VOV4.Bahnar – Tơ̆ Phú Yên (tơkuh hăm dêh char Gia Lai păng Đăk Lăk) pơkăp pơtăm bri đei yua kơjăp, gơh iŏk yua hăm dôm tơring tơ̆ Tây Nguyên. Tơdrong jang kơyuơ Anih Pơtrŭt choh jang xa kơ teh đak jang hadoi hăm dôm anih jang đei tơrĕk păng dêh char Phú Yên tơlĕch jang lơ̆m 2 xơnăm kơ âu. Trong jang âu dar deh pơm tơplih đon kơchĕng đơ̆ng kon pơlei, atŭm hăm noh tơgŭm dêh char Phú Yên pơih xă hơgăt pơtăm bri ‘long iŏk tơ̆r lơ̆m khei năr dang ei păng anô̆ anăp kơnh.

Lơ̆m 2 xơnăm 2020 - 2021, Anih Pơtrŭt choh jang xa dêh char Phú Yên jang atŭm hăm Anih Hơlen jang Mŭk drăm găh bri pơm kiơ̆ tơdrong “Pơjing trong jang pơtăm bri ‘long iŏk tơ̆r hăm dôm hơdrĕch ‘long keo ‘nao ‘lơ̆ng đei xơkơ̆t” tơ̆ dôm xăh tơnap tap nhen xăh Xuân Quang  2, apŭng Đồng Xuân; dôm xăh Cà Lúi, Sơn Hội păng Sơn Phước, apŭng Sơn Hòa, hăm hơgăt 90 ha. Hơdrĕch iŏk yua noh dôm hơdrĕch keo đei pơjing ‘nao hăm hơnăn krao AH1, BV75. Pơtêng hăm trong pơtăm bri juăt jue, tơdrong đei jơnei đơ̆ng jang mŭk drăm kiơ̆ trong âu đei xơkơ̆t hơtŏ păng đei yua lơ hloh. Tơdrong tơm noh gơnơm tơjur hơdrĕch pơtăm, tơjur jên huach hơpăh pơtăm, phŏng rei, vei lăng...

Lơ kon pơlei tơ̆ dêh char Phú Yên vang jang kiơ̆ pơkăp pơtăm bri ‘long iŏk tơ̆r ăh pơtơm vang jang noh pơngơ̆t kơ đon. Kơlih kiơ̆ kon pơlei, khei năr koh yua ‘long tơ̆r noh đunh păng ưh đei tơnăp. Noh jing tam mă jô̆ ăh dôm khei jê̆ đĭ xơnăm hơnơ̆ng kơ ‘mi kial, ‘long keo păk tơgơ̆ noh lơ bơngai hiơ̆r kơ đon. Ƀok Trần Tâm, oei tơ̆ Phú Sơn, xăh Xuân Quang 2, apŭng Đồng Xuân ăn tơbăt, ƀok vang jang pơtăm bri ‘long iŏk tơ̆r hăm hơgăt 2,7 hectar. ‘Long pơtăm tŏk minh xơnăm păng oei tŏk giơ̆ng, kĕ chiu tô̆ phang păng tơjră pran hăm kial păk noh xơđơ̆ng jơhngơ̆m: “Dang ei vei lăng trŏ kih thuơ̆t ‘long tŏk giơ̆ng pran. Lăng atŭm teh kơ unh hnam inh pơtăm ‘long keo tŏk giơ̆ng xơđơ̆ng, dôm anih nai noh ‘long tih hloh păng kơjung đơ̆ng 4 truh 5m ưh đei tŏ xĕt ôh mă ‘nao lăp 1 xơnăm. Ba pơtăm ‘long đei yua lơ, ning mônh tĕch đei kơjă kơjung hloh ‘long hmă, ning mônh kơnh tĕch đei kơjă”.

Ƀok Nguyễn Văn Khương, Phŏ Kơdră Anih vei lăng kon pơlei xăh Xuân Quang 2, apŭng Đồng Xuân ăn tơbăt, pơđĭ xăh đei 14 unh hnam vang jang pơtăm bri iŏk tơ̆r hăm hơgăt xă 30 ha.

‘Long tŏk giơ̆ng, kơyuơ noh mă lơ kon pơlei hlôi tơplih đon kơchĕng găh pơtăm bri iŏk tơ̆r. Vă trong jang pơtăm bri iŏk tơ̆r hơtŏk kơjăp xơđơ̆ng, Anih vei lăng kon pơlei xăh Xuân Quang 2 hlôi pơtruh lang ƀô̆ jang hadoi hăm Anih Pơtrŭt choh jang xa kơ dêh char hơlen tơdrong tŏk giơ̆ng kơ ‘long keo. Dang ei, hơdrĕch keo AH1 hlôi pơtăm tŏk giơ̆ng ‘lơ̆ng hloh 1,5 ‘măng ‘long keo hmă: “Kon pơlei oei tơnap dơ̆ng noh khei năr, đunh đai, đei yua lơ̆m khei năr đơ̆ng 8 truh 10 xơnăm, kon pơlei tơ̆ âu đei yua mă lơ noh 5 xơnăm. Noh duh hơvơn kon pơlei akhan âu jing trong jang đei yua lơ đơ̆ng pơtăm ‘long iŏk tơ̆r păng đei kơjă kăp hloh. Tơring duh adrin hơvơn kon pơlei pơm thoi yơ xơkơ̆t đei tơdrong pơyua đơ̆ng pơm jang âu pơtêng hăm tơdrong pơkăp jang nai”

Ƀok Nguyễn Hoàng Tiệp, kang ƀô̆ tơ̆ Anih Tơm Khoa hŏk ‘Long bri, Pơgơ̆r tơdrong pơkăp pơtăm bri iŏk tơ̆r hăm hơdrĕch keo lai ăn tơbăt, tơdrong pơtăm bri ‘long iŏk tơ̆r rơhơi hloh pơtêng hăm hơdrĕch keo hmă. Mưh ‘long pơtăm đei yua tơnăp, ‘long đơ̆ng 7 truh 8 xơnăm gô đei hloh 200 met khô̆i tơ̆r hăm rim hectar: “Trong pơkăp jang âu noh 1660 dang  2m x 3m, kon pơlei gơh pơtăm ataih băl đơ̆ng tơm âu tơm to noh 2.5m x 2.5 m. Tơpă pha hăm tơring Tŏk bŏk mơ̆t tơ̆ âu noh kon pơlei pơtăm 3000 truh 4000 tơm minh hectar. Dang đe răt tơm hơdrĕch reh pơtăm 3 truh 4 xơnăm đang kơ noh koh hloi. Kơyuơ noh, trong jang âu pha tôm hloi. Mưh nhen ba pơtăm hơƀơ̆l, pơtăm tenh noh ưh gan đei yua lơ, teh tenh xap, atăm dơ̆ng hơdrĕch ưh kơ ‘lơ̆ng ƀônh ƀơm hơdrông xa. Pơkăp pơtăm bri iŏk ‘long tơ̆r hăm hơdrĕch keo lai ‘nao noh hơmet tôm tơdrong âu”

Tơ̆ dêh char Phú Yên, bơngai jang găh choh pơtăm, jang găh bri roi năr roi hŭi kơ đei, mă hăt noh lơ̆m khei năr pơtăm, pĕ yua. Tơdrong hơtŏk pơtăm bri iŏk tơ̆r gô tơjur hơgăt pơtăm ‘long keo, tơjur hrat hăm bơngai jang ăh pơtăm, koh yua ‘long keo. Tơdrong pơtăm bri iŏk tơ̆r, tơmam drăm ‘măn ăn tơdrong kăl tơ̆r pơm tơlĕch lơ̆m tơring duh nhen ăn jâ̆p teh đak, tơjur tơdrong koh yua ‘long bri hon kơdih, đơ̆ng noh tơgop vei lăng bri, vei xơđơ̆ng cham char. Phŏ Giáo sư, Tiến Sĩ Lê Quốc Thanh, Kơdră Anih Pơtrŭt choh jang xa kơ teh đak ăn tơbăt, tơdrong pơtăm bri iŏk ‘long tơ̆r hăm hơdrĕch keo lai ‘nao tơ̆ dêh char Phú Yên mă blŭng tŏk giơ̆ng ‘lơ̆ng, tơring păng kon pơlei vang jang athei hơtŏk iŏk yua khoa hŏk, kih thuơ̆t lơ̆m rơgei lơ̆m tơdrong vei lăng ‘long keo: “Bơ̆n athei pơtăm hôi, ‘meh hơtŏk tenh giơ̆ng pran noh athei vei hơlen, dang ei tuh phŏng. Adrol ki bơ̆n pơtăm bri noh ưh đei tuh phŏng, mă lei dang ei tuh phŏng mă akhan pơm jang. Atŭm hăm noh, dôm trong vei lăng trŏ găh kih thuơ̆t kăt hleh xơdrai, choh chong. Mă ‘nao minh xơnăm, mă lei ‘long pơtăm adoi tŏk giơ̆ng ‘lơ̆ng, hơbŏ trong jang âu gô pơyua lơ lơ̆m dôm xơnăm truh”

Tơpă ăn ƀôh tơdrong pơtăm bri iŏk tơ̆r tơ̆ Phú Yên tŏk bŏk hơ ‘nhăk pơyua kăp gĭt. Trong pơm jang âu gơh pơih xă tơ̆ Tây Nguyên, ăh teh pơtăm bri oei đei lơ, vă xek axong răh tơdrong jang, hơtŏk iŏk yua ăn kon pơlei, atŭm hăm noh hơmet pơ ‘lơ̆ng cham char erih xa dơ̆ng.

Lan chih păng pơre nơ̆r