Tơ̆ khoa hơmet jĭ jăn ăn hơioh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, tơjê̆ âu kơsô̆ hơioh năm khăm yoa ưh sơđơ̆ng lơ̆m jơhngâm, ưh jăh gơ̆h pơma roi đunh roi lơ. Jô̆ păh lăp 1 năr khoa iŏk hơmet ăn 6 truh 7 ‘nu hơioh. Đe hơioh jĭ đa ƀôh thoi âu nhen: ưh jăh gơ̆h pơma, pơma tŏ sĕt mă ưh ‘nŏh măt đa tơtĕp, tưk hơngiĕng, tưk hơkar klĕng, kơ kreh kơ̆l, tơhôih, pơma hơdrô̆, hơdrăi tơkĕch... Hơlen năng blŭng a ăn ƀôh yoa tơpŏh đơ̆ng kră, ưh hiôk lơ̆m jơhngâm kŭm đei tơdrong jĭ pơma hơrăk; jĭ lơ̆m ‘ngok đơ̆ng nge, pham lĕch lơ̆m ‘ngok, jĭ pơ ‘ngieh lơ̆m ‘ngok…), hơioh ưh ‘mĕh ngôi hơdai hăm bơngai nai, hơioh đei tơdrong hli tăr văr lơ̆m jơhngâm… jing đei lơ hơioh ưh jăh gơ̆h pơma yoa anih oei xa ưh kơlăp. Hơioh đei mĕ ƀă ‘mêm hlŏh tơdrong mă ưh ‘nŏh pră hơchăng ưh đei vei lăng, hơnơ̆ng ăn hơioh năng điên thoăi, lăng tivi lơ, ưh gan tơƀâp pơma nuh hăm rim bơngai jŭm dăr…

Pơtih gia nhen thoi mon N.Q.T, 6 sơnăm, oei tơ̆ phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk oei hơmet jĭ tơ̆ hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên yoa ưh jăh gơ̆h pơma. Bơngai lơ̆m hnam tơroi, mĕ ƀă mon năm jang hơtăih kơna gơih mon ăn yă ƀok vei lăng. Adrol kơ ‘nŏh mon kŭm ha ƀơ̆r pơma 1, 2 nơ̆r mơ̆n mă lei ưh gơ̆h pơma tơrơ̆k tơrơ̆k tôch nơ̆r. Tơjê̆ âu mon T. năm hŏk, ưh gan pơma nuh hăm bôl boăl păng hŏk ưh đei mơ̆ng ƀai kơna unh hnam cho mon năm tơ̆ hnam pơgang vă chă nơ̆r roi tơƀôh păng hơmet ăn.

Yă Nguyễn Thị Vân, yă mon T, tơroi: “Mon 3 sơnăm tam mă gơ̆h pơma 1 nơ̆r kiơ, ‘mĕh sŏng xa sư pơtao hăm ti đĕch. Mĕ ƀă năm jang ưh kơ văn, mon tơ̆ hnam oei hăm ƀok yă. Ƀok yă kŭm ưh kơvăn ‘năi kơna đa lê̆ mon lăng tivi đang kơ ‘nŏh pơih nhak teh đak đe mơ̆ng lăng. Ưh đei lăng kênh nơ̆r Yoăn, apinh hăm nơ̆r yoăn ‘nŏh sư ưh băt yă kiơ kơna chơ năm khăm. Ƀak si khăm akhan mon jĭ bơngai ưh jăh gơ̆h pơma.”

Oei mon nai ‘nŏh T.T.H (4 sơnăm) tơ̆ xăh Cư Kuin, dêh char Đắk Lắk, mon lăp pơma 1,2 nơ̆r ƀônh đĕch, ưh gơ̆h pơma lơ nơ̆r kơna đa thĕng ưh đei pơma đunh đunh. Truh mon đei 4 sơnăm mă lei oei pơma ưh kơ rơđăh, ưh kơ hlôh, hơnơ̆ng pơma lon nơ̆r. Mă đơ̆ng mon hơnơ̆ng chă pơma nuh lơ̆m hnam, pơm ngôi lơ tơmam, băt kơ kuơch ti, kơ kreh kơ̆l, tơƀôh tơdrong lăp đon dăh mă ưh mưh ưh đei pơm kiơ̆ tơdrong ‘mĕh vă mă lei unh hnam oei hơnơ̆ng hli pơngơ̆t yoa mon pơma hiơ̆, ưh jăh gơ̆h pơma ƀiơ̆ pơting hăm bôl boăl tơhnơr sư.

Mŏ Trần Thị Thắm, mĕ mon H tơroi: “Ƀât ‘nao 1 sơnăm 1 puăt mon kŭm ha ƀơ̆r pơma 1,2 nơ̆r bơih, mă lei klep truh 4 sơnăm mon oei ưh gơ̆h pơma lơ. Mon hơnơ̆ng oei tơ̆ hnam lăng tivi, điên thoăi. Lĕch tơ ‘ngoăih ‘nŏh mon ƀôh hrơ mơ lou, vi, đa teh boăl.”

Kiơ̆ ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh – Khoa hơmet jĭ jăn ăn hơioh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, hrei ‘nâu, điên thoăi, kơmăy tinh bảng, tivi hơnơ̆ng đei mĕ ƀă iŏk yoa hlŏh tơdrong, hăm lơ tơdrong nhen vă kon ngôi 1 ƀôt, ưh đei vi hăm mĕ ƀă, vă pơlung kon sŏng xa. Đơ̆ng dôm tơdrong ‘nâu sư pơjing tơdrong juăt păng tŭn hơioh jing “pơ kuĕl” lăng điên thoăi, tivi, pơm ưh kơ hiôk lơ̆m jơhngâm, ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh jơhngâm pran. Tơdrong pơngơ̆t hlŏh jĭ mă đơ̆ng hơioh đei lơ tơdrong nhen ưh jăh gơ̆h pơma bơih ră mă lei lơ mĕ ƀă oei ưh tom băt, mă ưh ‘nŏh năng ‘nŏh nhen thoi tơdrong hmă đĕch, gô truh dôm tơdrong ‘noh roi dêh, pơma hơrăk, hơioh ưh jăh gơh pơma pơting hăm bôl boăl tơhnơr sư ‘nŏh pơtơm chơ năm khăm.

Ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh ăn tơbăt: “Tơdrong unh hnam chơ ba kon năm khăm hơmet klui sư jing đei tơdrong ưh ‘lơ̆ng, ‘nŏh jĭ hơioh ưh đei pơma hiôk thoi hmă, jing ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơdrong hŏk pơhrăm kŭm nhen jơhngâm đon ning mônh kơnh. Păng dôm bơngai ưh jăh gơ̆h pơma hrôih ning mônh kơnh gô đei dôm tơdrong hal hơdrô̆, ưh ‘mĕh mơ̆ng đe pơma mă ưh ‘nŏh ngôi hơdrô̆, kuă tơƀâp đe nai, hli pơngơ̆r lơ̆m jơhngâm.”

Kŭm kiơ̆ ƀak si Hạnh, tơdrong ưh ‘lơ̆ng đơ̆ng hơioh ưh jăh gơ̆h pơma ‘nŏh tôch dêh mă lei lơ mĕ ƀă oei tam mă băt. Tơdrong mă blŭng ‘nŏh jĭ tơdrong pơma xa, hơioh tôch pơmat tat mưh pơma nuh hăm rim bơngai. Ưh hlôh, dăh mă hlôh vao nơ̆r bơngai jŭm dăr pơma tôch hiơ̆; ưh đei tôm nơ̆r vă pơma tơƀôh dôm tơdrong ‘mĕh vă dăh mă athei đei pơm kiơ̆ jơhngâm đon kơdih, đơ̆ng noh pơm ưh ‘lơ̆ng truh tơdrong pơm boăl, tơdrong pơvei hăm dôm bơngai jŭm dăr. Mă 2 ‘nŏh ƀơm truh tơdrong hŏk pơhrăm, tơdrong đŏk, chih, hlôh vao ƀai pơtho. Hơioh jing hŏk kơtul, đơ̆ng noh ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh jơhngâm đon đe hơioh, jing hrơ mơlou, hli pơngơ̆t, ‘mĕh ngôi hơdrô̆ păng ƀônh vi, hơvĕng. 

Lơ̆m khei ‘năr hơmet ăn hơioh, mĕ ƀă athei hơnơ̆ng pơma nuh hăm hơioh, đŏk hla ar ăn hơioh mơ̆ng, pơlung hơiŏh hue lăng, răp mơ̆ng nơ̆r bơ̆n pơma, hue lăng dôm tơmam hơyơ mă mĕ ƀă pơma truh. Athei pơma tơƀôh dôm tơmam ƀât măt, dăh mă dôm tơdrong ‘nao đei. Lê̆ pơgŏ hơioh pơma rok, mă athei đei nơ̆r pơlung, nơ̆r pơ ư mưh hơioh pơhrăm pơma, pơlung sư pơm kiơ̆ dôm tơdrong ƀônh, hơiă vă tơgŭm hơioh pơ̆n pơma tơlĕch nơ̆r. Hơdai hăm ‘nŏh pơtho ăn hơioh pơma dôm nơ̆r ƀônh hơdrol. Lĕ ăn hơioh năng tivi, điên thoăi lơ hnang, athei vei lăng jơ păng rim tơdrong sư lăng. Mĕ ƀă athei lăng hơdai hăm hơioh bơ̆n pham hoăt hoă, ka nhak păng roi tơƀôh dôm tơdrong hơiă, dôm bơngai lơ̆m phim, nơ̆r pơma nuh lơ̆m phim vă pơm ăn hơioh pơma kiơ̆ hrĕnh.

Mưh ƀôh hơioh đei tơdrong kiơ ‘nŏh nhen vă pơma hiơ̆, ưh jăh gơ̆h pơma, mĕ ƀă athei jăh chơ ba hơioh năm tơ̆ hnam pơgang hơmet jĭ ăn đe Hơioh vă đe ƀak si khăm hơlen. Kiơ̆ đơ̆ng tơdrong ưh jăh gơ̆h pơma thoi yơ păng dôm sơnăm mă đe ƀak si gô đei trong hơmet mă lăp vă gơ̆h hơmeh klăih tơdrong ưh jăh gơ̆h pơma tơ̆ đe hơioh.

Tơdrong ưh jăh gơh pơma tơ̆ hơioh ưh khan lăp jing tơdrong găh nơ̆r pơma mă oei gô jing tơƀôh đơ̆ng dôm tơdrong đei hơmơt ưh kơ ‘lơ̆ng truh jơhngơ̆m đon păng jơhngơ̆m pran kơ đe hơioh. Vă hlôh dơ̆ng găh tơdrong ‘nâu grŭp chih kơtơ̆ng ang nhôn hlôi đei jơ pơma dơnuh hăm ƀak si chuên khoa găh jơhngơ̆m đon tơchĕng Phan Thị Hồng Hạnh – Khoa hơmet đe hơioh jĭ, Hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên.

-Tơdrong tơm pơm ăn ưh kơ jăh gơh pơma tơ̆ hơioh ‘noh lơ liơ hă ƀak si?

Ƀak si Hạnh: Hơioh ưh kơ jăh gơh pơma đei lơ tơdrong tơm pơm ăn, pơtih gia nhen hơioh đei dôm tơdrong găh mơ̆ng ưh kơgan kơtơ̆ng, lăng ưh kơ gan bang, yua thoi noh mưh hơioh mơ̆ng ưh kơ gan kơtơ̆ng hơnhăk truh tơdrong mơ̆ng nơ̆r pơma gô ưh kơ tôm, kơna jing mĭnh ‘nu hơioh ưh kơ tơ̆ng ‘noh gô ưh kơ gơh pơma. Ƀlă kơ ‘noh jĭ hơioh đei ưh kơ ‘lơ̆ng găh tơdrong ưh kơ ‘meh ngôi hơdai hăm bơngai nai, ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng tơdrong ngôi hơdai, pơma dơnuh kŭm nhen mơ̆ng akŏm nơ̆r pơma tôch kơ lơ. Dăh mă 1,2 ‘nu hơioh đei dôm tơdrong jĭ nhen muh hueh, ƀơ̆r hong, ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơdrong nơ̆r re, dôm tơdrong jĭ đơ̆ng nge ‘noh hơioh đei jĭ  Down, nhiễm sắc thể, hơioh đei jĭ ‘ngok, hiơ̆ kơ nơnăm. ‘Ngoăih kơ ‘noh oei đei 1,2 tơdrong tơm pơm ăn nai nhen ưh kơ đei bơngơ̆t truh đơ̆ng ŭnh hnam, mĕ ƀă năm jang hrăt hrot, ưh kơ đei jơ năr vei lăng kon hơ ‘lơ̆p; hơioh lăng điện thoại, tivi lơ; hơioh drŏ nglo đa hiơ̆ kơ pơma hloh kơ hơioh drŏ kăn; 1,2 tơdrong tơm nai nhen jơhngơ̆m jăn, jơhngơ̆m đon tơchĕng đơ̆ng mĕ ƀơ̆t oei hơnăp ưh kơ ‘lơ̆ng, đei dôm tơdrong jĭ ƀơ̆t oei hơnăp dăh mă rơneh ưh kơ tôm khei, ưh kơ tôm kĭ... kŭm gô ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơdrong pơma tơ̆ hơioh.

- Tơmam điện tử đei ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơdrong ưh kơ jăh gơh pơma tơ̆ hơioh thoi yơ hă ƀak?

Ƀak si Hạnh: Hơdrol sơ̆ đe rơneh kon lơ, ‘nhŏng pơngôi hăm oh, ‘lŏ pơngôi hăm ‘lơ̆p, hơioh rông ƀôt chă ngôi hăm băl. Kon đei pơngôi, pơma dơnuh tôch kơ lơ. Mă lei, dang ei ‘noh mĕ ƀă hăt kơ jang; ƀơ̆t lăp rông ƀôt jê̆ hnam băl mă lei kŭm ưh kơ băt băl păng jơ năr đơ̆ng đe kon tơklep hăm điện thoại, ti vi lơ hloh. Lơ ŭnh hnam hơioh lăng 1 năr 4 truh 5 jơ ƀơ̆t lăp lăng prăt năr, sŏng sa kŭm athei đei điện thoại ‘mơ̆i mă chu sa. Yua thoi noh, hơioh hiơ̆ kơ pơma roi ‘năr roi tŏk ‘noh yua đơ̆ng ưh kơ gan pơma dơnuh đơ̆ng bơngai hăm bơngai.

- Tơdrong ƀôh hơdăh tơ̆ hơioh ưh kơ jăh gơh pơma thoi yơ hă ƀak si?

Ƀak si Hạnh: Hơioh ưh kơ jăh gơh pơma vă khan ‘noh jĭ hơioh ưh kơ tih ‘lŏ hmă pơting hăm hơioh bơ hnơr. Ƀôh hơdăh mă blŭng ‘noh jĭ hơioh hiơ̆ pơma dơnuh; pơtih gia nhen hơioh 6 khei hui đei tơƀôh, ưh kơ bơngơ̆t truh măt chă lơ lăng, pơm đơ̆ng bơngai ‘lŏ; hơioh 12 khei ưh kơ yua hơ nglou tơ hlou vă tơhlou ti dăh mă hơioh ưh kơ đei hlôh nơ̆r pơma ƀônh hmă, ưh tam mă đei pơma pơlăm; hơioh 18 khei athei gơh pơma đei hơla kơ 10 nơ̆r hơdrô̆; dăh mă mưh mĕ ƀă athei kon iŏk tơmam jum dăr sư mă sư ưh kơ hlôh păng ưh kơ băt tơmam ‘noh jĭ tơmam jum dăr sư...; hơioh 24 khei athei gơh pơma hơla kơ 50 nơ̆r dăh mă hơioh tam mă gơh pơma đei 2 nơ̆r hơdai (pơtih gia nhen yă ơi, mĕ ơi...); dang 3 sơnăm hơioh ưh kơ gơh pơma lơ nơ̆r đơ̆ng 3 truh 5 nơ̆r păng hơioh đơ̆ng 4 truh 5 sơnăm mă ưh kơ gơh tơl dôm nơ̆r apĭnh bu, yă kiơ, tơ̆ yơ, yua kơ kiơ, thoi yơ dăh mă ưh kơ gơh chă tơroi tơdrong.

-Hơnăp jang đơ̆ng ŭnh hnam lơ̆m tơdrong chă ƀôh păng hơmet hrôih hơioh ưh kơ jăh gơh pơma tơ̆ hơioh thoi yơ?

Ƀak si Hạnh: Ŭnh hnam đei hơnăp jang gĭt kăl lơ̆m tơdrong ưh kơ jăh gơh pơma tơ̆ hơioh. Ưh kơ đei bu hlôh kon dang mĕ ƀă, băt kon kơdih tŏk bŏk tơ̆ yơ, tih vơ̆ lơ liơ păng mă 2 ‘noh jĭ kơdih mĕ ƀă ‘noh jĭ bơngai đei lơ jơ năr hăm kon, đơ̆ng tơdrong sŏng sa, tep, ngôi pơchơt klĕp truh khei ‘năr hơmet ăn kơ kon. Kơdih mĕ ƀă ‘noh jĭ bơngai yak hơdai hăm kon, pơngôi hăm kon vă kơ kon păi ƀiơ̆, jăh gơh pơma hloh. Păng kŭm jing bơngai tơlĕch ăn tơdrong tơchơt truh tơdrong hơmet hrôih dăh mă klui hơioh hiơ̆ pơma. Lơ̆m khei ‘năr măih vă hơmet hơioh hiơ̆ pơma ‘noh jĭ khei ‘năr hơdrol kơ 3 sơnăm. Găh lơ năm khăm păng hơmet tơ̆ âu tôch kơ hrôih, hmă hmă 18 truh 20 khei, ‘noh tơdrong hơmet tôch kơ đei yua. Yua kơ khei ‘năr âu hơioh tam mă đei ƀôh pơm ưh kơ ‘lơ̆ng lơ păng khei ‘năr âu ‘ngok tam mă ‘lơ̆ng tôm kơna tơdrong proh hơmet ming tơdrong pơm 1 trong ƀônh hloh, đei yua hloh.

-Lei ah, bơnê kơ ih ƀak si găh tơdrong pơma dơnuh năr ‘nâu hơ!