Kiơ̆ nơ̆r tơroi đơ̆ng Anih vei lăng păng tang găn tơdrong jĭ jăn kơ teh đak Mi tơlĕch khei 4/2025, kơsô̆ hơioh ‘mĕh ngôi hơdrô̆ tơ̆ Mi hlôi tŏk truh 1/31 ‘nu hơioh. Kơsô̆ âu sơ̆ ‘nŏh 1/10.000 ‘nu lơ̆m sơnăm 1970 păng 1/150 ‘nu lơ̆m sơnăm 2000. Tơdrong ‘nâu ăn ƀôh kơsô̆ tŏk tôch lơ lơ̆m dôm jĭt sơnăm tơjê̆ âu.

Tơ̆ Việt Nam, pơhlom đei dang 1 triu 'nu bơngai 'mĕh ngôi hơdrô̆, kuă ngôi hơdai hăm boăl, hơtŏ dang 1% kơsô̆ nge đei rơneh. Sơnăm 2024, Hnam pơgang Hơioh Trung ương chih jô̆ đei vă jê̆ 10.000 'nu hơioh năm khăm yoa jâu hơioh 'nŏh 'mĕh ngôi hơdrô̆. Tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, rim năr Khoa Hơmet tôm tơdrong jĭ ăn Hơioh sơng iŏk jô̆ păh lăp đơ̆ng 7–10 'nu hơioh năm khăm păng hơmet dôm tơdrong ƀơm truh jơhngâm đon kơ hiôk, 'mĕh ngôi hơdrô̆. Đe ƀak si chuyên khoa akhan, tơdrong ‘nâu kăl hlŏh jĭ khei 'năr hơmet, khei 'năr kăp gĭt hlŏh vă hơmet 'nŏh adrol kơ 3 sơnăm, mă lei lơ mĕ ƀă đa chơ ba kon năm khăm hơmet đĭ klui bơih. Lơ unh hnam akhan, kon ưh jăh gơ̆h pơma, lêl dăh mă ngơ̆r pha pha ƀiơ̆, truh hơioh 4–5 sơnăm ‘nŏh nhen roi dêh, kơplăh âu đe ‘nao pơngơ̆t. Ƀât dŏh kơnh, tơdrong hơmet jing pơmat tat ƀiơ̆, ưh gan đei yoa păng hiong lơ jên ƀiơ̆.

Chih iŏk tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên ăn ƀôh, lơ hơioh mưh năm khăm đĭ đơ̆ng 4-6 sơnăm bơih, ƀât lăp đơ̆ng 9–12 sơnăm bơih. Kơplăh ‘nŏh, tơdrong ƀôh băt blŭng a đa đei đơ̆ng 12–24 khei. Nhen mon H.T.C, 11 sơnăm (Phường Thành Nhất, dêh char Đắk Lắk), Hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên jĭ anih mă 3 mon C năm hơmet păng hlôi hơmet lơ̆m lơ sơnăm âu ki, ƀât lăp đei anih hơmet mĕ mon C athei pơdơ̆h jang kơtĕch sơnăm vă yak hơdoi hăm đe kô vang hơmet ăn kon.

‘Nhŏng H.T.L, ƀă mon H.T.C tơroi: “Ưh đei nhen bôl boăl tơhnơr sư, 6 sơnăm C oei tam mă gơ̆h pơma, ưh băt mơ̆ng bu, kơdâu, pơplŏng, pơm ngôi ưh đei pơdơ̆h ti. Sơnăm mă blŭng năm hŏk tơ̆ Hnam trưng Nguyễn Đức Cảnh đe pơdreu hla ar hô sơ mon dơ̆ng.”

Mĭnh ‘nu bơngai nai ‘nŏh jĭ mon M.T.H (rơnĕh sơnăm 2022, tơ̆ xăh Hòa Phú, Đắk Lắk). Unh hnam lăp ƀôh hlĭch hlĭch ƀât kon năm hŏk tơ̆ hnam trưng mầm non, đei kô pơtho pơma nuh, roi tơƀôh ăn unh hnam athei chơ kon năm tơ̆ hnam pơgang vă khăm hơlen. Tơ̆ hnam trưng kô pơma kiơ kon kŭm ưh kơ mơ̆ng, ưh ‘mĕh pơm ngôi hơdai hăm bôl boăl, ưh gơ̆h sŏng kơdih, ưh băt trong chă yơ̆ng, ‘nglăih kâu… Mĕ mon H tơroi: “Ƀât oei ‘lơ̆p ki kon lăp pơma dôm nơ̆r ƀônh ƀônh đĕch, nhen mĕ, ƀă, meo… mưh ‘mĕh tơdrong kiơ ‘nŏh sư ôr hơdrăi, nhâm, pơkuĕl mă lei kon oei pơm dôm tơdrong kơdih ‘mĕh nhen (sŏng xa kơdih, năm anglăih kâu, chă pơyơ̆ng), lăp truh năr năm hŏk tơ̆ hnam trưng dăh mă tơƀâp bơngai ưh kơ juăt đĕch sư ưh kơ pơm kiơ̆. Unh hnam tơchĕng kon ưh jăh gơ̆h pơma, ưh kơ hiôk lơ̆m jơhngâm hmă đĕch.”

Kiơ̆ ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh, Khoa Hơmet tôm tơdrong jĭ ăn Hơioh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, tơdrong băt hrôih păng hơmet tơtom hăm hơioh ưh kơ hiôk jơhngâm, ‘mĕh ngôi hơdrô̆, kuă ngôi hơdai hăm bôl boăl hrei ‘nâu oei tơƀâp lơ pơmat tat. Tơdrong mă blŭng ‘nŏh đon hlôh vao đơ̆ng kon pơlei, mă loi tơ̆ tơring hơtăih yăih oei ưh kơ jrŭ. Lơ mĕ ƀă mă đơ̆ng kon đei khăm hơlen băt tơdrong jĭ bơih ră mă lei nhen ưh kơ pơngơ̆t, hơnơ̆ng pơdui dơ̆ng jơnăr hli hiă kon tơplih roi da ƀiơ̆. Mă 2 ‘nŏh jĭ tơring oei hơtăih păng tơdrong jang pơgang tam gan ‘lơ̆ng. Dôm hnam pơgang hơmet jĭ kơ teh đak đa akŏm tơ̆ dôm tơring kơdrâm tih, hui đei tơ̆ tơring hơtăih yăih. Tơdrong hơmet ăn hơioh ‘mĕh ngôi hơdrô̆ kăl đei đunh khei ‘năr ‘năi, gơ̆h jô̆ hăm khei, hăm sơnăm ƀât lăp athei hơmet truh đĭ chăl arih hloi. Lơ unh hnam hli pơngơ̆t, hăt hot năm đơ̆ng hnam pơgang ‘nâu truh hnam pơgang to vă hơmet mă ưh đei pơm kiơ̆ trong ƀak si tơlĕch. Găh noh dơ̆ng, jên hơmet kŭm tôch huach, ưh kơsĭ unh hnam yơ kŭm đei jên vă hơmet ăn kon truh klăih hloi ôh.

Pơma truh khei ‘năr gĭt kăl hlŏh vă hơmet ăn hơioh ưh hiôk lơ̆m jơhngâm, ‘mĕh ngôi hơdrô̆, ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh ăn tơbăt: “Khei ‘năr hơioh oei hơla kơ 3 sơnăm, ‘nŏh jĭ khei ‘năr hơmet ‘lơ̆ng, kăp gĭt hlŏh. Khei ‘năr âu ‘ngok hơioh tơplih hơnơ̆ng, ‘ngok tam mă ‘lơ̆ng hơđơ̆ng kơna mưh hơmet sư đei yoa ‘lơ̆ng ƀiơ̆, nhen tơtrơp dơ̆ng trong huan lơ̆m đon tơchĕng vă sư tơƀưh băl. ‘Nâu kŭm jing khei ‘năr hơioh hŏk iŏk, pơm rok, hŏk dôm nơ̆r pơma ƀônh hlôh, roi tơƀôh dôm tơdrong kơdih ‘mĕh, đơ̆ng noh sư tơgŭm ăn hơioh pơma xa roi gơh, năng tơpôl roi hơiă. Đơ̆ng dôm tơdrong thoi noh sư gô tơgŭm ăn hơioh mât hơdai hăm tơpôl roi ‘lơ̆ng; kŭm nhen hơmet hrôih sư gô tơgŭm ăn hơioh da ƀiơ̆ đei tơdrong ưh hiôk lơ̆m jơhngâm, lăp ‘mĕh pơm kiơ̆ 1,2 tơdrong đĕch păng đơ̆ng rŏng ning mônh kơnh đa đei tơdrong iung jơhngâm kư̆ kă, ưh kơlăp.

Băt hrôih, hơmet trŏ trong kŭm hăm tơdrong vang yak hơdoi tôch adrin đơ̆ng unh hnam, lơ hơioh oei gơ̆h tih vơ̆ djơ̆ ‘lơ̆ng păng oei xa hơdai ‘lơ̆ng hơiă hăm tơpôl. Tơdrong kăl ‘nŏh, lê̆ kơ hŭt mĭnh tơdrong hlĭch kiơ mă iĕ dang yơ yoa ƀât lăp đơ̆ng dôm tơdrong đei lăng ƀôh, chơ ba kon năm khăm hơmet tơtom đơ̆ng mĕ ƀă gô pơih đei 1 tơdrong arih xa ning mônh kơnh ‘lơ̆ng hơiă ăn kon hơ ‘lơ̆p.

Jơhngâm đon kơhiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ tŏk bŏk đei ƀôh roi lơ, ƀơm ưh kơ 'lơ̆ng tih truh jơhngâm pran, jơhngâm đon, gơh hơgei păng tơdrong gơh mơ̆t ngôi hơdai hăm tơpôl đơ̆ng hơioh. Vă tơgŭm kon pơlei păng bôl buăl hlôh hơdăh hloh găh jơhngâm đon kơhiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ păng đei dôm trong jang hơdăh vă tơjur ƀiơ̆ dôm tơdrong ưh kơ 'lơ̆ng mă sư pơm ăn kơ hơioh, grŭp chih kơtơ̆ng ang hlôi đei jơ pơma dơnuh hăm ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh, Khoa Hơmet tôm tơdrong jĭ tơ̆ hơioh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên.

-Tơdrong tơm pơm ăn jơhngâm đon kơhiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ ‘noh yă kiơ păng đei dôm kơloăi hơyơ, hă ƀak si?

Ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh: Dang ei, y hŏk tam mă chă ƀôh tơdrong tơm pơm ăn jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆. Dôm tơdrong krê hơmơt gơ̆h pơm tơlĕch tơdrong jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ 'nŏh jĭ tơdrong đei lê̆ đơ̆ng mĕ ƀă, yă ƀok sơ̆ (gen) hơdai hăm dôm tơdrong đei ƀôh lơ̆m tơpôl. Kiơ̆ tơdrong tơchĕng hơlen, hơioh kơmar minh pôm kơtăp pơtih gia 1 ‘nu đei ‘noh hơioh mă 2 kŭm đei. Ưh kơ đei 1 gen hơdăh hơyơ tơchơ̆t tơdrong jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ mă jing akŏm dôm gen đơ̆ng dang hloh 100 gen pha ra băl tơ̆ rim hơioh. Đei 1,2 ‘nu hơioh đei ƀơm gen đơ̆ng ƀă dăh mă mĕ vă khan đei dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng hloh dăh mă đei hơmơt lơ hloh, mưh tơƀơ̆p hơnih đei lơ tơdrong hiôk gô hơtŏk jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆. Hơdai hăm ‘noh, sơnăm đơ̆ng mĕ ƀă ‘lŏ dêh hnang dăh mă ‘lơ̆p dêh hnang; mĕ đei dôm tơdrong jĭ ƀơ̆t oei hơnăp “jĭ pơchŭng, đei jĭ vi rút nhen rubella), ngôi tơjê̆ hăm dôm pơgang pơnhŭl dăh mă hơioh rơneh ưh kơ tôm khei.

Jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ đei klaih song pơm 4 kơloăi:

‘Meh ngôi hơdrô̆ ƀôh kơnăl (hơioh đei ƀôh hrôih păng ưh kơ ‘meh pơma dơnuh, pơm, ngôi hơdrô̆ tôch kơ rơđăh); tơdrong jĭ Asperger (‘meh ngôi hơdrô̆ hloi) dôm hơioh âu đei nơ̆r pơma tôch kơđam, đon hơgei hloh kơ dôm hơioh nai mă lei ưh kơ gan hơđăl lơ̆m tơdrong yua nơ̆r pơma vă pơma dơnuh, dôm tơdrong pơm, ngôi kiơ̆ proh hơmet lê̆ hơdrol; ưh kơ ‘lơ̆ng roi dêh (hơioh đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơioh jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ mă lei tam mă tôm dôm tơdrong băt kơnăl vă hơlen lăng băt;  ‘meh ngôi hơdrô̆ đei ƀôh klui (hơioh gô iŏk đei dôm tơdrong tih vơ̆ hmă đơ̆ng 12-30 khei mă lei đơ̆ng rŏng kơ khei ‘năr âu hơioh pă đei nhen thoi hơdrol ‘noh bơih).

 - Ƀak si hăm gơh roi tơbăt dôm tơdrong đei ƀôh hrôih vă lăng băt hơioh đei jĭ jơhngâm đon kơhiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ liơ ƀônh kơ đei mĕ ƀă ưh kơ băt hloh?

Ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh: Dôm tơdrong đei ƀôh lăng băt hơioh đei dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng, ‘meh ngôi hơdrô̆ ‘noh: Hơioh gô đei ƀôh pha đơ̆ng 12–18 khei, akŏm tơ̆ 3 grŭp tơm:

- Pơma dơnuh: hơioh ưh kơ jăh hlôh nơ̆r pơma, ưh kơ tơl mưh krao hơnăn.

-Nơ̆r pơma: 12 khei tam mă gơh pơlăm, 16 khei tam mă pơma nơ̆r ƀônh, 24 khei tam mă gơh pơma lơ nơ̆r.

-Pơm: ‘meh pơngôi mĭnh drô̆, pơm hơlơ̆k hơle, lơ lăng mơmat.

‘Ngoăih kơ ‘noh, hơioh gô đei hloi dôm tơdrong đei ƀôh nhen ưh kơ yua ti tơhlou, hơvơh ti. Proh tơmam kiơ̆ trong kơjung, pơngôi 1 tơdrong pơngôi hơlơ̆k hơle. Akŏm lơ̆m 1 tơdrong iĕ đơ̆ng tơmam pơngôi. 1,2 hơioh hiơ̆ kơ gơh nơnăm. Ưh kơ gan mơnơh hăm dôm tơdrong pơngôi hơdai.

Tơdrong đei ƀôh mă mĕ ƀă ƀônh hŭt lê̆ hloh ‘noh jĭ dôm grŭp pơm păng trong pơngôi. Pơtih gia kon đei kơtĭnh lê̆ tơmam tơ̆ yơ ‘noh kon đa lê̆ kơchơ̆ng 1 hơnih ‘noh, mĕ ƀă tơchĕng akhan kon lê̆ kơ klĕp. Kon hơlen păng gô pơngôi 1 tơmam pơngôi tôch kơ đunh, lăp pơngôi hăm 1 tơmam pơngôi ‘noh kơtĕch kơ jơ dăh mă prăt năr mă mĕ ƀă nŏng tơchĕng ‘noh kon bơ̆n găt păng chu pơngôi hăm 1 tơmam pơngôi.

Ưh kơ ‘lơ̆ng năm hơdai hăm tơdrong jơhnâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆, đa đei hloh ‘noh jĭ tơdrong ưh kơ ngôi mĭnh ƀôt, ưh kơ lơ lăng, dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng găh tơdrong pơm, ngôi, lăng, tep ưh kơ nĭt, 1,2 tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng đei dơ̆ng ‘noh jĭ hơving, ưh kơ jăh băt, ưh kơ ‘lơ̆ng găh trong klak.

-Tơdrong jĭ âu ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng thoi yơ truh hơioh păng dang ei đei trong hơmet hrôih hơyơ đei yua, hă ƀak si?

Ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh: Jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng lơ truh tơdrong đon tơchĕng păng tih vơ̆ kơ hơioh. Minh ‘nu hơioh ưh kơgan gơh pơma lơ, ưh đei pơma dơnuh lơ gô tôch kơ mơmat lơ̆m tơdrong pơma dơnuh, pơm buăl păng pơvei dôm tơdrong ngôi hơdai lơ̆m tơpôl, hơnhăk truh hơioh ƀônh kơ đei ngôi hơdrô̆, ưh kơ đei bôl buăl păng pha pơting hăm đe buăl kơna ƀônh kơ đei đe buăl pơhle dăh mă ƀơ̆t lăp đei 1,2 ‘nu đei teh dong tơ̆ hnam trưng dăh mă pơm tơblĕk jơhngâm đon pơm ăn hơioh roi ‘năr roi đei ngôi hơdrô̆ păng gô đei dôm tơdrong hơmơt kơ ưh kơ ‘meh ngôi hơdai hăm bôl buăl. Ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng găh hơkâu jăn, hơioh gô đei pơm lơ tơdrong nhen pơm hơlơ̆k hơle, pơm kơchơ̆ng, đei hloi dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng găh lăng, ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơdrong tih vơ̆ hơkâu jăn kơ đe hơioh kŭm nhen đơ̆ng rŏng âu gô đei ƀôh dôm tơdrong chă pơm jĭ ăn kơdih kâu dăh mă pơm jĭ, pơm pơrăm bơngai nai.

Dôm trong hơmet hrôih đa iŏk yua nhen trong hơmet iŏk yua pơtih gia nhen mưh pơtho hơioh 1 tơdrong băt ‘nao, hơioh tam gơh tơtap ti ‘noh bơ̆n pơm hơdrol đang kơ ‘noh bơ̆n tơgŭm, mưh hơioh gơh rok pơm tơtap ti gô pơ ư hơ ioh dăh mă hơpăh ăn kơ hơioh 1 tơmam pơngôi, hơioh gô đei ƀôh pơm hơlơ̆k hơle dôm tơdrong mă hơioh đei hơpăh tơmam. Trong hơtŏk dôm tơdrong pơngôi hơdai băl vă hơmet ‘lơ̆ng tơdrong lăng, hơmet ‘lơ̆ng tơdrong pơngôi, tơplih ‘lơ̆ng dôm tơdrong băt găh tơdrong ngôi hơdai lơ̆m tơpôl ăn hơioh. Trong tơgŭm, pơm ăn kơ kon mĭnh trong jang rim năr nhen jơ sŏng sa, jơ tep, jơ ngôi, dăh mă hơnih hŏk pơhrăm đang kơ ‘noh hơdai tơgŭm hăm um rup.

- Ƀak si hăm gơh roi tơbăt trong tang găn dôm tơdrong jơhngâm đon kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆?

Ƀak si Phan Thị Hồng Hạnh: Hrei ‘nâu, tam mă đei trong tang găn jơhngâm ưh kơ hiôk, ‘meh ngôi hơdrô̆ mă lei gô tơjur dôm tơdrong tơm krê hơmơt nhen khăm jơhngơ̆m pran păng ƀet bơ̆ng tôm hơdrol kơ chă kon. Sơnăm rơneh kon athei đơ̆ng 18 - 35 sơnăm, ‘nĕ kơhrôih dêh hnang dăh mă klui dêh hnang.

Khăm nge hơnơ̆ng, vă tang găn rơneh ưh kơ tôm khei, mă loi ‘noh jĭ rơneh ưh kơ tôm khei hơdrol kơ 26 giĕng kŭm pơm tơ jur tơdrong krê hơmơt. Hơdai hăm, vei lăng rong ‘me nge lơ̆m klak păng đơ̆ng rŏng kơ rơneh. Mă kăl ‘noh, mưh nge rơneh kăl kơ ‘măn lơ jơnăr vă hiơ̆k bơngơ̆t,  ngôi hơdai păng vei lăng hơioh, tang găn ƀiơ̆ hơioh lăng ti vi, điên thoăi păng dôm tơmam điên tư.

Mưh ƀôh hơioh đei pha pha ƀiơ̆ jăh ba truh tơ̆ anih jang pơgang vă khăm păng hơmet. Tơ̆ âu, ƀak si hơlen lăng pơm dôm ƀai pơlong lăng, tơlĕch ăn dôm tơdrong hơlen kŭm nhen dôm trong hơmet ăn kơ hơioh. Mĕ ƀă athei yak hloh dôm tơdrong pơgăn găh đon tơchĕng, chu kiơ̆ păng vang hơdai hăm kon. Ba kon truh tơ̆ anih jang pơgang vă kon gơh hơmet hăm dôm trong hơmet hrôih hloh.

- Lei ah bơnê kơ ƀak si hlôi tơroi găh tơdrong ‘nâu hơ!