VOV4.Bahnar – Hram đon kơchĕng, đon bơnôh Ƀok Hô lơ̆m kơthơ pơtruh ăn Hop akŏm Bơngai tang măt kon kông tơring Pơbăh xơnăm 1946, xơnăm 2009, hloh 240 Kră pơlei tơ̆ Tây Nguyên hlôi tang măt ăn kon pơlei kon kông kĭ pơkăp “Kơthơ khŏm jang” vă tơbang tơdrong khŏm mă drơ̆ng jơhngơ̆m pơjing Tây Nguyên hơtŏk tơ iung tôm tơdrong, tơgop pơjing păng vei lăng Teh đak. Lơ̆m pơm kiơ̆ Kơthơ khŏm jang, đe Kră pơlei hơnơ̆ng yuk trong hơlâu tơbang kơdrưh po, noh đei pơtih nhen dôm “dơnơm 'long kră” kĕ pơlan xă pran kơtang găh đon kơchĕng, đon bơnôh Ƀok Hô truh kon pơlei Tây Nguyên.

Hlôi jing juăt, Kră pơlei Hmrik (bơngai Jarai) tơ̆ pơlei Ia Nueng, xăh Biển Hồ, pơlei tơm Pleiku (dêh char Gia Lai) hơnơ̆ng iung hrôih. Kră pơlei Hmrik tơroi: ‘Meh tơroi tơbang dôm trong pơkăp jang đơ̆ng Đảng, khôi lươ̆t teh đak truh kon pơlei, noh kơdih po unh hnam ƀok athei yuk trong hơlâu. ‘Nao âu, Khul Kơpal teh đak tơgŭm 300 rơtuh hlj vă man hnam hơkŭm kơ pơlei Ia Nueng. Đơ̆ng rŏng kơ yuk trong hơlâu tơgop 1 rơtuh hlj, ƀok chă hơvơn lơ̆m pơlei, rim unh hnam tơra 500.000 hlj, tơgop man Hnam hơkŭm pơlei pơla xă kơjăp. Ƀok Hmrik tơroi: “Hăm xơnong kră pơlei, inh ‘meh tơbăt hăm tôm kon pơlei erih athei băt ‘mêm, tơguăt dih băl, ưh đei tơklăh chere tơdrong khop. Kơlih tơguăt tơguăl pơjing jơhngơ̆m pran, anih yơ đei tơguăt tơguăl tơ̆ noh đei jơhngơ̆m pran. Noh jing tơdrong mă Ƀok hlôi tơtă kơ bơ̆n. Inh xơnăm âu 74 xơnăm bơih, jang kră pơlei lơ̆m 18 xơnăm kơ âu, inh athei yuk trong hơlâu, jang dôm tơdrong tơnăp, tơdrong pơyua ăn tơpôl, adrô̆ đei thoi noh kon pơlei pơtơm mơ̆ng kiơ ba”.

 Vă jê̆ 20 xơnăm đei pôk jang Kră pơlei, ƀok HMrik hơnơ̆ng đei dôm jăl jang pôk bơnê. Hơdăh nhen: Ƀăng hmach bơnê đơ̆ng Anih tơm Linh vei xơđơ̆ng tơpôl teh đak kơlih jang đei jơnei lơ̆m tơdrong pơlong “Xơnăm ‘lŏ, trong jang ‘lơ̆ng”; Ƀăng hmach bơnê đơ̆ng Kơdră Anih vei lăng kon pơlei dêh char Gia Lai kơlih đei jơnei lơ̆m tơdrong jang “Tôm kon pơlei vei xơđơ̆ng tơpôl Teh đak”, Ƀăng hmach bơnê đơ̆ng Anih jang Twên yăo Trung ương kơlih đei jơnei tơnăp lơ̆m “Hŏk pơhrrăm păng pơm kiơ̆ đon bơnôh ‘lơ̆ng Hô Chí Minh”. Ƀok Hmrik tơroi: Chơt hơ iă, pơ ư pơ ang hăm dôm tơmam hơpăh kăp gĭt, roi ƀlŏk hơdơ̆r truh đon bơnôh grasia, tơguăt đơ̆ng Ƀok Hô, ăh pơtruh kơthơ ăn Hop akŏm Bơngai tang măt ăn hơdrung kon kông tơ̆ Pleiku, năr 19/4/1946; đơ̆ng noh, nhen đei hơtŏk jơhngơ̆m pran vă pơtoi plang jơhngơ̆m po: “Ƀok akhan, ưh đei năm akŏm atŭm hăm kon pơlei, kơlih trong ataih, noh ƀok adrô̆ pơtruh kơthơ ăn kon pơlei đĕch. Ƀok akhan 54 hơdrung kon kông bơ̆n lơ̆m noh đei hơdrung kinh, Jrai , Ê Đê, ... adoi ‘nhŏng oh klak klơm, bơ̆n atŭm băl tơguăt tơguăl. Tơguăt dih băl vă pơjing minh teh đak pran hloh, hơtŏk tơ iung hloh, vă kon pơlei gơh phĭ tơtŏ dơnŏ ‘lơ̆ng, kon mon kon xâu đei năm hŏk tôm tơ̆ hnam trưng. Ƀok Hô tam mă minh ‘măng năm truh tơ̆ âu, mă lei lơ̆m jơhngơ̆m đon kon pơlei hơnơ̆ng đei um ai Ƀok. Gơnơm Ƀok chơng trong, pơchră hơdăh mă tơdrong erih kon pơlei roi năr roi phĭ tơtŏ hloh; đei unh hơyuh, trong nơnăm, hnam trưng hŏk, hnam pơgang rơgoh ‘lơ̆ng”.

Ƀok kră pơlei Siu Plim (bơngai Jarai) tơ̆ pơlei Bloi, thĭ trâ̆n Ia Ly, apŭng  Chư Păh (dêh char Gia Lai) adoi jing minh lơ̆m kơsô̆ hloh 240 Kră pơlei tơ̆ Tây Nguyên hlôi kĭ pơkăp “Kơthơ khŏm jang” tơbang tơdrong tơguăt minh bơnôh tơ iung pơjing Tây Nguyên hơtŏk tôm tơdrong. Tŏk 80 xơnăm bơih, jing linh xo xĕch, atŭm hăm noh bơngai pơtho pơdơh hưu, păng đei kon pơlei pôk jang Kră pơlei hloh 30 xơnăm kơ âu, ƀok Siu Plim hơnơ̆ng băt hơdăh tơdrong tơguăt tơguăl lơ̆m kơthơ Ƀok Hô pơtruh ăn Hop akŏm Bơngai tang măt kon kông tơring Pơbăh xơnăm 1946, păng lăng kơthơ nhen minh mŭk drăm kăp gĭt lơ̆m rim unh hnam. Păng ƀok duh chơt hơ iă ăh đei năm akŏm lêh et hơtŏk um man tơƀlŏk kơ Ƀok Hô hăm Tây Nguyên păng et hơtŏk um man Cham pơhiơ̆ Tơguăt tơguăl tơ̆ pơlei tơm Pleiku: “Kơthơ Ƀok Hô pơtruh ăn Hop akŏm bơngai tang măt bơngai kon kông đei tơbang ăn kon pơlei Jara, Bahnar, Xơ Đăng, rim unh hnam adoi đei. Kơthơ Ƀok kăp gĭt noh ră hơdăh tơdrong tơguăt kon pơlei. Mơ̆ng kiơ̆ nơ̆r Ƀok, rim hơdrung kon kông tơguăt tơblăh ayăt, pơ rơngei teh đak, tơguăt akŏm pơjing pơlei pơla. Kơthơ Ƀok nhen minh mŭk drăm grasia. Gơnơm đei Ƀok, đon kơchĕng pơgơ̆r tơnăp, kon pơlei mơ̆ng kiơ̆ păng dăp đon dăp bơnôh pơm kiơ̆, Ƀok Hô tam mă lah truh mă lei kơthơ Ƀok  truh hăm bơngai  Tây Nguyên noh kŭp yom tơpă”.

 Hŏk pơhrăm kiơ̆ kơthơ Ƀok Hô, unh hnam Siu Plim hơnơ̆ng yuk trong hơlâu lơ̆m rim tơdrong jang. Găh pơm jang, unh hnam ƀok đei hloh  3 ha vă pơm jang, lơ̆m noh đei 4 sao ƀa na, 3 sao teh vă pơtăm ‘long tŏ xĕt năr, 1 ha tơƀăr, 1ha 3 sao ka phê păng 8 sao kơsu. Iŏk yua rim xơnăm đei hloh 150 rơtuh hlj. Ăh mŭk drăm xơđơ̆ng, unh hnam ƀok hơnơ̆ng tơgŭm dôm unh hnam tơnap tap găh hơdrĕch ‘long pơtăm, ăn tŏk iŏk ưh đei jô̆ cheh. Mă kăl, hăm đon lui kơdrưh kơ Kră pơlei, ƀok Siu Plim hlôi tơroi, hơvơn kon pơlei tơguăt, adrin pơm jang vă hơtŏk pơm pơdrŏng. Mơ̆ng kiơ̆ nơ̆r ƀok, kon pơlei hlôi khĭn tơmơ̆t hơdrĕch ‘long pơtăm, kon yŏng ‘nao đei yua lơ lơ̆m choh jang xa păng jang var pơgar vă hơtŏk mŭk drăm unh hnam, tơgop pơjing tơring tơrang ‘nao.

(Quốc Học – Nay Jek) chih

Tơblơ̆ nơ̆r: Lan