VOV4.Bahnar - Lơ̆m tơ drong tơ blăh tơ̆ Việt Nam ưh lăp hơ tat ƀôm ƀrâm, prăh kơ nong đĕch, hlŏh 50 sơ năm adrol sơ̆ khul linh Mi oei iŏk yoa 1 kơ loăi phao pơ gang kơ nê̆ hlŏh dơ̆ng ‘nŏh jĭ pruih pơ gang hoă hŏk. Kŭm hăm tơ drong phă pơ răm cham char, pơ jing lơ “groi tĕh lôch”, tơ drong răm đơ̆ng pơ gang hăm kon bơ ngai oei krưp krĕnh hlŏh dơ̆ng păng oei tam mă tôch ‘mơ̆i, tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon đei hơ năn “pơ gang dioxin” oei đei hơ nơ̆ng truh dôm jơ hnơr đơ̆ng rŏng.

Đei 1 anih mă đe ƀôh ƀônh hlŏh tơ drong krưp krĕnh đơ̆ng tơ drong tơ blăh hăm pơ gang đơ̆ng khul linh Mi ‘nŏh jĭ, Anih tơ gŭm păng bơ̆ jang kơ tơ pôl dêh char Kon Tum anih oei rong 54 ‘nu hơ iŏh jo jăn. Yă Phạm Thị Lan, Kơ dră chĕp kơ̆l Anih âu tơ roi, lơ̆m kơ sô̆ đe mon tơ̆ âu, đei lơ mon kơ mlo, sem brem, jo jăn… Đe mon âu mă lơ ‘nŏh đei Anih iŏk rong đơ̆ng apŭng Sa Thầy, Ngọc Hồi, tơ ring mă hlŏh 50 sơ năm adrol sơ̆ jĭ tơ ring khul linh Mi pruih pơ gang dioxin tôch dêh:

“Hrei ‘nâu hơ iŏh kơ mlo jo jăn ăl tơ̆ Anih âu đei vă truh 50%. Đe mon chă mơ mŏ, rơ rĭ hơ kâu, tơ glăng 1 ƀôt. Hơ kâu jăn đe mo tôch rơ mơ̆n, ưh đei kơ sư̆k tơ jră hăm tơ drong jĭ jăn. Hơ nơ̆ng mưh truh khei 'năr tơ plih pơ yan 'nŏh đe mon tôch ƀônh tơ pŏh jĭ, mă jĭ tơ̆ đe mon 'nŏh tơ tă jĭ ăl ngăl. Đei hơ iŏh lăng nhen tôch pran, mă lei đe mon âu sem brem, kơ băt yă kiơ hŏk 5 sơ năm tơ tăng ưh kơ băt chư kiơ. Vei rong mơ mat hlŏh, gleh hrat hlŏh 'nŏh jĭ hăm đe hơ iŏh kơ mlo, jo jăn dêh”.

Vei rong đe mon kơ mlo, jo jăn tơ̆ Anih Tơ gŭm păng Bơ̆ jang ăn tơ pôl kơ dêh char Kon Tum

Jĭ tơ ring Khul linh Mi tơ lĕch tơ drong tơ blăh hăm pơ gang blŭng a lơ̆m ‘năr 10/8/1961, lơ tơ ring tơ̆ dêh char Kon Tum đei pruih pơ gang kơ nê̆ lơ ‘măng akŏm đĭ đăng truh 346.000 kơ lich pơ gang, lơ̆m nŏh đei hlŏh 34.000 kơ lich pơ gang dioxin. Truh dang ei pơ gang oei tam mă hach đĭ, hrơm mât lơ̆m tĕh, pơm ăn lơ bơ ngai ƀơm kơ nê̆ đunh đai. Jô̆ truh khei 6/2021, lơ̆m dêh char Kon Tum đei vă jê̆ 8.000 ‘nu bơ ngai ƀơm kơ nê̆ đơ̆ng pơ gang dioxin, lơ̆m nŏh vă jê̆ 1.000 ‘nu bơ ngai đei xa jên tơ gŭm rim khei.

Jĭ linh so ƀơm pơ gang kơ nê̆, ƀok Nguyễn Vươn, 79 sơ năm, hnam tơ̆ Kueng kơ phô̆ 8, thĭ trơ̆n Đăk Hà, apŭng Đăk Hà, dêh char Kon Tum ăn tơ băt, tơ drong ơh sơ ‘ngon oei đei linh lang, ƀơm truh hloi tơ̆ kon sâu: “Inh ƀơm pơ gang kơ nê̆, khei ‘năr blŭng a inh ưh kơ băt. Đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh ƀôh jơ hngâm pran roi đunh roi ưh jăng, mă loi lơ̆m hơ kâu inh dang ei đei lơ tơ drong jĭ. Ƀơm pơ gang dioxin ‘nŏh jơ hngâm pran ưh ‘lơ̆ng kiơ, mă loi hăm kon hơ ‘lơ̆p. Rơ nĕh đei kon yơ, rong kŭm arih mơ̆n mă lei gleh hrat dêh”.

Phao pruih pơ gang E8 đơ̆ng khul linh Mi iŏk yoa lơ̆m tơ drong tơ blăh tơ̆ Việt Nam sơ̆

Lơ̆m tơ drong tơ blăh hăm pơ gang đunh 10 sơ năm, đơ̆ng sơ năm 1961-1971 khul linh Mi pơih vă jê̆ 20.000 ‘măng tơ blăh, pruih hlŏh 80 triu kơ lich pơ gang kơ nê̆ pơ lôch ‘long, lơ̆m nŏh đei 61% ‘nŏh jĭ pơ gang kơ nê̆ đei 366 kĭ kơ chơ̆t dioxin hăm hlŏh 9.000 tân kơ chơ̆t CS pruih tơ jur tơ̆ tơ ring Tŏk bŏk păng tơ ring Pơ băh Việt Nam. Kŭm hăm tơ drong răm tôch krưp krĕnh hăm cham char, tơ drong tơ blăh hăm pơ gang oei pơm tơ lĕch tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon đunh đai ăn dôm bơ ngai arih, tih vơ̆ lơ̆m khei ‘năr tơ blăh păng kon sâu đe sư. Đại tá Phạm Công Hữu, Phó Chính ủy Khul linh pơ gang ăn tơ băt, mă tơ pă hlôi tơ ƀôh hơ dăh tơ drong tơ blăh hăm pơ gang yoa khul linh Mi pơ gơ̆r tơ̆ Việt Nam dêh hlŏh, đunh hlŏh păng tơ drong răm kŭm krưp krĕnh hlŏh lơ̆m tơ drong arih kơ kon bơ ngai. Tơ drong hơ met pơ ‘lơ̆ng hiong răm tôch mơ mat păng dang ei oei athei bơ̆ jang hơ nơ̆ng đĕch:

“Khul linh pơ gang adrin jang hơ doi hăm dôm anih jang kơ pal, tơ ring tơ rang đei ƀơm truh pơ gơ̆r dăr hơ len, hơ met pơ ‘lơ̆ng kơ chơ̆t kơ nê̆ oei đei đơ̆ng rŏng kơ tơ blăh tơ̆ dôm dêh char găh tơ ring Tŏk bŏk păng Tây Nguyên, mă loi tơ̆ dôm Quân khu 4, 5, 7. 9. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, Khul linh pơ gang nhôn oei adrin jang hơ doi hăm dôm khul grŭp, rim bơ ngai lơ̆m păng ‘ngoăih kơ tĕh đak pơ gơ̆r tơ gŭm ăn bơ ngai răm đơ̆ng pơ gang dioxin tơ̆ 11 dêh char găh Pơ băh”.

Tơ̆ hơ năp tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon tam đei tôch đei hơ năn Pơ gang dioxin, Thượng tướng Nguyễn Văn Rinh, Kơ dră vei lăng Khul bơ ngai răm đơ̆ng pơ gang Dioxin Việt Nam ăn tơ băt, kŭm hăm krao hơ vơn vang tơ gŭm, vei lăng bơ ngai răm, Khul oei tang măt ăn dôm bơ ngai răm pơ gơ̆r tơ kêng 37 công ty pơm pơ gang Mi hlôi pơm tơ lĕch pơ gang dioxin pơ truh ăn khul linh Mi iŏk yoa lơ̆m tơ drong tơ blăh tơ̆ Việt Nam.

Bơ ngai tang măt ăn Khul linh pơ gang hơ păh tơ mam ăn bơ ngai răm đơ̆ng pơ gang dioxin tơ̆ dêh char Kon Tum

Mă đơ̆ng tơ drong pơ jăh ăn bơ ngai răm đơ̆ng pơ gang dioxin Việt Nam tam mă iŏk đei jơ nei mă lei sư hlôi pơm ăn bơ ngai Mi, khul linh Mi băt truh tơ drong yoch tơ blăh păng đe sư athei vang pŭ tơ drong răm hăm dôm bơ ngai ƀơm pơ gang vă huei pơm tơ lĕch tơ drong glăi thoi âu dơ̆ng:

“Đơ̆ng sơ năm 2009 truh dang ei, Khul kơ dră tĕh đak Mi pơ tơm bơ̆ jang hơ met pơ ‘lơ̆ng cham char. Tơ drong jang mă blŭng đe sư jang đei, hăm kơ sô̆ jên 105 triu USD ‘nŏh jĭ tơ̆ cham gre păr Đà Nẵng. Đơ̆ng dang ei truh sơ năm 2030 rŏ năng đe sư vă hơ met pơ ‘lơ̆ng kơ chơ̆t kơ nê̆ tơ̆ Biên Hòa păng dôm dêh char. Adrol sơ̆ pơ ma truh pơ gang dioxin ‘nŏh Mi ưh kơ chu mơ̆ng mă lei đơ̆ng sơ năm 2015, 2016 truh dang ei ‘nŏh đe sư athei tơ gŭm ăn bơ ngai răm dang 61 triu USD vă man lăm khăm, hơ met păng tơ gŭm ăn unh hnam dôm bơ ngai răm”.

Lơ̆m 4,8 triu ‘nu bơ ngai Việt Nam ƀơm kơ nê̆ đơ̆ng pơ gang dioxin đei hlŏh 3 triu ‘nu bơ ngai răm dêh hlŏh. Truh dang ei mă đơ̆ng đĭ hlŏh 50 sơ năm bơih mă lei tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon đei hơ năn “Pơ gang dioxin” oei đei hơ nơ̆ng, rim năr pơm tơ lĕch tơ drong jĭ jăn, ơ̆h sơ ‘ngon ăn lơ unh hnam, tŭn lơ unh hnam huŏng lơ̆m tơ drong tôch đon. Vă pơm pơ hơi ƀiơ̆ tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon đơ̆ng pơ gang dioxin, tơ drong jang “Bơ̆ jang yoa bơ ngai răm đơ̆ng pơ gang dioxin” yoa Anih Trung ương MTTQ Việt Nam tơ lĕch oei hơ nơ̆ng tưk tơ iung vă pơ lung jơ hngâm dôm bơ ngai răm păng unh hnam đe sư tŏk klăih đơ̆ng tơ drong ơ̆h sơ ‘ngon yoa tơ drong jĭ jăn, đei dơ̆ng đon adrin lơ̆m tơ drong arih xa.

Dơ̆ng: Tơ blơ̆