Hăm dôm kră pơlei, bơngai đei kon pơlei lơ̆m pơlei lui, pơjao ăn tơdrong jang “ Vei lăng tơdrong pơlei”, têt truh ‘noh dôm kră pơlei năm ngôi apĭnh jet gia, hmach thơ thâu têt, đei dôm nơ̆r tơtă, pơlung đei yua tơgŭm ăn kon pơlei lê̆ kơ năm jrok trong, sơđơ̆ng jang sa, hơtŏk tơiung mŭk drăm, tơgop jơhngơ̆m pơjing pơlei pơla roi ‘năr roi pơdrŏng ‘lơ̆ng. Dôm kră pơlei ling lang ‘meh vă tơdrong arih sa đơ̆ng kon pơlei, roi hơgei hloh. Mă kăl hloh dơ̆ng ‘noh jĭ athei băt tơgoăt 1 ƀơ̆r đon, tơgŭm băl jang đang dôm tơdrong vă jang hơtŏk tơiung mŭk drăm lơ̆m sơnăm ‘nao vă pơjing tơdrong arih sa phĭ tơnŏ, hiôk hian. Ƀok Lick, 65 sơnăm, kră pơlei plei Piơm, thị trấn Đak Đoa, apŭng Đak Đoa, dêh char Gia Lai tơtă ăn kon pơlei jê̆ hơtăih: “Apĭnh gơih nơ̆r kơkuh truh mih ma duch nă pơlei pơla. Ĭnh ‘noh kră pơlei Plei Piơm, sơnăm ‘nao hmach thơ thâu kơ mih ma pran jăng grăng hơkâu, tơƀơ̆p lơ tơdrong pŭn ai, jang sa đei iŏk yua lơ. Mă loi ‘noh jĭ, athei vei kơjăp đon lui lơ̆m Teh đak, hơnơ̆ng hơtŏk tơiung mŭk drăm, ‘nĕ kơ mơ̆ng kiơ̆ nơ̆r bơngai kơ nê̆ pơm dôm tơdrong glăi, pơm ưh kơ 1 ƀơ̆r đon, vei lăng jơhngơ̆m pran, tơdrong arih sa ŭnh hnam ‘lơ̆ng hơiă”.

Mă arih lơ̆m khei ‘năr tơblăh dăh mă chăl rơngei, đon lui đơ̆ng bơngai Tây Nguyên, lơ̆m nŏh đei kon pơlei Rađe hăm Ðảng, hăm kăch mang, mă loi jĭ ‘măn ăn ƀok Hô ‘mêm kơeng ưh đei lai yơ tôch. Đon lui ‘nŏh roi kơjăp hlŏh dơ̆ng mưh ƀôh tơdrong arih xa kơdih kâu roi đunh roi tŏk, roi phĭ tơtŏ dơnŏ ‘lơ̆ng, hiôk chơt, pơlei pơla tơplih ‘nao roi ‘lơ̆ng rŏ. Hăm jơhngâm đon čhôk ‘nă kơ dôm năr blŭng sơnăm ‘nao, kră pơlei Y- Pôt Ƀuôn Krông (Aê Rôni), tơ̆ plei Krang, xăh Ea Bông, apŭng Krông Ana, dêh char Dak Lak pơma: “Lơ̆m dôm sơnăm âu ki, mưh đĭ sơnăm so, sơng sơnăm ‘nao, sư đei lơ tơdrong hơiă phara băl. Inh tôch ‘nă yoa đei 1 tơdrong lei lăi băl ‘nŏh jĭ hơnơ̆ng ƀlŏk truh kŏng ƀok Hô kơna gơ̆h đei tơdrong chơt hơiă nhen hrei ‘nâu. Sơnăm ‘nao truh, đe tĕh xa bơ̆n nhŭng iĕr, et ngôi tơdrô, gô kơdroh, chă pơma nuh, pơtho tơƀôh ăn kon sâu, pơgơ̆r soi ăn kơ yang, apinh yang tơjur tơdrong pŭn ai, rim bơngai lơ̆m pơlei đơ̆ng ‘lơ̆p truh tơ̆ kră pran jăng, grăng hơkâu ngăl. Inh hmach thơthou ăn mih ma duch nă bơ̆n pơtăm ƀa, ƀa jing ‘lơ̆ng, pơtăm kơpăih, kơpăih ƀônh vơ̆, plei ‘yăl, chĕp vei kơjăp tơdrong jŏh ayŏ kơ dŏ xoang kơ hơdrĕch hơdrung bơ̆n, kŭm nhen tơguăt 1 ƀơ̆r đon hăm hơdrĕch hơdrung nai vă jang tŏk hơdai.”

Tơ lĕch tơdrong jang “ Têt ‘mêm mơnat” pơyan puih mak Quý Mão 2023, dêh char Đắk Nông hlôi pơgơ̆r pơjao asong 30.000 tơpu tơmam, 1 tơpu đei kơjă 400.000 ăn dôm bơngai (đei hloi bơngai ŭnh hnam dơnuh hin lơ̆m hơnăn chih păng dôm bơngai ŭnh hnam dơnuh hin lơ̆m tơpôl) vă tơgŭm tơtom kon pơlei sơng Têt. Nghệ nhân Y Ghông, Kră pơ lei plei U2, thị trấn Ea Tling, apŭng Cư Jut, dêh char Dak Nông tơbăt: kơdih kâu ƀok ‘noh bơngai jang kach mạng đơ̆ng sơ̆, ling lang đei bơngơ̆t truh đơ̆ng Đảng păng Teh đak. Bơngai dơnuh hin tơ̆ tơring kŭm adoi đei iŏk tơmam mưh rim ‘măng têt truh pơyan puih mak vih, tơdrong chơt hơiă sa roi dêh: “Ƀlep ƀơ̆t sơnăm ‘nâu hăm hơnăp jang ‘noh jĭ kră pơlei ĭnh ‘meh tơ tă kơ kon sâu, mih ma duch nă ‘nĕ kơ mơ̆ng nơ̆r pơ hlŭ pơ hlôm đơ̆ng bơngai kơnê̆. Bơ̆n athei pơm kiơ̆ khôi luơ̆t teh đak, kiơ̆ Đảng bơ̆n, yua kơ ‘noh jĭ trong năm trŏ ƀlep. Đảng păng teh đak ling lang bơngơ̆t lơ truh bơngai đei kŏng, ŭnh hnam dơnuh hin ưh kơ đei hŭt hơchăng ôh. Nhen ĭnh bơngai kră kach mang dôm năr lêh, năr tơbăt tă kơ iŏk jên, tơmam đơ̆ng teh đak ngăl. Oei hăm ŭnh hnam dơnuh hin đei iŏk phe, đak măm tơmam yua lơ̆m ŭnh hnam”.

            Đơ̆ng rŏng hlŏh 2 sơnăm đei jĭ Covid-19, tơdrong choh jang xa kŭm tơƀâp lơ mơmat tat, ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơdrong arih xa kơ kon pơlei. Sơnăm âu ki, kon pơlei tơ̆ jơ̆p pơlei pơla adrin choh jang xa, mŭk drăm lơ̆m hnam tơnŏ vă tŏk ‘lơ̆ng dơ̆ng. Ƀok Chôn, oei tơ̆ plei Tuơh Kơtu, xăh G’Lar, apŭng Đak Đoa, dêh char Gia Lai tơroi: Sơnăm âu ki, lơ unh hnam lơ̆m pơlei jang xa đei iŏk yoa kơjăp, nhen unh hnam ƀok Anŭ, unh hnam ƀok Nết, unh hnam ƀok Ƀyêu... jô̆ păh lăp jang xa iŏk đei đơ̆ng 150 - 200 triu hlak jên. Oei unh hnam ƀok Chôn sơnăm âu ki jang xa kŭm iŏk đei loi 100 triu hlak jên đơ̆ng chĕh phe, tiu...kơna tôch hơiă mưh sơng sơnăm ‘nao truh. Dôm năr têt, unh hnam răt hơmet tôm tơmam yoa, đak ‘ngam, ƀĕng, têt... Ƀok Chôn pơma: “Sơnăm ‘nâu, chĕh phe, ƀa, ƀum tơ̆ tơring Bahnar lơ̆m xăh G’Lar bơ̆n ‘nâu jang kŭm đei ƀiơ̆, kơna têt truh mih ma duch nă kŭm tôch hơiă, ưh kơ đei nhen sơnăm 2021 đei tơdrong jĭ, tơdrong arih xa ưh kơ hiôk kiơ. Hlŏh kơ ‘nŏh dơ̆ng, sơnăm ‘nâu chĕh phe, ƀa kŭm đei yă ƀiơ̆ kơna kon pơlei tôch čhôk ‘nă, rim bơngai, rim hnam pơgơ̆r ngôi pơchơt sơng sơnăm ‘nao 2023 păng lui tơdrong arih xa roi sơđơ̆ng ‘lơ̆ng ƀiơ̆”

Sơnăm so đĭ hlôi bơih, đơ̆ng rŏng lơ mơmat tat yua đơ̆ng jĭ hơbuh, jơ̆p Tây Nguyên ‘noh chơt hơiă jang sa hăm đon pơ hnŏng jang tŏk pran kơtang. ‘Nhŏng Phul, plei Thong A, xăh Ia Blứ, apŭng Chư Pưh, dêh char Gia Lai tơroi găh dôm khei ‘năr tiu jur kơjă, lơ ŭnh hnam hlôi hơchăng pơlei năm jang pơm kŏng nhân tơ̆ dêh char, pơlei tơm găh pơbăh. Lơ̆m dôm sơnăm tơjê̆ âu, kon pơlei pơtơm vih hơlơ̆k dơ̆ng hăm chŭn mir, tơchă kơ loăi ‘long pơtăm ‘nao, chă trong vei rong kon tơrong vă hơ tŏk jang sa. Jĭ COVID-19 kŭm đĭ hloh bơih. Tơdrong arih sa kơ kon pơlei hrei ‘nâu kŭm hlôi sơđơ̆ng răh bơih. Sư lui ngeh, lơ̆m sơnăm ‘nao 2023, tơdrong jang sa đơ̆ng ŭnh hnam sư păng kon pơlei lơ̆m plei Thong A gô sơđơ̆ng păng roi ‘năr roi hơtŏk tơiung: “Lơ̆m sơnăm ‘nao âu ĭnh hmach thơ thâu kơ ‘nhŏng mŏ oh kơ tum kơ tŏng, mih ma lơ̆m pơlei kueng ƀôt pran jăng grăng hơkâu, jang sa đei iŏk yua, hơdrô̆ ŭnh hnam nhôn lơ̆m sơnăm ‘nâu gô hơdrin hơtŏk tơiung mŭk drăm, đơ̆ng đŏng kơ pơm hnam đang, tơdăh đei jên gô răt dơ̆ng tivi, kơƀang tang dŏ ming lơ̆m hnam vă tơdrong arih sa ŭnh hnam roi hiôk chơt lơ̆m blŭng sơnăm ‘nao âu”.

Gơnơm bơ̆ jang lơ trong jang hrơ̆ch ‘lơ̆ng, mŭk drăm tơpôl dêh char Kon Tum sơnăm 2022 oei rok trong jang tŏk hơlơ̆k dơ̆ng. Lơ̆m sơnăm hlŏh 4.000 ‘nu bơngai lơ̆m dêh char đei pơtho tơdrong jang, văjê̆ 7.000 ‘nu bơngai chă đei tơdrong jang. Kơsô̆ unh hnam tơnuh tơ̆ dêh char lơ̆m sơnăm jur 4%, lăp hăm nơ̆r hơgăt đei tơlĕch. Ƀok A Lễ, tơ̆ plei Kon Chênh, xăh Măng Cành, apŭng Kon Plông ăn tơbăt, kŭm hăm tơdrong jang tŏk mŭk drăm- tơ pôl atŭm kơ dêh char, kon pơlei lơ̆m xăh, jang xa đei iŏk yoa kŭm lơ ƀiơ̆ ‘năi. Ƀok A Lễ chơt hơiă pơma: “Sơnăm 2022, kon pơlei akŏm jơhngâm jang xa, pơtăm ƀa, pơtăm ƀum păng dôm kơloăi ‘long kăp gĭt, đei iŏk yoa kơjăp ‘lơ̆ng. Mât lơ̆m sơnăm ‘nao 2023 âu, inh hơpơi ‘mĕh đĭ đăng kon bơngai pran jăng, vang vei kơjăp tơdrong juăt ‘lơ̆ng đơ̆ng hơdrĕch kon kông, pơtâp tôn chĭng, adrin jang xa, pơtăm ƀum, pơtăm hơƀo, pơtăm ‘long kăp gĭt, rim tơdrong athei hlŏh kơ sơnăm so ƀiơ̆. Inh tang măt ăn kon pơlei, hmach thơthou ăn đĭ đăng mih ma duch nă lơ̆m pơlei đei tơdrong arih xa roi ‘lơ̆ng, jang xa roi tŏk, kon sâu pơnam hŏk pơhrăm, đei đon adrin hŏk iŏk tơdrong ‘nao, hlôh vao lơ tơdrong hơiă, lê̆ pă pơm kiơ̆ dôm tơdrong juăt ưh ‘lơ̆ng đơ̆ng sơ̆”.

Xăh Phú Hội, apŭng Đức Trọng, dêh char Lâm Đồng đei kơsô̆ kon pơlei dang 22.000 ‘nu, lơ̆m noh bơngai kon kông đei vă jê̆ 1 puăt. Hăm teh păng tŏ ‘mi kial lăp hăm dôm kơloăi ‘nhot, pơkao, kon pơlei tơ̆ âu hlôi pơ̆n tơmơ̆t jên jang choh pơtăm đei iŏk yua lơ. Yă Kră Jañ K’Suynh, Phŏ Kơdră Anih vei lăng kon pơlei xăh Phú Hội tơbăt: iŏk yua jô̆ păh lăp kơ̆l bơngai sơnăm 2022 đei 70 triệu hlak jên: “Bơngai kon kông lơ̆m xăh Phú Hội roi ‘năr roi băt tơplih lơ̆m choh pơtăm. Kon pơlei hŏk pơhrăm tơdrong hlôh vao hơgei đơ̆ng tơpôl, tơmơ̆t yua lơ̆m jang sa, tơplih lơ̆m trong tơchĕng, trong jang. Kon pơlei hơyơ đei lơ teh ‘noh tơplih ‘long pơ tăm, pơ̆n tơplih đon tơchĕng jang sa thoi kră sơ̆ jing choh pơtăm dôm kơloăi ‘nhot ƀum đei kơjă mŭk drăm lơ. Kon pơlei ưh pă pơtăm hơdrô̆ ‘long cheh phe, hơ ƀo nhen hơdrol sơ̆ bơ̆ih, ƀơ̆t cheh phe jur kơjă ‘noh kon pơlei hlôi đei iŏk yua đơ̆ng ‘nhot, pơkao, ưh pă mơmat lơ̆m choh jang sa nhen hơdrol bơih”.

Plei Khôi jĭ plei hle tơ̆ xăh Ia Mơr, apŭng Chư Prông, dêh char Gia Lai. Đơ̆ng sơnăm 2022, hơbong pơro đak tơm iŏk đak đơ̆ng Dơnâu Ia Mơr truh tơ̆ 1,2 kơ dơchŭn, pơgar ‘long kơ kon pơlei; Dơnŏ anih vei lăng kon pơlei xăh Ia Mơr oei krao hơvơn 1,2 anih jang xa, tĕch mơdro tơgŭm bơ̆n hơdrĕch ƀa ‘nao ăn mih ma duch nă, vă rei pơtăm 2 pơyan. Ƀok Kpă Klen- ƀok pơgơ̆r plei Khôi kŭm hăm mih ma duch nă lơ̆m pơlei tôch hơiă. Ƀok lui sơnăm 2023, tơdrong choh jang xa gô hiôk hian ƀiơ̆, tơdrong arih xa kơ kon pơlei tŏk ‘lơ̆ng ƀiơ̆: “Đơ̆ng sơnăm 2023 năm tơ̆ hơnăp kơnh, hơpơi ‘mĕh tĕh đak hơnơ̆ng tơmât jên jang, tơgŭm phŏng vă jang ƀa đak, pơtăm ƀum, pơtăm ‘long điêu păng tơgŭm ăn mih ma duch nă tang găn pơrang jĭ, sơdrông phă ‘long pơtăm; pơtho ăn kon pơlei iŏk yoa dôm kơloăi phŏng, pơgang sơdrông mă ‘lơ̆ng. Đei thoi nŏh, vă kon pơlei adrin choh jang, atŏk tơiung mŭk drăm păng tơdrong arih xa roi ‘lơ̆ng ƀiơ̆”.

Ƀok Amiên, bơngai pơgơ̆r pơlei plei Đơk Rơng, xăh Glar, apŭng Đak Đoa ‘noh tơbăt, plei Đơk Rơng đei 230 ŭnh hnam kon pơlei ‘noh truh sơnăm 2022 đĭ đei 222 ŭnh hnam klăih đơ̆ng dơnuh hin, jô̆ păh lăp iŏk yua đei 41 triệu hlak jên 1 ‘nu. Hrei ‘nâu plei Đơk Rơng oei jing pơlei pơ long lơ̆m pơtăm păng vei lăng cheh phe, pơtăm ‘nhot, vei rong kon tơrong lơ̆m xăh. Lơ ŭnh hnam kon pơlei ‘noh pơm tơlĕch tĕch mơdro hơgei đei iŏk yua kơ hrĕng triệu hlak jên rim sơnăm. Đei đăi iŏk yua âu ‘noh gơnang đơ̆ng dôm tơdrong jang tơgŭm tơjur dơnuh hin đơ̆ng Đảng păng teh đak hlôi truh đei hăm pơlei pơla, kŭm hăm tơdrong pơnam, gơh hơgei đơ̆ng kon pơlei lơ̆m hơtŏk tơiung mŭk drăm. Lơ̆m sơnăm ‘nao, ƀok Amiên ‘meh vă kon pơlei lơ̆m pơlei hơnơ̆ng vei kơjăp dôm jơnei hlôi iŏk đei kiơ̆ lơ̆m jơhngơ̆m đon tơgoăt tơgoăl, tơgŭm băl vă hơnơ̆ng vei kơjăp hơnăn plei tơring tơrang ‘nao. Ƀok Amiên, tơroi: “Tơdrong pơjing jơnei plei tơring tơrang ‘nao âu, tơdrong mă blŭng ‘noh gơnang đơ̆ng kon pơlei 1 ƀơ̆r đon, vang hơdai băl hơdrin jang sa, pơm kiơ̆ dôm trong jang đơ̆ng teh đak. Mă loi ‘noh jĭ ƀơ̆t tơlĕch jang ‘noh đei kơdră chĕp kơ̆l tơring bơngơ̆t truh  chĕp kơ̆l pơgơ̆r ‘lơ̆ng kơnan kon pơlei tôch kơ tơgŭm, jang kiơ̆. Kŭm hăm ‘noh vă pơjing tơring tơrang ‘nao ‘noh pơlei pơjing Grŭp pơtăm cheh phe, Grŭp nhôn đei 1.600 tơnơm cheh phe đei plei, iŏk yua rim sơnăm hloh 200 triệu hlak jên. Đơ̆ng kơsô̆ jên âu nhôn pơm trong, man hnam hŏk hôp pơlei ‘lơ̆ng rơgoh... Bơnê kơ teh đak”.

‘Ngoăih kơ tơdrong tơgŭm đơ̆ng khul kơdră pơgơ̆r tơ ring, khul grŭp tơpôl, dôm pơlei pơla tơ̆ tơring kon kông đei đon adrin hlŏh dơ̆ng lơ̆m tơdrong jang xa. Kră pơlei Đinh Hyưn, tơ̆ plei Đak Mŏng, xăh Đak Kroong, apŭng Đak Đoa ăn tơbăt, lơ̆m pơlei đei 150 unh hnam, đei văjê̆ 100 unh hnam pơtăm chĕh phe. Sơnăm âu ki, chĕh phe đei plei 'yăl, kơjă tĕch sơ đơ̆ng, tơdrong arih xa kơ kon pơlei đei tŏk ƀiơ̆ đơ̆ng rŏng kơ jĭ hơ buh. Kră pơlei Đinh Hyưn ăn tơbăt: “Hrei ‘nâu kon pơlei tôch hơiă, đĭ jĭ Covid bơih, kon pơlei hơiă dêh, pơgơ̆r jang xa, pơtăm tiu, jang chĕh phe, ƀa păng 1,2 kơloăi 'long pơtăm nai. Găh nŏh dơ̆ng, Tĕh đak hơnơ̆ng tơgŭm ăn kon pơlei, hơdrô̆ sơnăm âu ki tĕh đak tơlĕch jên man trong tơ̆ tơring đei kơjă truh 12 ti, tơlĕch trong jang pơtăm chĕh phe 4C. Kon pơlei bơnê kơ tĕh đak tơgŭm, pơngơ̆t truh tơdrong arih xa ăn kon pơlei.”