Vă jê̆ 20 sơnăm hơdrol, lơ̆m 1 ‘măng vang plang song pham tơgŭm, ‘nhŏng Dương Xuân Thông (46 sơnăm) oei tơ̆ phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk mă băt kơdih đei pham khăi O Rh-. Đơ̆ng tơdrong tơchĕng bơngơ̆t blŭng a, sư ƀrư̆ ƀrư̆ hlôh akhan dôm kơtoh pham kơdih tŏk bŏk đei gô jing tơdrong hiôk hơrih ‘lơ̆ng hloh hăm dôm bơngai vang lei lăi grŭp pham. Đơ̆ng noh truh dang ei, mưh rim ‘măng iŏk đei nơ̆r krao đơ̆ng Anih tơmơ̆t pham dêh char Đắk Lắk, sư tă kơ hơdrin proh hơmet tơdrong jang vă đei măt. ‘Nhŏng Dương Xuân Thông tơroi:

“Ƀơ̆t blŭng ĭnh tơchĕng ƀônh ƀŏ plang song pham ‘noh jĭ vă dŏng tơgŭm bơngai jĭ kơ̆p kư̆u. Đơ̆ng rŏng âu, chă hơlen lăng hlôh đei ‘noh ĭnh găh grŭp pham khăi dang 0,04% kơsô̆ kon pơlei đei grŭp pham âu kơna đơ̆ng noh ĭnh vang plang song pham hơnơ̆ng hloh păng tơchă ‘nhŏng oh lơ̆m tơpôl grŭp khăi vă tơgŭm băl. Kơplăh ba kăl ‘noh đe sư gô tơgŭm ba dơ̆ng. Ĭnh plang song pham đei dang 10 ‘măng, rim ‘măng plang song pham đang jơhngơ̆m pran hmă, jơhngơ̆m đon kŭm hiôk hloh. ‘Meh akhan dôm bơngai tam mă băt đei kơdih ‘noh grŭp pham khăi ‘noh chă hơlen lăng păng vang jang lơ̆m kâu lak ƀô̆ grŭp pham khăi kơ dêh char roi ‘năr roi lơ hloh”.

Kŭm đei lơ̆m hơkâu grŭp pham khăi A Rh-, mŏ Ngô Võ Hồng Anh (47 sơnăm) tơ̆ phường Tân An, dêh char Đắk Lắk hlôi đei dang 25 ‘măng plang song pham tơgŭm. Tơdrong pơm ăn kơ mŏ ƀlŏk hloh ‘noh jĭ 1 ‘nu hơioh đei jĭ pham ưh kơ măh đơ̆ng nge athei ƀet tơmơ̆t pham hơnơ̆ng vă pơvei tơdrong hơrih. Kơlih đơ̆ng um rup ‘noh hlôi tưk tơiung dơ̆ng jơhngơ̆m vă sư hơnơ̆ng vang yak hơdai hăm kâu lak ƀô̆. Mŏ Ngô Võ Hồng Anh tơroi:

“Sơ̆ năm jang tơ̆ siêu thi Co.opmark ĭnh đei vang plang song pham. Đơ̆ng rŏng kơ plang song pham ĭnh ƀôh pran. ‘Măng mă 2 plang song pham ĭnh mă băt kơdih kâu đei grŭp pham khăi. Dang ei nhen jing tơdrong joăt, mưh 3 khei mă ưh kơ năm plang song pham ƀôh ưh kơ hiôk kơna athei năm. Đơ̆ng rong kơ pơdơh jang tơ̆ Siêu thị Co.op Mark, vih tơ̆ phường ĭnh oei hơnơ̆ng plang song pham. Đei ‘măng đei 1 ‘nu hơioh tơ̆ Bình Dương (so) đei ưh kơ măh pham dêh măh năm tơ̆ Đắk Lắk vă ƀet tơmơ̆t pham, hnam pơgang pơma dơnuh hăm inh năm păng lăng ƀôh hơioh tôch kơ mơnat. Đơ̆ng noh mưh 3 khei ĭnh plang song pham kơ mon ‘noh. Ĭnh vang jang lơ̆m kâu lak ƀô̆ grŭp pham khăi đei 4, 5 sơnăm bơih, hơnơ̆ng 3 khei năm plang song pham 1 ‘măng. Ĭnh lăp băt akhan oei pran jăng ‘noh oei asong ăn pham mă ưh kơ đei tơchĕng lơ”.

Ưh khan lăp hơdrô̆ ‘nhŏng Thông, mŏ Hồng Anh mă dôm bơngai nai lơ̆m Kâu lak ƀô̆ grŭp pham khăi RH- dêh char Đắk Lắk oei hơnơ̆ng bơ̆jang kiơ̆ dôm tơdrong jang ‘lơ̆ng hơiă rim năr. Mĭnh ‘nu mĭnh tơdrong hơrih, tơdrong jang pha ra băl mă lei tơdrong atŭm đơ̆ng đe sư ‘noh jĭ tơdrong ‘mêm kơ eng păng jơhngơ̆m đon jang tơnăp hăm tơpôl păng ling lang vang tơgŭm mưh bơngai nai kăl kơ tơgŭm. Kơlih đơ̆ng jơhngơ̆m đon păng dôm tơdrong bơ̆jang hơdah ‘lơ̆ng ‘noh, dôm bơngai jang lơ̆m kâu lak ƀô̆ Grŭp pham khăi RH- dêh char Đắk Lắk hlôi dŏng đei lơ bơngai tơ̆ hơnăp tơdrong lôch, hơdai hăm păr ang jơhngơ̆m ‘mêm mơnat, tơgop pơjing 1 tơpôl tơgoăt tơgoăl, vang tơgŭm păng ƀĕnh jơhngơ̆m băt ‘mêm.

Grŭp pham Rh- jĭ grŭp pham tôch kơ khăi lơ̆m tơpôl, bơngai đei grŭp pham Rh- đei kơsô̆ tôch kơ tŏ sĕt (mưh 1.000 ‘nu đei 1 ‘nu găh grŭp pham khăi). Mă kăl, hăm bơngai jĭ đei grŭp pham Rh-, tơdrong ƀet tơmơ̆t pham athei đei pơm kiơ̆ đơ̆ng pham hơdai grŭp lăp ‘mơ̆i. Yua thoi noh, mưh đei ƀôh dôm tơdrong kơ̆p kư̆u dăh mă hơmet dôm tơdrong jĭ găh pham, tơdrong tơchă đei pham trŏ lăp lơ̆m khei ‘năr kơđeh vă khan tơchơ̆t truh tơdrong hơrih bơngai jĭ. Pham ‘noh jĭ tơmam sinh học gĭt kăl, truh dang ei tam mă đei tơmam hơ yơ gơh tơplih. Lơ̆m kơplăh ‘noh, pham đơ̆ng rŏng kơ plang song lăp gơh vei lăng lơ̆m 1, jơ năr kăl đĕch, tôch ai dang 42 năr. Yua thoi noh, tơdrong pơvei pham mong răk sơđơ̆ng ling lang jing hơnăp jang gĭt kăl hăm anih jang pơgang. Vă kơchăng pham pơyua ăn kơ̆p kư̆u, sơnăm 2022, Kâu lak ƀô̆ Grŭp pham khăi Rh- dêh char Đắk Lắk đei pơjing. Truh dang ei, kâu lak ƀô̆ hlôi đei hloh 60 ‘nu, jing khŭl plang song pham hơmet hiă gĭt kăl, ling lang hơmet jơhngơ̆m hơdrol mưh đei ‘meh vă. Ƀok Trần Quang Huy - Kơdră vei lăng Anih ƀet tơmơ̆t pham dêh char Đắk Lắk tơbăt:

“Kâu lak ƀô̆ grŭp pham khăi dang ei tŏk bŏk pơvei tôch kơ ‘lơ̆ng. Đei 1 ‘nu bơngai vei lăng Kâu lak ƀô̆ dang ei tŏk bŏk jing kang ƀô̆ chĕp kơ̆l kơ Anih jang, vei lăng răh tơdrong jang sơng iŏk pham kŭm nhen kâu lak ƀô̆, grŭp vă vei sơđơ̆ng tơdrong kơtơ̆ng ang mă bơ̆n mưh đei ‘meh kăl truh dôm grŭp pham khăi hrĕnh, pơm lăp hăm ‘meh vă đơ̆ng bơngai jĭ. Bơngai jang lơ̆m kâu lak ƀô̆ tơ̆ lơ hơnih, đei bơngai tơ̆ Đăk Nông (so) dang ei ‘noh Lâm Đồng, Gia Lai. Kŭm đei 1,2 ‘nu hơdrol sơ̆ hơrih sa tơ̆ Đắk Lăk mă lei năm jang tơ̆ tơring nai, dôm bơngai jang ‘noh đei ‘măng vih dơ̆ng tơ̆ Đăk Lăk oei tôch kơ hơdrin vang plang song pham vă đei pham mong răk pơyua ăn kơ̆p kư̆u ăn dôm bơngai jĭ kăl kơ grŭp pham khăi”.

Hăm dôm grŭp pham khăi, kơjă kăp gĭt đơ̆ng rim tơpu pham sa roi jing kăp gĭt hloh. Lơ bơngai jĭ hlôi đei dŏng hơrih gơnang đơ̆ng tơdrong đei măt tơtom đơ̆ng dôm bơngai plang song pham tơgŭm. Kơlih thoi noh, tơdrong pơvei păng hơtŏk tơiung dôm Kâu lak ƀô̆ bơngai đei grŭp pham khăi đei tơdrong bơngơ̆t truh đơ̆ng đĭ đăng lơ̆m tơpôl. Hrei ‘nâu, vă vei sơđơ̆ng pham pơyua ăn kơ̆p kư̆u păng hơmet jĭ, Anih ƀet tơmơ̆t pham dêh char Đắk Lắk hơnơ̆ng pơih să khŭl bơngai plang song pham tơgŭm, mă loi ‘noh jĭ dôm bơngai đei grŭp pham khăi, hơdai hăm pơtrŭt kon pơlei athei kơchăng hơlen lăng pham vă băt grŭp pham đơ̆ng kơdih, đơ̆ng noh vang jang lơ̆m dôm Kâu lak ƀô̆ plang song pham, pơjing khŭl jang tih vă tơgŭm băl lơ̆m tơpôl.

Grŭp pham khăi jĭ 1 lơ̆m dôm tơdrong tôch gĭt kăl mưh truyên pham păng dŏng hơmet bơngai jĭ ăl. Mă đơ̆ng lăp đei tŏ sĕt lơ̆m tơpôl, mă lei bơngai đei pham lơ̆m grŭp pham khăi gô tơƀâp lơ pơmat tat mưh truyên pham, mă loi mưh kâp kư̆u dăh mă hơmet jĭ. Vă tơgŭm ăn mih ma duch nă băt hơdăh ƀiơ̆ găh grŭp pham khăi, tơdrong kăl đơ̆ng plang song pham kŭm nhen dôm trong jang athei hơmet tôm pham khăi vă pơyoa ăn tơdrong khăm hơmet jĭ, nhôn đei jơ pơma nuh hăm ƀok Trần Quang Huy – Kơdră chĕp kơ̆l Hnam pơgang truyên pham dêh char Đắk Lắk.

-Ƀok ăi, ih tơchĕng thoi yơ găh hơnăp jang đơ̆ng dôm câu lạc bộ grŭp pham khăi kŭm nhen tơdrong pơgơ̆r bơ̆ jang hơnơ̆ng đơ̆ng dôm câu lạc bộ ‘nâu?

 -Ƀok Trần Quang Huy: Pham jĭ kơloăi pơgang tôch kăp gĭt tam mă đei 1 kơloăi pơgang hơyơ dăh mă tơdrong tơchĕng hơlen hơyơ gơ̆h tơplih ăn pham, mă lăp chă iŏk đơ̆ng bơngai plang pơyơ̆r, asong pham đơ̆ng bơngai đei pham ăn bơngai kăl đĕch. Bơ̆n ƀôh thoi âu, dang ei rim kơloăi pơgang gơ̆h đei tơmam nai tơplih ăn ngăl, mă lei hăm pham ‘nŏh ưh. Kơna mưh hơmet jĭ mă kăl đei pham ‘nŏh vă pơyan ăn tơdrong dŏng hơmet jĭ ăl, nhen đơ̆ng pơ̆k gre, rơneh kon kăl đei hloi pham ‘nŏh athei đei anih ‘măn răk pham ‘mơ̆i păng đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh krao akŏm khul bơngai đei pham khăi vang truh tơgŭm tơdăh ƀôh kăl.

Grŭp pham khăi mă bơ̆n pơma truh ‘nŏh grŭp RH-. Dang ei đei lơ grŭp pham mă lei 2 grŭp tơm đei lơ bơngai ‘nŏh jĭ grŭp pham ABO păng grŭp pham RH. Lơ̆m grŭp pham ABO bơ̆n đei grŭp pham O, grŭp pham A, grŭp pham B păng grŭp pham AB. Đei hơdai lơ̆m noh jĭ dôm grŭp pham ORH-, ARH-, BRH-, păng ABRH-. Bơngai đei lơ̆m grŭp pham RH- hui đĕch, lơ̆m apŭng plenh teh lăp đei dang 15-17% kơsô̆ kon pơlei, tơ̆ Việt Nam ‘nŏh 0,4% -1%. Vă akhan hlŏh 1.000 bơngai ‘nŏh lăp đei 1 ‘nu bơngai đei pham khăi đĕch. Mưh hơmet kâp kư̆u ăn bơngai jĭ, bơ̆n tôch hơnat vă gơ̆h chă lơ̆m 1.000 ‘nu bơngai vă chă đei 1 ‘nu bơngai đei pham khăi kơna bơ̆n athei hơnơ̆ng ‘măn răk pham vă dŏng hơmet mưh kăl păng vei kơjăp câu lạc bộ vă bơ̆n gơ̆h pơma nuh krao đe sư truh hloi vă pơyoa ăn tơdrong dơ̆ng hơmet, kâp kư̆u gơ̆h tơtom.

Lơ̆m anih mong pham pơma atŭm păng grŭp pham khăi pơma hơdrô̆ vă gơ̆h đei măh mai pham pơyoa ăn tơdrong dŏng hơmet ăn bơngai jĭ ăl ‘nŏh jĭ tơdrong tôch gĭt kăl, mă lei đei 1 tơdrong nol ‘nŏh mưh iŏk tơlĕch pham đơ̆ng hơkâu jăn khei ‘năr bơ̆n ‘măn răk vă gơ̆h yoa ‘nŏh ưh gơ̆h đunh hlŏh 42 năr, kơna bơ̆n ưh gơ̆h ‘măn răk đunh, ưh gơ̆h lê̆ bơngai jĭ ưh đei pham vă hơmet jĭ ăl, kơna bơ̆n athei vei kơjăp kơsô̆ pham tơ̆ dôm câu lạc bộ plang song pham vă pơm ‘lơ̆ng ăn tơdrong dŏng hơmet bơngai jĭ ăl kŭm nhen vei lăng sơđơ̆ng teh đak tơdăh đei tơdrong răm kơnê̆ tê̆.

-Ƀok ăi, grŭp pham khăi gĭt kăl thoi yơ lơ̆m tơdrong dŏng hơmet ăn bơngai jĭ ăl?

-Ƀok Trần Quang Huy: Hăm tơdrong dŏng hơmet ăn bơngai jĭ đei lơ̆m grŭp pham khăi ‘nŏh kăl tơpă yoa đe sư lăp gơ̆h truyên tơmât pham khăi đĕch. Bơngai đei pham lơ̆m grŭp khăi gơ̆h truyên ăn bơngai đei pham hmă nai hai, mă lei bơngai đei pham khăi lăp gơ̆h truyên tơmât lơ̆m hơkâu đe sư kơloăi pham khăi ‘năi đĕch. Kơlih thoi noh Anih truyên pham hơnơ̆ng vei kơjăp khul vă mưh kăl dŏng hơmet hrĕnh ăn bơngai jĭ ăl ‘nŏh đei hloi grŭp bơngai đei pham khăi dăh mă đei hnam pơgang lơ̆m tơring, lơ̆m dêh char kăl ‘nŏh đe krao, ăn bơngai đei pham khăi truh pơm thoi yơ vă gơ̆h dŏng hơmet tơtom ăn bơngai jĭ mưh kăl. Đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh jĭ đe pơma nuh hăm dôm bơngai lơ̆m Grŭp đei pham lei lăi hăm bơngai jĭ lơ̆m jơnăr hrĕnh hlŏh vă gơ̆h truh plang song pham, dŏng hơmet ăn bơngai jĭ.

-Bơngai đei pham lơ̆m grŭp pham khăi athei hơtŏk đon tơnăp hăm tơpôl kŭm nhen hơmet hiă ăn jơhngâm pran kơdih thoi yơ hă ƀok?

-Ƀok Trần Quang Huy: Đĭ đăng bơ̆n athei năm set hơlen năng pham vă gơ̆h băt kơdih kâu găh grŭp pham yơ, hăm đei lơ̆m grŭp pham khăi dăh mă ưh vă gơ̆h đei trong hơmet. Tơ̆ Đắk Lắk bơ̆n đei câu lạc bộ grŭp pham khăi, pơih lăng dôm trang fanpage vă gơ̆h mât lơ̆m grŭp dôm câu lạc bộ hlôi đei Anih vei lăng kon pơlei dêh char ƀơk ăn hla ar bơ̆jang vă vei kơjăp păng pơih xă bơngai jang lơ̆m tơpôl. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, dôm bơngai đei grŭp pham khăi, pơtih gia nhen bơngai oei hơnăp, băt kơdih kâu đei pham khăi ‘nŏh athei kơchăng pơma nuh hăm câu lạc bộ vă gơ̆h đei hơmet hiă pham mưh đei tơdrong jĭ ăl, kăl đei pham.

Kiơ̆ nơ̆r pơtho đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang, hăm dôm bơngai pran jăng đơ̆ng 18 sơnăm truh 60 sơnăm, drŏ kăn ‘nŏh kơpal kơ 42 kĭ, drŏ nglo ‘nŏh kơpal kơ 45 kĭ gơ̆h mât jang lơ̆m grŭp pham khăi. Hăm bơngai pran jăng 1 kĭ trăp gơ̆h plang song 9ml pham, đơ̆ng rŏng kơ plang song ‘nŏh ưh đei ƀơm kơnê̆ truh tơ̆ jơhngâm pran kiơ, bơ̆n oei bơ̆ jang, arih xa thoi hmă đĕch. Adrol kơ plang song pham đei khul y, ƀak si khăm hơlen tôm tôch, tơdăh đei tôm tơdrong kăl, ‘lơ̆ng ‘mơ̆i na đe ăn plang song pham. Đơ̆ng rŏng kơ plang song pham lê̆ hăt jang trăp, pơvih lơ đơ̆ng dang 1 truh 2 năr blŭng, dôm năr đơ̆ng rŏng bơ̆n arih xa, bơ̆ jang thoi hmă dơ̆ng.

-Lei a, bơnê kơ ih ƀok Trần Quang Huy – Kơdră Hnam pơgang truyên pham dêh char Đắk Lắk truh hăm tơdrong pơma nuh âu.