VOV4.Bahnar -  Đei vei xơđơ̆ng tơbang găh hơgăt teh Buôn Ma Thuột ăn tơmam ka phê găr đơ̆ng xơnăm 2005, mă lei kơyuơ gơnơm tĕch răt găr, noh ka phê Buôn Ma Thuột dar deh “hiơt hiong” lơ̆m tơring tĕch răt. Ka phê Buôn Ma Thuột đei đe ư ang mă lei tam mă iŏk yua kơjăp, tam mă hơtŏk lơ kơjă kăp gĭt ăn bơngai jang pơtăm ka phê.  

Lơ̆m pơgar ka phê jơk ƀlĭk pơtăm hrau hăm tơm sâu riêng, ƀơr, tiu, ƀok Y Ki Buôn Krông, tơ̆ pơlei Kŏ Tam, xăh Ea Tu, plei tơm Buôn Ma Thuột ăn tơbăt, pơgar pơtăm âu đei jang kiơ̆ tơchơ̆t apŭng plenh teh, đei plei xơđơ̆ng 3 tâ̆n minh puơ̆t ka phê găr rim ha. Jing bơngai jang lơ̆m Hơp tak xăh choh jang xa Ea Tu, pơtăm ka phê kiơ̆ pơkăp kơjăp xơđơ̆ng, tơmam ka phê kơ unh hnam ƀok hơnơ̆ng đei tĕch hăm kơjă kăp hloh lơ̆m tơring: “Athei jang mă trŏ pơkăp đơ̆ng RFA yơh, thoi đe pơtơm răt ka phê ba. Jang noh athei chih akŏm lơ̆m hla bar kiơ̆ khul, pruih pơgang, tuh phŏng thoi yơ, khei năr yơ... păng lai yơ pĕ yua, đang kơ noh chă kăt hleh xơdrai, vei jang.. noh athei hŏk hơlen tôm tong. Truh ăh tĕch noh ka phê găh hơp tak xăh gô hơkŏp lơ̆m kơjă tĕch 1 rơbâu hlj 1 kĭ ka phê hơdrih”.

Kơdră Jơnŭm jang jên hu, Kơdră Hơp tak xăh choh jang xa hơtŏ hơnơ̆ng Ea Tu, ƀok Trần Đình Trọng ăn tơbăt, lơ̆m tơbang tơring teh Buôn Ma Thuột ăn ka phê ‘lơ̆ng hloh lơ̆m kơpal teh, pơm tơlĕch ka phê kiơ̆ tơchơ̆t apŭng plenh teh, noh jing tơdrong tơm vă hơp tak xăh hơtŏk kơjă tơmam drăm. Mă thoi noh, dôm xơnăm kơ âu, rim anih jang mŭk drăm adrô̆ răt pơhlom 50% tơmam ka phê găr đei pơkăp kơ hơp tak xăh. Kơsô̆ nai noh hloh 300 tâ̆n, hơp tak xăh pơgơ̆r pơm tơlĕch ka phê pŭk đei hơnăn Ea Tu păng pơjing ka phê kăp gĭt, dar deh hơtŏk kơjă pơtăl kơ tĕch ka phê găr vă hơna: “Hơnăn tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột pơma tơpă noh adoi oei brang brưh, noh Jơnŭm jang jang ka phê Buôn Ma Thuột vă tơplih jang ‘nao noh pơjing ka phê kăp gĭt. Hơp tak xăh duh vang jang lơ̆m jơnŭm, kơyuơ noh duh hăt hot, xơnăm mă yơ duh akŏm pơlong ka phê ‘lơ̆ng, đơ̆ng noh tơgop pơjing ka phê Buôn Ma Thuột athei jing ka phê ‘lơ̆ng hloh, athei đei ka phê kăp gĭt vă apŭng plenh teh băt truh păng bơ̆n gơh hơtŏk kơjă tĕch, ưh kơxĭ adrô̆ tĕch ka phê găr hmă nhen adrol ki noh hăp ưh đei yua lơ tơdrong”.

Trŏ nhen mưh adrô̆ tĕch tơmam, ka phê găr đei tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột gô “hiơt hiong” lơ̆m tơring. Kiơ̆ kơ ƀok Lê Đức Huy, Phŏ Kơdră dơnơm kơ Anih jang tĕch răt tơmam drăm hăm teh đak đe 2/9 Đăk Lăk, hơnăn ka phê Buôn Ma Thuột adrô̆ tơpă tơguăt hăm dôm tơmam ka phê pŭk, ka phê hoa tan. ‘Meh iŏk yua tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột noh athei tơguăt hăm dôm anih hơna ot, tơguăt hăm tơmam iŏk yua mă hơtuch, vă tơbăt hăm bơngai yua tơpă jing tơmam kăp gĭt kơdih. Hăm kơchư̆k jang Phŏ Kơdră Jơnŭm jang ka phê Buôn Ma Thuột, ƀok Lê Đức Huy ăn tơbăt, dôm xơnăm ko ưâu, Jơnŭm jang hlôi pơtho ăn rim bơngai vang jang iŏk yua tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột ăn tơmam ka phê pơm tơlĕch: “Dang ei noh Jơnŭm jang gô pơtoi tơroi lang xă tơdrong iŏk yua tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột noh đe athei đei tơring pơtăm tơ̆ Buôn Ma Thuột, đe athei tơbang hơdăh tơdrong răt ka phê găr đơ̆ng tơring tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột, păng mă 3 noh tơdrong hơna athei rơgoh xơđơ̆ng vă pơ ‘lơ̆ng ka phê đơ̆ng rŏng kơ hơna athei vei xơđơ̆ng ƀâu phu kơ ka phê Buôn Ma Thuột noh guăng ‘lơ̆ng, ƀâu phu kơdih. Tơdrong mă noh jơnŭm jang kăl đei bơngai jang chă tơroi tơbăt duh nhen vei lăng tơbang hơgăt găh tơdrong hơna ot ka phê pŭk hoa tan. Duh adrin pơm đei minh trong jang vei xơđơ̆ng tơm a hla chă, vei xơđơ̆ng tơbang hơgăt teh, mă tam pơkăp đei găh tơring tĕch răt”.

Pơkăp tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột ăn tơmam ka phê găr đei kĭ pơkăp vei xơđơ̆ng lơ̆m teh đak đơ̆ng xơnăm 2005, tơ ‘ngla pơgơ̆r noh Anih vei lăng kon pơlei dêh char  Đăk Lăk, Anih jang Khoa hŏk Kŏng ngê̆ jing anih vei lăng, Jơnŭm jang ka phê Buôn Ma Thuột jing anih iŏk yua. Hlôi đei 12 anih jang tơ̆ Buôn Ma Thuột chih măt iŏk yua tơbang âu hăm hơgăt pơkăp jê̆ 15.000ha, akŏp tơmam hloh 46.000 tâ̆n ka phê găr rim xơnăm, hăm 9 rơbâu unh hnam kon pơlei vang jang. Tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột duh hlôi đei chih măt vei lăng tơ̆ 10 teh đak păng tơring teh, dang ei tŏk bŏk oei đei vei lăng tơ̆ tơring tĕch răt EU păng Nhâ̆t. Đơ̆ng xơnăm 2016, tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột pơtơm iŏk yua hăm tơmam ka phê hơna. Dang ei rim xơnăm tơmam ka phê hơna, ka phê pŭk đei logo ka phê Buôn Ma Thuột noh pơhlom 80 tâ̆n, to0\ xĕt xot pơtêng hăm tơring tĕch răt duh nhen tơdrong ư ang, tơmam ka phê kơ tơring. Ƀok Phạm Gia Việt, Phŏ Kơdră Anih jang Khoa hŏk kŏng ngê̆ dêh char Đăk Lăk ăn tơbăt, khei 4/2021, tơbang hơgăt Buôn Ma Thuột pơtơm đei Anih vei lăng kơ̆l ‘ngok rơgei pơkăp pơih xă vei lăng lơ̆m teh đak ăn tơmam ka phê hơna, ka phê pŭk ‘lơ̆ng. Dang ei, Anih jang tŏk bŏk oei tơgŭm ăn Anih vei lăng kon pơlei dêh char Đăk Lăk tơbang hla bar pơkăp hơmet trong vei lăng, iŏk yu amă trŏ ƀlep hăm tơchơ̆t ‘nao: Tơchơ̆t vei lăng, iŏk yua tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột noh tŏk bŏk oei hơmet ‘măng mă ƀar, duh jê̆ truh mă hơtuch bơih, dang ei tŏk bŏk oei pơtruh ăn dôm anih vang jang đei tơrĕk, bơngai răt yua vă đei akŏm nơ̆r tơgop. Tơdrong vei xơđơ̆ng kơ̆l ‘ngok rơgei âu duh jing minh tơdrong tơnap, kơlih ưh đei pơđep đe athei vang jang, mă lei mưh hlôi vang jang noh đe athei pơm kiơ̆ dôm tơchơ̆t tơlĕch găh kơ̆l ‘ngok rơgei âu. Pơtih nhen găh hơnăn, chih tơbang... ning mônh kơnh đe ‘meh vei lăng noh đe athei kĭ pơkăp. Oei mưh ưh vang jang noh ưh đei pơđep ôh.

Vă gơh đei yua tơdrong tơbang hơgăt teh Buôn Ma Thuột ăn tơmam ka phê, dôm anih jang mŭk drăm, tơ ‘ngla bơngai jang athei pơm kiơ̆ lơ tơchơ̆t tơlĕch. Mă lei lơ̆m  “pơkăp” tơmam ka phê tĕch lơ̆m tơring dang ei, tơnap vă xơkơ̆t tơ̆ yơ tơpă ka phê đơ̆ng Buôn Ma Thuột. Ka phê Buôn Ma Thuột mă đe ư ang mă lei tam mă đei jơnei kơjăp, tam mă hơtŏk kơjă kăp gĭt ăn bơngai pơtăm ka phê. Tơdrong pơngơ̆t găh tơbang hơgăt ka phê Buôn Ma Thuột “hiơt hiong” lơ̆m tơring tĕch pơdro noh jing tơdrong ƀôh hơdăh.

Lan chih păng pơre nơ̆r