”, hơ nhăk truh dôm tơ drong hơ iă đơ̆ng groi teh Tây Nguyên. 

Ưh khan lăp jing 1 ‘nu bơ ngai chih pơ đơ̆k hơ gei păng hơ iă, Niê Thanh Mai oei jing 1 ‘nu kang ƀô̆ vei lăng tơ năp, hơ gei, đei kon pơ lei rim hơ drĕch kon kông tơ̆ Tây Nguyên păng ‘nhŏng mŏ oh khŭl joh ayŏ kơ dŏ soang ‘mêm kơ eng, kŭp yom. Vang tơ roi găh dôm jơ nei mă kơ dih kâu hlôi iŏk đei, bơ ngai chih pơ đơ̆k Niê Thanh Mai akhan, ‘ngoăih kơ tơ drong hưch hanh hăm chih pơ đơ̆k ‘noh oei jing tơ drong hơ drin ưh kơ pơ dơh đơ̆ng kơ dih kâu:“Ĭnh jĭ bơ ngai ưh kơ đei đon hlă, ƀơ̆t ĭnh tơ̆ lăm hơ ioh ‘noh ĭnh jĭ bơ ngai chih tơ̆ Grŭp mă 5, mă 6 lơ̆m grŭp buăl tôch kơ hơ gei kơ ĭnh chăl doh sơ̆, yua thoi noh ĭnh athei hơ drin hloh kơ dôm đe buăl tôch kơ lơ, păng hmă kŭm thoi noh, đe chih 1 ƀai gơh tăh hloi ‘noh ĭnh athei chih 10 ƀai ‘mơ̆i mă gơh tăh, ĭnh athei hơ met tôch kơ lơ. Năr ‘nâu ƀơ̆t lăng dơ̆ng ƀai chih đơ̆ng ‘năr hơ drol ĭnh ƀôh oei athei hŏk pơ hrăm hơ nơ̆ng hơ drin tôch kơ lơ. Rim năr ĭnh ƀôh ĭnh adoi tam mă ‘lơ̆ng păng ĭnh ƀôh 1 tơ drong thoi âu roi chih roi ƀôh ĭnh oei athei hŏk tôch kơ lơ, hơ dai hăm ‘noh ĭnh athei đŏk, đŏk tôch kơ lơ.”

Jĭ Phŏ Giáo sư, Tiến sĩ bơ ngai kon kông mă blŭng tơ̆ Tây Nguyên, yă Tuyết Nhung Buôn Krông, Kơ dră Bộ môn Ngữ văn, khoa Sư phạm, Phŏ Kơ dră vei lăng Anih jang Khoa học Xã hội păng Nhân văn, Hnam trưng Đại học Tây Nguyên hlôi jing tơ drong chhôk ‘nă kơ pơ lei pơ la păng lơ jơ hnơr hŏk tro kơ hnam trưng Đại học Tây Nguyên. 

Đơ̆ng sơ năm 2007 truh dang, yă hăm klo sư, tiến sĩ Kơ măy kơ mŏk kơ tơ̆ng ang Văn Ngọc Sáng păng bơ ngai jang hơ dai sư hlôi bơ̆ jang jơ nei tơ drong hơ met ‘lơ̆ng kơ sô̆ điên tư dôm từ điển Việt - Jrai, Jrai - Việt; Việt - Stiêng, Stiêng - Việt; M’nông- Việt, Việt - M’nông; Chăm - Việt, Việt - Chăm, pơm kơ dră tơ drong jang tơ̆ Anih tơm “Tơ chĕng hơ len et soi kră sơ̆ kơ Êđê”, “Hơ ri brông Êđê”, chih hla ar pơ tho nơ̆r Êđê, hla ar pơ tho nơ̆r Chăm trực tuyến; vang pơm tơ drong jang tơ̆ Teh đak găh “ Hơ năp jang đơ̆ng grŭp bơ ngai jang hơ gei hăm tơ drong jang hơ tŏk tơ iung mŭk drăm - tơ pôl tơ ring Tây Nguyên”, đei hơ vơn vang jang lơ tơ drong jang găh jŏh ayŏ, nơ̆r pơ ma, chư chih kơ bơ ngai Êđê, M’Nông, Jrai, Bahnar...

Lơ tơ drong jang khoa hŏk đei jơ hngơ̆m jang đơ̆ng tiến sĩ Tuyết Nhung đei in jing hla ar păng tơ băt hơ dăh nhen kơ sâp hla ar “ Tơ drong joăt bơ ngai drŏ kăn pơm tơm lơ̆m ŭnh hnam ‘moi kiơ̆ tơ drong hơ ‘moh  Êđê” ; “Tơ drong ‘Nhot sa Êđê”; “Tơ drong hơ ‘mon Y’Khing Jú- H’Bia Ju Yâo” .... 

Ưh khan lăp đei tơ gop lơ găh tơ drong jŏh ayŏ - tơ chĕng hơ len khoa hŏk, PGS.TS Tuyết Nhung Buôn Krông oei jing 1 ‘nu bơ ngai yak hloh tơ drong mơ mat, yua kơ yă rơ neh tơ̆ tơ ring tơ rang kơ Dak Lak, hnam đei truh 12 ‘nu ‘nhŏng oh, kơ ƀăh kơ ƀôch pơ đĭ găh mŭk drăm păng tơ drong hŏk pơ hrăm. PGS.TS Tuyết Nhung Buôn Krông tơ roi: lơ̆m yan âu pơ tho pơ hrăm đơ̆ng mĭnh drô̆ sư ưh khan lăp tơ roi ăn dôm tơ drong kăp gĭt joh ayŏ kơ hơ drĕch kon kông truh hăm tơ pôl, mă oei pơ trŭt tơ drong lui yak truh, mă loi ‘noh jĭ đơ̆ng dôm drŏ kăn sinh viên bơ ngai kon kông.“Dơ̆ng tơ̆ hơ nih pơ tho tơ drong tơ rĕk truh hloh đơ̆ng ĭnh ‘noh pơm liơ pơ jing đei tơ drong păr ang hăm đe buăl mơ lôh, ‘ngoăih kơ tơ drong sŭt lê̆ tơ drong kơ dơ̆ mơ lâu đơ̆ng 1,2 ‘nu oh tam mă pơ̆n tơ roi găh kơ dih, tam mă pơ̆n tơ ƀôh găh joh ayŏ đơ̆ng kơ dih. Hăm ĭnh ‘noh hŏk pơm kơ chư̆k ‘nâu kơ chư̆k to sư ưh kơ kăl, trŏ mơ̆n tơ dăh bơ̆n đei ƀăng kâp mă bơ̆n đei hlôh vao ‘noh tơ drong jang tŏk đơ̆ng bơ̆n ‘lơ̆ng hloh păng tơ pôl kŭm nhen bơ ngai jang hơ dai bơ̆n đĭ đăng rim bơ ngai mưh pơ ma dơ nuh hăm bơ̆n đe gô akhan bơ̆n ‘noh đei đon hơ gei, ‘lơ̆ng păng đei jơ hngơ̆m ‘lơ̆ng. Kơ lih thoi noh ĭnh oei ling lang hơ drin, hơ drin ưh khan lăp ăn kơ dih kâu ĭnh mă ĭnh tơ chĕng ‘noh jĭ tơ drong chhôk ‘nă đơ̆ng đĭ đăng rim hơ drĕch kon kông tơ̆ Tây Nguyên. Drŏ kăn bơ̆n jang gơh, ĭnh jang gơh ‘noh ĭnh tơ chĕng đe drŏ nglo gô jang gơh hloh kơ ĭnh păng dôm đe oh mơ lôh hloh kơ ĭnh ‘noh pă jor tơ drong tơ roi vă đei đăi jơ nei nhen ĭnh ‘noh ĭnh tơ chĕng đe buăl ‘noh gô hiôk hloh kơ ĭnh”.

Yak hloh tơ drong arih mơ mat tat, hŭt lê̆ tơ drong lăng ưh kơ ‘lơ̆ng lơ̆m tơ pôl, hơ drin yak hloh hăm ‘meh vă sơ kơ̆t hơ dăh kơ dih kâu, lơ drŏ kăn bơ ngai kon kông roi ‘năr roi lui ngeh, sơ kơ̆t hơ dăh anih dơ̆ng đơ̆ng kơ dih lơ̆m tơ pôl. Dôm tơ drong tơ plih, dôm jơ nei hlôi iŏk đei pơm ăn tơ drong hơ iă pran kơ tang ăn drŏ kăn kon kông tơ̆ Dak Lak, roi ‘năr roi lơ tơ drong hiôk ‘nao pơ̆ih ăn tơ drong hơ tŏk tơ iung đơ̆ng đe sư lơ̆m rim tơ drong jang.

Bơngai chĭh: Nam Trang

Tơblơ̆ nơ̆r: Thuem