Khe\i ‘năr tơ je# âu, io\k yua tơ drong ư\h kơ hlo#h vao đơ\ng kon pơlei, tơ drong ham kơ lơi đơ\ng rim an^h te\ch mơ dro, pho\ng ư\h kơ ‘lơ\ng hlôi đei [o#h lơ\m rim pơ lei pơ la tơ\ Gia Lai, [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng tru\h io\k yua jang sa păng pơm ăn ble\k kơ đon ăn kơ kon pơ lei jang chu\n mir.

Pho\ng Urê-Silic ư\h kơ hach

Nhen ‘năr hmă, ăh je# đ^ pơyan ‘mi, ‘nho\ng Nguyễn Văn Bẩy oei tơ\ thôn Phù Tiên, xăh Ia Bă, apu\ng Ia Grai năm truh tơ\ anih te\ch tơmam drăm choh jang xa tih hloh kơ xăh răt pho\ng rei ăn hloh 2 ha cà phê păng hloh 200 tơm tiu kơ po. Anih te\ch tơroi ăn kơ ‘nho\ng Bẩy kơloăi pho\ng  Urê-Silic kơ ko\ng ti Thiên Ngưu răt yua hơlen lăng. ‘Nho\ng yua to\ xe\t lơ\m kxo# âu rei tăp dăr tơm cà phê, mă lei truh dang ei hlôi hloh 3 khei, kiơ\ lơ ‘măng ruih đak păng choh tơm, găr găm kơ pho\ng adoi oei hơrăng nhne tơmo. Lu\k lơ\k pho\ng âu lơ\m đak noh hach tong ane# đe\ch. Oei tong ane# noh tơpăr jing keo ‘nhan, nhen teh lân. ‘Nho\ng Nguyễn Văn Bẩy pơma:"Mưh rei tơpăt tơ\ tơm noh inh duh ưh kơ băt kơchơ\t âu. Mă lei yuơ ‘năr noh to#, inh lu\k lơ\k pho\ng atu\m hăm đak vă ruih. Đơ\ng ro\ng tong 10 truh 15 pơn^t noh [ôh hăp đom tơ\ klo\ng kơthu\ng tơnô kơchơ\t ‘nhan âu. Lơ\m 2 k^ minh puơ\t noh đei 1 k^ kơchơ\t ‘nhan”. 

       

Pho\ng ya, ư\h kơ hach nhen hơga

Duh lui kơ pho\ng rei ‘nao yuơ anih te\ch tơroi, [ok Lê Đức Thiện oei tơ\ thôn Phù Tiên, xăh Ia Bă adro# băt âu jing pho\ng ưh kơ ‘lơ\ng [ơ\t tôm 2 ha cà phê kơ unh hnam po hlôi ư\h kơ jing ‘lơ\ng păng ưh kơ đei plei. Đơ\ng rim xơnăm đei yua 8 tấn găr, dang ei pơgar ‘long pơtăm unh hnam [ok oei pă 2 tấn đe\ch. “nao ră, unh hnam [ok axong dôm j^t triu hlj vă răt mơ\r kon tơrong, pho\ng vi sinh păng lơ kơloăi pho\ng nai vă tuh ăn pơgar ‘long pơtăm mă hlôi răm kơtang. {ok Thiện tơroi:"Rơh ie\ đơ\ng tơm cà phê răm, lôch pơđ^, hla dreng hơlu\ng oei pă xơdrai đe\ch. Tơpă noh tơm ưh kơ măh kơchơ\t ‘lơ\ng. Vă hơmet răm noh athei yua mơ\r kon tơrong, pho\ng vô cơ ‘lơ\ng hloh nhen pho\ng Bình Điền, dăh mă kơloăi pho\ng urê, kali. Tơbo\ dăh mưh tuh pho\ng ‘lơ\ng noh 1 xơnăm đei yua 4 tấn găr/1 ha, mă lei yua tro\ pho\ng yăh noh oei pă 1 tấn găr đe\ch”.

       Oei ăh anih tơm xăh Ia Bă, rim xơnăm, anih te\ch pho\ng Luyn Linh te\ch minh [ar tấn pho\ng vô cơ lơ kơloăi ăn kon pơlei jang mir lơ\m xăh. Mă lei, [ơ\t kơloăi pho\ng Urê-Silic te\ch tơle\ch đơ\ng anih âu [ôh băt phốt-pho adro# đei 30% kiơ\ xkơ\t đe\ch, kxo# điện thoăi lơ\m kơđoh kơ[ao ưh kơ đei tơpă... noh [ok Nguyễn Hồng Luyn, tơ ‘ngla anih te\ch akhan noh jing yoch đơ\ng anih vei hơlen tơring te\ch pơdro. Oei dôm anih te\ch nai kăl đei xkơ\t ‘lơ\ng tơmam drăm đơ\ng ko\ng ti păng kjă tro\ [lep hloh [ơ\t răt tơmơ\t tơmam drăm. {ok Nguyễn Hồng Luyn ăn tơbăt: "Ưh kơ ‘lơ\ng dăh mă ‘lơ\ng xđơ\ng hlôi đei anih kpal xkơ\t bơ\ jang. Tơpă đe tơbang tơmam te\ch noh kiơ\ xkơ\t đơ\ng ko\ng ti. Tơmam drăm ‘lơ\ng noh gơnơm đơ\ng ko\ng ti. Nhôn noh bngai te\ch tơmam noh răt tơmam mă nhôn kăl te\ch ăn kon pơlei yua. Oei thoi âu noh răm tơpă, đon lui hăm tơmam drăm po te\ch tơjruh hloi, noh inh pơdreo le# tơmam drăm ăn ko\ng ti”.

        Dang ei, ja#p dêh char Gia Lai đei 15 to\ hnam kmăi pơm tơle\ch pho\ng rei păng hloh 300 anih te\ch tơmam drăm âu. Kiơ\ kơ [ok Nguyễn Duy Lộc, Kdră anih vei lăng ko\ng nghie#p kơ anih jang ko\ng thơng dêh char Gia Lai, tơdrong tơm mă đei tơdrong pho\ng rei yăh lang xă noh yuơ đei lơ anih te\ch pơdro tơgar băl:"Minh [ar anih, mă hăt noh dôm anih te\ch pơdro răh rai tơ\ tơring pơxe\l io\k tơdrong ưh kơ băt hơdăh đơ\ng kon pơlei găh tơmam drăm yăh, tơmam ưh kơ ‘lơ\ng, tơmam ưh kơ băt tơm a hla chă đơ\ng bngai răt yua, pơrăm hăm anih choh jang xa kơ dêh char. Hăm xơnong vei lăng đơ\ng t/đ, anih jang ko\ng thơng pơgơ\r anih vei hơlen tơdrong te\ch răt lơ\m tơring axong khul băm hơlen tơ\ dôm anih te\ch răt pho\ng rei, pơgang hơdrông. Khei năr âu ki, dôm anih jang kpal duh hlôi tơle\ch jang kjăp, tơjră hăm dôm tơdrong kăl vă tang găn tơnăp hloh tơdrong glăi âu”.

        {ok Nguyễn Duy Lộc duh akhan, anih jang ko\ng thơng hlôi iung jang mă lei duh tam mă ke\ tang găn pho\ng rei yăh, ưh kơ ‘lơ\ng. Tơdrong tơm noh kiơ\ kơ tơdrong xkơ\t kxo# 163/2013 đơ\ng jơnu\m pơgơ\r te\h đak ưh kơ ke\ hơlen ôh. Mă [ôh pho\ng rei ưh kơ ‘lơ\ng noh trong phak kơtang hloh duh lơ\m tơdrong thu io\k tơmam drăm đe\ch, xkơ\t te\ch tơmam xđơ\ng ‘lơ\ng. Tơdrong mă âu pơm ăn kơ pơngơ\t đon hiong jên hu, hoach jơhngơ\m đơ\ng kon pơlei tam mă băt truh lai yơ ke\ pơtôch.      

                                  (Lan: chih ako\m păng tơblơ\ nơ\r Bahnar)