VOV4.Bahnar - Kơpen oei đei hơnăn krao nai noh Kơpin, Kơpen teh, Toai salai, kiơ\ kơ hdrung bngai kon kông mă đei hơnăn krao phara băl, mă lei lơ\m hnưr erih kơpen jing tơmam hru\k hrơ\p kơ lơ hdrung bngai kon kông, hăp jing tơm a kơ hơbe\n ao hrei âu. Kiơ\ lơ xơnăm găn ga, kơpen đei lăng jing tơmam hru\k juăt joe kơ bngai Tây Nguyên lăng atu\m păng kơ bngai kon kông Kon Tum pơma adro#. Adrol âu ki, [ơ\t tam mă băt pơtăm kpaih tanh brai, kon pơlei tơ\ tơring hlôi io\k kơđoh ‘long vă pơm tơmam hru\k kơ po, dôm hdre\ch ‘long âu noh loong roong, ‘long yo\, ‘long nhai. Kơđoh ‘long đơ\ng ro\ng kơ klat ‘nhăk vih teh rơmuơn păng tong tơ\ đak lơ\m dôm năr, đang kơ noh pih vă io\k brai, xơ\k hrăng vă pơchuă tanh jing tơmam hru\k bơ\ đơ\ng kơđoh ‘long.  Kơpen kơđoh ‘long tanh [ônh păng ưh kơ đei kiơ tơnap hloh kơ tanh brai, hăp hơrăng păng hrơ hrenh. Đơ\ng ro\ng kơ băt đei brai tanh, noh brai tanh đei bơ\ pơro\ um ru\p lơ\m hơbe\n ao kon kông tơ\ tơring duh jing ‘lơ\ng ro\ hloh. Lơ\m um ru\p pơro\ tơ\ kơpen, đe [ôh gru kơnăl [enh kơ um ai bri kông, lu j^l joei, ‘nhot bri atu\m hăm gơng, lêh ako\m. Tơje# hăm noh, um ru\p pơro\ lơ\m kơpen duh jing um ru\p hơnơ\ng kơ [ôh lơ\m hơbe\n ao kon kông tơ\ Kon Tum hăm dôm kơmâu tơm noh brê, găm, dreng păng kok. Kơmâu găm đei rơih ‘măn ăh groi 2 păh vă kơpen ang ‘lơ\ng. Mă lei, kiơ\ rim hơdrung bngai, tơdrong pơro\ um ru\p lơ\m kơpen ‘ngoaih kơ 2 kơmâu găm păng brê, bngai tanh kơpen oei lu\k lơ\k hăm kơmâu kok, dreng atu\m lơ\m anih pơro\ kơmâu brê, trong pơro\ âu pơjing he# minh trong tam mă ro\ hloh mă lei lăng tơ\ noh đe băt hơdăh găh tơdrong phara. {ok Đào Thế Trại, Pho\ kdră anih juăt jang pơdăh tơmam drăm dêh char Kon Tum ăn tơbăt: “Dang ei tơ\ Kon Tum đei 6 hdrung bngai kon kông, rim hdrung đei kơdih hơbe\n ao adro# găh kmâu trong pơro\ lơ\m kơpen. Hăm bngai kon kông đei hơbe\n ao adro# găh kơmâu păng um ru\p lơ\m tơpen. Hăm hdrung bngai tơ\ tơring âu kơmâu tơm noh đe đei pơkăp kơdih nhen jơk, găm brê, kok păng tơje# hăm noh dôm kơmâu tơm nhen um pơro\ jing tơdrong adro# kăp g^t kơ rim hdrung hdre\ch, păng đe kiơ\ kơ noh vă băt noh jing hdrung bngai kon kông yơ erih tơ\ dêh char Kon Tum. Kiơ\ khei năr chă hơlen lăng inh [ôh đei 2 kơloăi kơpen đei um pơro\ kăp g^t păng pơm ăn kơ đe pơngơ\t lơ nơ\r apinh hăm bngai chă hơlen băt noh tơpen bngai Sedang păng bngai Jarai.”

Yuơ tơguăt hăm tơdrong erih rim kơ năr kơ kon pơlei, tơpen đei axong 2 kơloăi: kơpen hmă păng tơpen hru\k ăh ‘năr kăl. Kơpen hmă noh ‘măn văr rim kơ năr [ơ\t năm tơ\ bri tơ\ mir kông, kơmâu tơm hăm kơpen âu noh kơmâu găm, gôh, trong pơro\ ưh kơ đei g^t ôh pơro\ hăm kơmâu kok đe\ch dăh mă brê rok kiơ\ 2 păh trong jih kơpen. Tơpen kăl noh jing kơpen guăng hloh păng g^t, hơnơ\ng đei hru\k lơ\m ‘măng et xa, lêh ako\m, đei tanh pơro\ kăp g^t păng brai noh kơmâu kôk, brê, găm pơjing dôm um ru\p pơro\ ‘lơ\ng hloh ăh 2 păh ko\ng kơpen. Tơ\ kpal hlak kơpen âu, đe x^t pơro\ hăm chơmei păng pơjing he# jing minh tơmam pơro\ ưh kơ k[ah lơ\m tơdrong tanh kơpen, ăh 2 păh ko\ng kơpen noh jing brai kơmâu tơhro kjung đơ\ng 20-25cm. {ok Đào Thế Trại, Pho\ kdră anih jang pơdăh tơmam drăm dêh char Kon Tum ăn tơbăt: “Đơ\ng hla bar răk ‘măn noh lơ kơpen đe hru\k lơ\m ‘năr et xa hăp pha [iơ\ păng đei pơro\ ‘lơ\ng hloh, truh dang ei dôm kơpen noh pă đei lơ bơih, adro# dôm unh hnam pơdro\ng pơtơm ke\ răk truh dang ei, oei lơ noh hlôi hiong pơđ^ bơih. Truh khei năr âu noh athei xkơ\t hăp adoi oei, mă lei to\ xe\t đe\ch păng adro# lơ\m lêh ako\m kăl noh đe pơtơm tơle\ch hru\k, mă lei tơdrong xkơ\t hăp noh ưh kơ đei hơdăh, kơlih lơ\m lêh ako\m hrei âu hăm lu\k lơ\k hăm dôm tơmam hru\k hmă rim kơ năr hloi.”

Kơpen đei tanh đơ\ng tơpang ti gơh rơgei kơ dôm bngai drăkăn tơ\ tơring ‘măn plang ăn kơ [ă, plang ăn klo po. Ưh kơ adro# đei kjă kăp g^t găh đon kơche\ng mă hăp oei đei kjă kăp g^t găh tơmam drăm. Dôm kơpen guăng ‘lơ\ng noh ke\ tơplih măh minh pôm kơpô tih, noh lơ\m đon kơche\ng kơ bngai kon kông tơ\ Kon Tum, bngai drăkăn rơgei noh tôm unh hnam đei hru\k hơbe\n ao guăng, đei xa ph^ tơno\. Bngai M’nông đei nơ\r “găr por pă đei jur tơ\ klak; kơtoh đak pă đei oei lơ\m pơdu\k, kơpen pă đei đom lơ\m kơdo\; nơ\r pơma pă đei kơtơ\ng” hăm tơdrong akhan ưh kơ đei por, ưh kơ đei đak, ưh kơ đei kơpen păng pă đei oei nơ\r pơma noh kon bngai ưh kơ ke\ erih. Mă lei noh jing tơdrong tơroi xơ\ ki, duh nhen lơ hơbe\n ao hru\k juăt joe nai, kơpen adoi hiơt hiong kiơ\ khei năr. {ok A Hậu, Pho\ kdră xăh Vinh Quang, plei tơm Kon Tum, dêh char Kon Tum ăn tơbăt: Truh khei năr tơje# âu, tơdrong mă bngai kon kông văr tơpen lơ\m tơdrong erih rim kơ năr tơ\ xăh âu pă đei oei. Đe ưh kơ đei văr tơpen mă pơtăl kơ noh hru\k hơbe\n ao, kiơ\ kơ inh [ôh hăp kiơ\ chăl ato\k tơ iung atu\m dang ei kơ tơpôl, adrol âu ki văr kơpen noh ưh kơ đei tơto#, dăh mă năm tơ\ bri tơ\ mir noh hăp ưh kơ đei xđơ\ng hăm hơkâu jăn, kơdih po inh adoi pơngơ\t găh tơdrong âu”

{ok A Wer, oei tơ\ Kon Rbang 1, xăh Vinh Quang, plei tơm Kon Tum noh jing bngai tơklep hăm tơdrong juăt joe kơ hdrung kon kông po, hli [ơ\t ning mônh kơnh khul mơlôh pă đei băt truh hơbe\n ao hru\k kră xơ\ kơ hdrung kon kông po, noh lơ xơnăm kơ âu [ok ako\m jên răt ‘măn dôm tơmam hru\k hrơ\p âu vă răk ‘măn păng dang ei [ok hlôi răk đei truh 6 to\ kơpen, lơ\m đei lơ kơpen mă chă lơ\m tơring ưh kơ đei hloi. {ok A Wer ăn tơbăt:“Tôm bngai kon kông tơ\ Kon Tum ưh kơ đei bu văr kơpen nhen xơ\ bơih, kơlih đe [ôh hăp tơnap hloh kơ hơbe\n ao, hơbe\n ao noh rơgoh hloh. Dang ei văr tơpen noh đe kơdơ\, truh ăh năr lêh ako\m noh đe ưh kơ ‘meh văr ôh, oei khul tơdăm noh kuă văr hloi. Inh răk kơpen âu vă tơbăt xơ\ ki kon pơlei bơ\n đe hru\k hrơ\p thoi yơ”

Hrei âu, pơtăl kơ văr kơpen păng hơbe\n tanh, noh lơ bngai kon kông hrư\k hơbe\n au che. Lơ\m lêh ako\m et xa, ưh kơ adro# kơpen mă hơbe\n ao kră xơ\ đei tanh hăm brai kră xơ\ pă đei oei bơih, duh hơbe\n ao noh, mă lei đei tanh hăm brai ‘nao dang ei, brai ni lông hăm lơ kơloăi kơmâu kăp g^t. Khei năr tơje# âu, minh tơdrong vă jang kơ anih jang joh ayo\ tơplo\ng kơdâu păng tơmang pơhiơ\ dêh char Kon Tum hơlen hơmet păng pơtho găh tơdrong tanh brai juăt joe kơ bngai Sêdang ăn [ôh tơ\ apu\ng Đak Tô, Ngọc Hồi, Đak Hà, Tu M’Rông nhen le\ pă đei oei hơbe\n ao tanh kră xơ\ kơ bngai Sêdăng. Tơdrong vei răk hơbe\n ao hru\k kră xơ\ pơma atu\m păng tơdrong răk vei kơpen kră xơ\ jing tơdrong mă đe ư ang che\p vei tơm a hla chă đơ\ng yă [ok noh jing minh tơdrong kăl păng hăt hot. Mă lei, tơdrong răk vei ưh kơ adro# ăn dôm tơmam hru\k hrơ\p âu ‘măn lơ\m anih pơdăh, mă hăp oei kăl le\ch đơ\ng tơdrong erih tơpă. ‘Meh jang đei tơdrong mă âu, athei pơtho khul mơlôh băt ‘mêm kơ hơbe\n hru\k kră xơ\ mă yă [ok pơxư\ ăn păng hloh kơ noh athei pơtoi lêh ako\m, tơdrong joh ayo\, vă tơ\ noh, đei lơ kơpen, hơbe\n văr kră xơ\ đei erih lơ\m cham char pơlei pơla kơdih po hăp. 

(Lan chih păng rapor)