Kiơ̆ chih jô̆ đơ̆ng Khŭl jang khoa hŏk trong klak Việt Nam, tơ̆ teh đak bơ̆n đei truh 26% kơsô̆ kon pơlei đei jĭ rơka hlŭng, hơmơt kơ đei jĭ tơ̆ drŏ nglo hloh 4 ‘măng tơ̆ drŏ kăn. Kăl kơ tơroi ‘noh jĭ kon pơlei đa lăng pơhơi hăm tơdrong jĭ âu păng hŭt lê̆ hơmet mơlôh mơlônh.... Dôm bơngai joăt jang pơgang khan lê̆ hơdrol, jĭ rơka hlŭng krê hơmơt yua kơ đei jĭ hơlơ̆k dơ̆ng lơ, hơmơt tơjră kháng sinh kŭm tôch kơ lơ, mă loi ‘noh dôm tơdrong đei ƀôh jĭ krê hơmơt ‘noh lĕch pham hlŭng, mă loi ‘noh jĭ hơmơt kơ jĭ ung thư hlŭng. Yua thoi noh, ưh kơ gơh pơm pơhơi mă kăl athei hơmet mă klăih.

Tơ̆ Khoa Nội tổng hợp, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, tơdrong đơ̆ng dôm bơngai jĭ tŏk bŏk hơmet jĭ rơka hlŭng ăn ƀôh ‘nâu ưh kơ sĭ jing tơdrong jĭ gơh lăng pơhơi. Đei bơngai yua kơ tơdrong joăt et tơdrô, hơlăk, ƀier đunh, đei bơngai đei tơdrong jĭ lơ sơnăm mă lei tam mă hơmet klăih hloi, truh ƀơ̆t đei ƀôh tơdrong jĭ ăl ‘mơ̆i mă ƀĭch tơ̆ hnam pơgang.

Ƀok Bùi Văn Lênh (48 sơnăm) tơ̆ xăh Krông Bông, dêh char Đắk Lắk đei tơdrong joăt huch lơ hơlăk đĭ lơ sơnăm kơ âu. Khei ‘năr tơ jê̆ âu, sư pơtơm ưh kơ lŭ sŏng sa, pơpông klak, song sa ưh kơ hrŏ. Dôm tơdrong đei ƀôh jĭ pơdui đunh vă jê̆ 1 puăt sơnăm mă lei sư akhan ‘noh jĭ tơdrong jĭ klăk hmă kơna ưh kơ năm khăm hloi. Mă lei ƀơ̆t truh tơ̆ hnam pơgang, pơtôch hơlen lăng khăm jĭ păng pơm hơlen lăng tôm bơ̆n pham, phĭn, siêu âm âu to pơm ăn kơ sư tôch kơ bơhơ̆ng yua kơ jơhngơ̆m pran kơdih đĭ ưh kơ ‘lơ̆ng tôch kơ dêh. Ƀok Lênh tơbăt:

“Năr inh huch dang 1 kơlich hơlăk. Inh năm khăm ‘noh ƀak si hơlen lăng ‘noh klơm đei tih lơ, ưh kơ ăn vih tơ̆ hnam mă athei ƀĭch tơ̆ hnam pơgang hơmet hloi. Ƀơ̆t nội soi oei đei jĭ hlŭng păng rơka hlŭng. Tơdrong tơm pơm ăn ‘noh jĭ yua đŏng huch hơlăk lơ mă ưh kơ sŏng sa tôm kơna mă đei jĭ. Đơ̆ng rŏng hơmet inh ƀôh kŭm dă ƀiơ̆ ƀiơ̆ bơih. Ƀak si athei vih tơ̆ hnam ‘nĕ pă huch hơlăk lơ.”

Oei yă Nguyễn Thị Lan (71 sơnăm) oei tơ̆ xăh Cư Pal, dêh char Đắk Lắk đei tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol đei jĭ rơka hlŭng đĭ 20 sơnăm kơ âu. Thim lơ̆m noh, yă Lan oei đei jĭ dơ̆ng plei nuih đei hloi tŏk huêp ap, jơhngơ̆m pran đĭ ưh kơ ‘lơ̆ng đơ̆ng hơdrol, ƀơ̆t mă dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ hlŭng jĭ hơlơ̆k hơle hơnơ̆ng dơ̆ng. Rim ‘măng jĭ hlŭng hơlơ̆k dơ̆ng yă Lan đa chă răt kơdih pơgang huch mă ưh kơ năm khăm vă hơmet mă klăih. ‘Nao âu, yă ưh kơ ê hăk lĕch pham đang kơ ‘noh hơngơ̆t hloi. Bơngai lơ̆m unh hnam chơ ba hloi yă năm Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên kơ̆p kư̆u. Kiơ̆ đơ̆ng khăm hơlen, đe ƀak si băt hơdăh yă đei rơka hlŭng ăl, đei hloi lĕch pham hlŭng păng athei ƀĭch tơ̆ hnam gang hơmet. Yă Nguyễn Thị Lan tơroi:

“Ƀơ̆t blŭng inh đei jĭ tơ̆ hơla kơtơh, đơ̆ng rŏng ‘noh jĭ blơ̆ tŏk tơ̆ kơpal pơm ăn kơ inh cheh breh, hơving măt ưh kơ ƀôh kiơ hloi. kon inh ƀôh thoi noh ba hloi năm khăm hơlen lăng tôm ‘noh băt đei jĭ trong klak đang kơ ‘noh ăn vih. Vih tơ̆ hnam đơ̆ng rŏng kơ hum hơrao, tơplih hơbăn ao vă pih ‘noh jơ̆ng ti inh ưh pă băt kiơ dơ̆ng bơih păng pơ̆k hloi, bơngai lơ̆m hnam rơdâu lĕch tơgŭm ‘noh inh hăl lĕch pham tôch kơ lơ. Unh hnam ba hloi inh năm tơ̆ hnam pơgang kơ̆p kư̆u. Dang ei jĭ klak đĭ dă ƀiơ̆ bơih, mă lei chă pơyơ̆ng ĭch oei kơmâu găm. Inh oei sŏng sa hmă dơ̆ng ră, mă lei ƀơ̆t lăp hơkâu lap, rơmơ̆n, ưh kơ lŭ sŏng sa”.

Tơdăh tơdrong đơ̆ng ƀok Bùi Văn Lênh ‘noh ƀai hŏk găh tơdrong ưh kơ gơh lăng pơhơi dôm tơdrong đei ƀôh jĭ blŭng a ‘noh tơdrong tơroi kơ yă Nguyễn Thị Lan ‘noh jĭ 1 nơ̆r khan lê̆ hơdrol rơđăh hloh găh hơmơt kơ đei jĭ ăl đơ̆ng jĭ rơka hlŭng. 2 ‘nu bơngai jĭ hăm dôm tơdrong ƀôh pha ra băl mă lei kŭm ăn ƀôh 1 tơdrong lei lăi: jĭ rơka hlŭng tơdăh đei lăng pơhơi, hơmet ưh kơ trŏ trong dăh mă lê̆ jĭ pơdui đunh gô hơnhăk truh dôm tơdrong đei ƀôh jĭ krê hơmơt. Đe ƀak si chuyên khoa tơbăt tơdrong jĭ ‘nâu gơh hơmet sơđơ̆ng tơdăh chă ƀôh hrôih păng hơmet tơtom trŏ trong hơmet. Mă lei, tơdăh jĭ rơka hlŭng lê̆ đunh, ưh kơ hơmet klăih dăh mă hơmet mơlôh mơlônh ‘noh gô ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơdrong hơrih, ƀơ̆t lăp gô hơnhăk truh dôm tơdrong jĭ krê hơmơt nhen lĕch pham hlŭng, hlôh hlŭng, ƀơ̆t lăp ‘noh jĭ ung thư hlŭng. Tơpă  yan âu, đei lơ bơngai jĭ lăp tơchă truh tơ̆ ƀak sĭ ƀơ̆t dôm tơdrong jĭ đĭ ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng kơtang truh oei sa, dăh mă ƀơ̆t đĭ đei ƀôh tơdrong jĭ krê hơmơt. Mă loi ‘noh, hăm bơngai kră, bơngai đei tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol dăh mă jơhngơ̆m pran ưh kơ jăng, hơmơt đei tơdrong jĭ ăl sa roi kăl kơ đei bơngơ̆t truh păng răp hơlen lăng mă kơjăp. Ƀak si chuyên khoa II Phạm Phú Anh, Phŏ Kơdră Khoa Nội tổng hợp, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên tơbăt:

“Ưh kơ gơh tơchĕng jĭ rơka hlŭng lăp kăl yua 2,3 găr pơgang ‘noh klăih. Hăm dôm bơngai rơka jrŭ, tơdăh hơmet ưh kơ trŏ trong gô pơm ăn hlôh hlŭng, lĕch pham dăh mă dôn tơdrong đei jĭ ăl đơ̆ng rŏng âu. 1,2 ‘nu bơngai đei tơdrong jĭ gô đĭ mă lei hơnih rơka oei đei. Ƀơ̆p lăp bơngai jĭ truh khăm ưh kơ sĭ yua kơ jĭ mă yua kơ jĭ ăl đĭ đei ƀôh nhen hăk lĕch pham hlôh hlŭng. Kơna, gĭt kăl hloh ‘noh jĭ athei băt hơdăh trŏ tơdrong tơm pơm ăn, hŭt lê̆ tơdrong pơm ăn jĭ (tơdăh đei) vă tang găn ƀiơ̆ kơ jĭ hơlơ̆k dơ̆ng păng tang găn đei tơdrong jĭ ăl”.

Hlŭng ‘noh jĭ 1 lơ̆m dôm hơnih gĭt kăl kơ trong klak păng đei ƀơm kơtă truh tơdrong ‘lơ̆ng hơrih sa rim năr. Mĭnh trong sŏng sa trŏ lăp, trong hơrih sa hiôk ‘lơ̆ng păng tơdrong khăm hơlen tơtom mưh đei ƀôh ưh kơ ‘lơ̆ng gô tơgŭm bơ̆n kơchăng vei lăng jơhngơ̆m pran. ‘Nĕ kơ chă hơlen lăng kơdih tơdrong jĭ lăp đơ̆ng dôm tơdrong jĭ klak. ‘Nĕ kơ chă yua kơdih pơgang pơdui đunh. Păng mă kăl ‘noh, ‘nĕ kơ hŭt lê̆ dôm tơdrong đei ƀôh tơbăt lê̆ hơdrol đơ̆ng hơkâu jăn. Jĭ rơka hlŭng kĕ hơmet, mă lei tơdrong gĭt kăl ‘noh jĭ bơngai jĭ kăl kơ đei chă ƀôh hrôih, hơmet trŏ păng pơm kiơ̆ pơtho đơ̆ng ƀak si.

Jĭ klak, hơrŏ, tơ ơ̆ iŭ dăh mă hang rơră ƀât tŏk bŏk kơtơh… ‘nŏh jĭ dôm tơdrong mă lơ bơngai hlôi đei tơƀâp. Lơ bơngai akhan, ‘nŏh lăp tơdrong đei ƀôh hmă mưh sŏng xa ƀơm tơmam ưh kơlăp, mă lei mưh pơdơ̆h ngôi dăh mă huch pơgang ‘nŏh sư gô klăih. Mă tơpă, găh rŏng dôm tơdrong jĭ ngĕh ưh đei hơmơt kiơ ‘nŏh ƀât lăp jĭ tơdrong jĭ rơka hlŭng – 1 tơdrong jĭ đei lơ mă lei oei lăng pơhơi. Vă băt hơdăh ƀiơ̆ găh tơdrong jĭ ‘nâu, hơpơi kơ mih ma duch nă mơ̆ng nơ̆r roi tơbăt đơ̆ng ƀak si chuyên khoa II Phạm Phú Anh, Phŏ Kơdră Khoa Nội tổng hợp, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên.

- Apinh ƀak si roi tơbăt dôm tơdrong tơm hơyơ pơm tơlĕch jĭ rơka hlŭng păng dôm bơngai yơ ƀônh đei tơdrong jĭ ‘nâu, hă ƀak si?

-Ƀak si Phạm Phú Anh: Lơ̆m dôm tơdrong jĭ găh hlŭng, jĭ rơka hlŭng jĭ 1 tơdrong jĭ đei lơ bơngai jĭ truh khăm tơ̆ anih khăm kŭm nhen ƀich hơmet tơ̆ hnam pơgang. 'Nâu jĭ tơdrong jĭ yoa đơ̆ng lơ tơdrong, lơ̆m noh mă lơ 'nŏh yoa đơ̆ng huch yoa 1,2 kơloăi pơgang pơm da ƀiơ̆ jĭ păng yoa đơ̆ng pơrang jĭ HP (Helicobacter pylori).

Bơngai ƀônh đei jĭ hlŏh 'noh: Bơngai hơnơ̆ng huch pơgang pơm dă ƀiơ̆ kơ jĭ; Bơngai đei jĭ rơka hơdrol lơ̆m hlŭng; Bơngai đei pơrang jĭ HP; Bơngai bơ̆ jang lơ̆m anih kơhret, hơnơ̆ng pŭ tơdrong gleh hrat.

- Ƀak si ăi, dôm tơdrong đa đei mưh jĭ rơka hlŭng ‘nŏh yă kiơ?

-Ƀak si Phạm Phú Anh: Tơdrong jĭ đa đei hơnơ̆ng pơm ăn bơngai jĭ năm khăm 'noh jĭ jê̆ kơtơh. 'Ngoăih kơ 'noh oei đei dôm tơdrong krê hlŏh dơ̆ng nhen lĕch pham lơ̆m klak dăh mă jĭ klak tôch dêh yua đơ̆ng rơka hlŭng hlôh. Hmă hmă dôm tơdrong ‘nâu đei ưh kơ gan hơdăh, mă lei dôm tơdrong đei ƀôh mă kon pơlei kăl kơchăng 'noh, jĭ klak ưh kơ ê jê̆ kơtơh, jĭ tôch kơ dêh. Mă ƀar 'noh hăk lĕch pham dăh mă chă pơyơ̆ng ich găm - 'noh jĭ dôm tơdrong ăn ƀôh jĭ ăl. 'Ngoăih kơ 'noh, tơ̆ mĭnh ƀar 'nu bơngai jĭ đei đunh đai năr, bơngai jĭ gô đei lơ tơdrong ăn ƀôh jĭ roi ăl nhen kơchĭl trong tơmam jur tơ̆ hlŭng (kơchĭl klak kơpal hlŭng, kơchĭl klak hơla hlŭng). Ƀơ̆t doh kơnh, bơngai jĭ xa tơmam jing ưh ƀônh hach, pơm ăn bơngai jĭ ƀơ ƀlut, ƀơ̆t lăp hăk tơlĕch hŭt dôm tơmam xa đơ̆ng năr hơdrol.

- Bơngai jĭ athei pơm kiơ̆ trong hơmet păng tơplih ming trong arih xa thoi yơ vă gơ̆h hơmet klăih jĭ, găn ƀiơ̆ jĭ đei hơlơ̆k dơ̆ng, hă ƀak si?

-Ƀak si Phạm Phú Anh: Kiơ̆ inh, hăm bơngai jĭ mưh đĭ băt hơdăh jĭ rơka hlŭng, jĭ klak hơla hlŭng ‘nŏh athei pơm kiơ̆ trong hơmet: Huch trŏ pơgang, trŏ jơ năr păng tôm kơliêu. Lê̆ kơ pơdui đunh khei ‘năr hơmet jĭ kŭm nhen lê̆ kơ pơdơ̆h huch pơgang mưh tam mă đei nơ̆r pơtho đơ̆ng ƀok thây pơgang. Tơdrong ‘noh gô pơm ăn jĭ rơka roi đunh, ƀônh đei hơlơ̆k păng ƀât lăp jĭ roi dêh hlŏh dơ̆ng.

Găh tơdrong arih xa, lê̆ gan yoa dôm kơchơ̆t ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơ̆ hlŭng nhen bơ̆n hơlăk, ƀier, hât.

Găh pơgang hơmet jĭ, kăl đei nơ̆r pơtho mă hơdăh đơ̆ng ƀak si ưh gơ̆h răt huch pơgang kơdih. Đei lơ bơngai jĭ năm hơmet tơ̆ hnam pơgang hrei ‘nâu jĭ  rơka hlŭng yoa đơ̆ng huch dôm kơloăi pơgang pơm da ƀiơ̆ jĭ, tang găn pơ ‘ngeh hăm dôm tơdrong jĭ găh khơp (grŭp NSAID). Tơdăh ƀơm truh pơrang jĭ HP, bơngai jĭ jăh năm khăm tơ̆ dôm hnam pơgang, hơmet trŏ trong păng năm khăm hơlơ̆k dơ̆ng kiơ̆ năr pơkăp vă gơ̆h băt hơdăh tam mă pơlôch đĭ pơrang jĭ dăh mă ưh.

Lơ̆m khei ‘năr hơmet, bơngai jĭ athei pơm kiơ̆ mă ‘lơ̆ng nơ̆r pơtho đơ̆ng ƀak si mưh ƀich tơ̆ hnam pơgang. Mưh brŏk đơ̆ng hnam pơgang, hơmet kơdih tơ̆ hnam ‘nŏh lê̆ ơ̆t ĕnh pơđĭ tơmam xa hlŏh tơdrong hloi. Pơma atŭm, bơngai jĭ athei sŏng xa lăp ‘lơ̆ng, rơih dôm tơmam xa mă lăp, huei pơm ăn jĭ roi dêh, huei pơm pơpông klak dăh mă ưh kơ hiôk lơ̆m hơkâu jăn. Adrin veh hơtăih dôm tơmam ưh ‘lơ̆ng lơ̆m khei ‘năr hơmet jĭ, mă loi ‘nŏh hăm dôm bơngai jĭ rơka hlŭng đĭ lĕch pham bơih.

-Ƀak si ăi, jĭ rơka hlŭng tơdăh ưh đei hơmet klăih sư pơm tơlĕch dôm tơdrong krê hơmơt yă kiơ? Hrei ‘nâu lơ bơngai chă răt, huch pơgang kơdih dăh mă pơm kiơ̆, iŏk yoa dôm pơgang đơ̆ng đe tơroi (nhen nhă đak chănh) vă hơmet jĭ rơka hlŭng tơ̆ hnam. Ih tơchĕng thoi yơ găh tơdrong ‘nâu hă ƀak si?

-Ƀak si Phạm Phú Anh: Tơdăh ưh đei hơmet ‘lơ̆ng, ƀât lăp jing đei lơ tơdrong krê hơmơt, jĭ roi ăl nhen: Lĕch pham lơ̆m klak: Ưh ê lĕch pham, chă pơyơ̆ng ich găm nhen iă cheh phe, bơngai jĭ ăl ƀât lăp sư pơm hơving măt, huyêt ap jur; Hlŭng hlôh/klak hơla kơ hlŭng: Rơka jrŭ klĕch hlŭng, jing đei jĭ pơ ‘ngieh, ƀơm pơnhŭl tôch dêh; Kơhret trong tơmam jur tơ̆ hlŭng/lĕch đơ̆ng hlŭng roi iĕ, găn lê̆ trong tơmam xa đơ̆ng hlŭng jur tơ̆ klak, tơmam xa adrol ưh kơ hach, jing ‘mĕh hăk, tơgok. Tơdrong ‘nâu đa athei bơngai jĭ jăh năm hơmet tơ̆ hnam pơgang hloi; krê hơmơt hlŏh dơ̆ng ‘nŏh jing đei jĭ ung thư hlŭng, ‘nâu jĭ tơdrong jĭ hlôi đei đunh đơ̆ng jĭ rơka hlŭng mă ưh jăh hơmet klăih.

Hăm bơngai jĭ rơka hlŭng, tơdrong chă răt kơdih pơgang huch vă da ƀiơ̆ jĭ, lăp găn ƀiơ̆ jĭ dei dei đĕch mă ưh gơ̆h hơmet pơ 'lơ̆ng rim tơdrong đơ̆ng tơm hloi. Mưh pơdơ̆h yua pơgang, jĭ ƀônh đei hơlơ̆k dơ̆ng, ƀơ̆t lăp pơgang pơm da ƀiơ̆ jĭ oei pơm ăn tơdrong rơkă roi dêh hloh dơ̆ng. Hăm ƀai pơgang đơ̆ng chă mơ̆ng nơ̆r đe tơroi nhen nhă đak chănh vă hơmet dôm tơdrong jĭ ƀơm truh tơ̆ hlŭng 'noh chănh đei kơchơ̆t axit lơ, mưh hlŭng oei đei rơkă mă tơmơ̆t dơ̆ng axit ‘nŏh sư gô pơm ăn rơkă roi dêh păng jĭ dêh hloh dơ̆ng. Đak chănh ưh kĕ pơlôch đĭ pơrang jĭ HP dăh mă hơmet klăih rơkă ôh. 'Ngoăih kơ 'nŏh, tơdrong huch, yua pơgang kơdih oei pơm tơlĕch lơ tơdrong krê ưh 'lơ̆ng păng găn lê̆ dôm tơdrong mă hơkâu jăn ‘mĕh roi tơbăt tôch gĭt kăl dơ̆ng.

-Lei a, bơnê kơ ih ƀak si hơ!