VOV4.Bahnar - Tây Nguyên tŏk bŏk lơ̆m pơ yan tŏ jơ̆p jang. Mơ̆t lơ̆m sơ năm ‘nao, lăp đơ̆ng rŏng kơ dôm năr pơ dơh têt joăt joe, kon pơ lei kŭm hăm khŭl kơ dră tơ ring chơt hơ iă hăm dôm trong tơ lĕch jang, tơ drong jang iŏk đơ̆ng giĕng blŭng, khei blŭng kơ pơ yan puih mak Nhâm Dần:

Tơ̆ plei A Dơk Kông, xăh A Dơk, apŭng Đak Đoa, dêh char Gia Lai dôm năr blŭng sơ năm ‘nao, khul kơ dră tơ ring kŭm hăm kon pơ lei vang chong hơ met ‘ngiĕt, kuơ̆h hơ bong đak pơ ro tơ̆ chŭn na vă jang ƀa phang. Ƀok Y Xiu, ƀok pơ gơ̆r pơ lei ăn tơ băt: hăm vă jê̆ 200 unh hnam, kon pơ lei Bahnar lơ̆m pơ lei rei pơ tăm hlŏh 70 ha ƀa đak păng hlŏh 200 ha cheh phe. Mih ma duch nă lơ̆m pơ lei chơt hơ iă năm jang ƀât blŭng sơ năm ‘nao hăm đon hơ pơi ‘mĕh pơ yan ƀa đei iŏk yoa lơ, chĕh phe sơ năm đơ̆ng rŏng đei kơ jă măk: “Pơ lei krao hơ vơn kon pơ lei adrol mât lơ̆m sơ năm ‘nao ‘nŏh chong, kuơh hơ met ‘ngiĕt vă đak ro ‘lơ̆ng. Đang kơ ‘nŏh pơ gơ̆r choh rơ uơ, rei pơ tăm, hrei ‘nâu kon pơ lei băt trong rei pơ tăm hơ drĕch ƀa ‘nao, plei lơ, 1 sao iŏk đei đơ̆ng 40-50 tă 1 sơ năm, kon pơ lei băt trong jang kiơ̆ ki thuơ̆t ‘nao, săy phŏng, pruih pơ gang tôm tĕch, năm lăng đak hơ nơ̆ng kơ na ƀa jing ‘lơ̆ng... Găh nŏh dơ̆ng, kon pơ lei kŭm jang chĕh phe, dang ei chă kăt dơng, choh ‘ngiĕt, ƀănh ƀông, săy phŏng, pruih pơ gang ăn chĕh phe... Mŭk drăm kon pơ lei dang ei roi tŏk, roi đei ƀôh ƀiơ̆.”

Bơ ngai pơ tăm cheh phe tơ̆ Tây Nguyên iung jang blŭng sơ năm ‘nao lơ̆m tơ drong chơt hơ iă ‘nao pơ tôch sơ năm jang jơ nei pơ đĭ găh plei lơ, ‘lơ̆ng păng tĕch đei kơ jă. Ŭnh hnam ƀok K’Brèng (bơ ngai K’Ho) oei tơ̆ xăh Tân Lâm, apŭng Di Linh, dêh char Lâm Đồng iŏk đei vă jê̆ 10 tấn cheh phe đơ̆ng hloh 2 hek tar cheh phe hơ drĕch ‘nao. Đei jên yua, kơ na têt âu ŭnh hnam păng pơ lei pơ la tôch kơ hiôk hơ iă. Ƀok K’Brèng tơ roi, đơ̆ng rŏng têt, ŭnh hnam akŏm vei lăng cheh phe, tơ ruih đak păng săy phŏng ƀlep ki thuơ̆t, pă jor pơ yan jang truh gô ăn iŏk yua lơ hloh. “Sơ năm âu ki, ŭnh hnam nhôn jang sa, iŏk yua kŭm dă ƀiơ̆ bơ̆ih. Yak mơ̆t lơ̆m sơ năm ‘nao, hơ drin gô iŏk đei lơ hloh kơ ‘noh dơ̆ng. Ĭnh gô akŏm chă hơ len lăng păng tơ mơ̆t yua khoa hŏk ki thuơ̆t lơ̆m choh pơ tăm cheh phe vă kŭm hăm kon pơ lei tơ̆ pơ lei hơ nhăk mŭk drăm ŭnh hnam roi hơ tŏk tơ iung lơ hloh”.

Kiơ̆ kơ Anih vei lăng kon pơ lei xăh Tân Lâm, apŭng Di Linh, dêh char Lâm Đồng hơ met ming ‘long pơ tăm tơ̆ tơ ring dôm sơ năm tơ jê̆ âu đei tơ drong tơ plih pran kiơ̆ trong ‘lơ̆ng, lơ̆m noh cheh phe ‘noh jĭ ‘long tơm, đei hloh 1 puăt teh choh pơ tăm. Rơ bâu hek tar cheh phe kră hlôi đei pơ tăm ming, ăn plei lơ jô̆ păh lăp 30 tạ 1 hec tar; đei hloh 50 tơ drong jang pơ tăm cheh phe đei plei lơ hloh 4 tấn 1 puăt 1 hek tar.

Kŭm hăm chĕh phe, dôm kơ loăi ‘nhot, pơ kao kŭm jing kơ loăi ‘long pơ tăm tơm kơ dêh char Lâm Đồng, lơ̆m nŏh, apŭng Đơn Dương jĭ tơ ring pơ tăm ‘nhot xă hlŏh. Unh hnam ƀok K’Nhiên tơ̆ xăh Ka Đơn (apŭng Đơn Dương) đei 2 ha hnam kơ mĭl, hnam kơ lư̆i vă pơ tăm ‘nhot hăm kơ măy kơ mŏk ‘nao. Pơ yan ‘nhot têt âu ki, gơ nơm jang trŏ trong, tơ mât yoa ‘lơ̆ng khoa hŏk ki thuơ̆t, jang đei ‘nhot lơ, kơ na unh hnam kŭm đei iŏk yoa hlŏh 300 triu hlak jên. Ƀok K’Nhiên ăn tơ băt, tơ drong jang kiơ̆ pơ yan; adrol kơ têt ‘nŏh vă tĕch ƀât têt, đơ̆ng rŏng kơ têt pơ tăm dơ̆ng ‘nhot, pia, pro găm…. Tơ drong hơ iă hlŏh đơ̆ng bơ ngai pơ tăm ‘nhot tơ̆ Lâm Đồng ‘nŏh jĭ Covid-19 đei găn ‘lơ̆ng, kơ na tơ drong jang xa, tĕch mơ dro tơ mam roi ƀônh ƀiơ̆: “Tơ drong pơ tăm, vei rong ‘nhot đơ̆ng unh hnam đei jang hơ nơ̆ng đơ̆ng jĭ hơ buh dêh truh jĭ đei tang găn hloi, hơ dai hăm tŏ ‘mi kial ‘lơ̆ng, kơ na ‘nhot tôch jing. Đơ̆ng rŏng kơ jĭ Covid-19 đei găn lê̆, tơ mam đei chơ chuĕn tơ̆ dôm dêh char, kon pơ lei tôch hơ iă yoa ‘nhot tĕch đei kơ jă măk, sơ đơ̆ng”.

Lăp đơ̆ng dôm năr blŭng sơ năm ‘nao khŭl kơ dră xăh Măng Cành păng 735 ŭnh hnam kon pơ lei tơ̆ 9 pơ lei hlôi tơ lĕch jang hloi tơ drong pơ̆ih să teh pơ tăm 1,2 kơ loăi ‘long đei kơ jă mŭk drăm măk, nhen cheh phe  tơ ring tơ ngiĕt, ‘long pơ gang pơ tăm tơ̆ yơ̆p bri, rong kon tơ rong.... Rim khŭl grŭp jang kơ xăh hơ drin tơ roi tơ băt, krao hơ vơn bơ ngai jang lơ̆m khŭl pơ jei băl hơ tŏk tơ iung mŭk drăm, pơ jing tơ drong arih sa ŭnh hnam hiôk hian phĭ tơ nŏ. Mŏ Y Ró, Kơ dră Khŭl vei lăng drŏ kăn xăh Măng Cành tơ roi, 417 khŭl drŏ kăn kơ xăh yak mơ̆t lơ̆m sơ năm ‘nao 2022 hăm jơ hngơ̆m đon pơ jei băl jang sa tôch kơ ‘lơ̆ng:“Sơ năm 2022, Khŭl vei lăng drŏ kăn xăh hlôi đei trong tơ lĕch jang pơ̆ih să rim tơ drong jang pơm tơ lĕch nhen tơ drong jang pơ tăm sâm, ƀum chrâu mă hơ drol sơ̆ mŏ oh drŏ kăn hlôi chih măt pơ tăm pơ long lăng tơ̆ plei Kon Năng. Mĭnh ƀar chi hội âu ki đei chih măt ‘noh athei hơ drin jang đang. Jang kiơ̆ ‘măng krao hơ vơn “ Tơ plih trong tơ chĕng trong jang” rim chi hội hlôi chih măt tơ drong jang rong sim, pơm kơ nong pơ gar ‘nhot vă hơ met ‘lơ̆ng ‘măng sŏng sa, dă ƀiơ̆ kon jên răt ‘nhot tơ̆ kơ chơ, veh ver tơ drong pơ nhŭl tơ mam sa thoi âu thoi to, hloh ơ ‘noh dơ̆ng mŏ oh chă pơ tăm kơ dih ‘nhot ‘noh đei ‘nhot rơ goh vă sa rim năr, ‘mơ ‘met răh kon jên ăn ŭnh hnam”.

Đei băt, Măng Cành (apŭng Kon Plông, dêh char Kon Tum) jĭ xăh tơ ring hơ tăih hơ tŏ, kơ sô̆ kon pơ lei găh lơ ‘noh bơ ngai kon kông. Tơ drong chơt hơ iă tih hloh đơ̆ng kon pơ lei lơ̆m sơ năm âu ki ‘noh hlôi đei drơ̆ng ăn jang đang ‘lơ̆ng tơ ring tơ rang ‘nao. Yak lơ̆m sơ năm ‘nao, kang ƀô̆ păng kon pơ lei kơ xăh tôch kơ hơ drin lơ̆m tơ drong vei kơ jăp păng hơ tŏk ‘lơ̆ng dôm tơ drong hơ găt hlôi iŏk đei.

Mĭnh tơ drong đei tơ̆ apŭng Dak Song pơ ma adrô̆, dêh char Dak Nông pơ ma atŭm, dôm sơ năm âu ki, lơ unh hnam jing hre đom, yoa tŏk iŏk jên pơ tăm tiu. Truh tiu jur kơ jă ‘nŏh ưh pă đei jên vă kla hre. Lơ bơ ngai athei hŭt hnam chă jang ăn kơ đe tơ̆ dôm dêh char găh pơ băh, mă lei tơ tă đei jĭ Covid-19 kơ na athei vih dơ̆ng. Ƀlep ƀât têt, khul kơ dră tơ ring păng anih jang kơ pal oei hơ nơ̆ng vei lăng ‘lơ̆ng tơ drong arih xa tơ pôl, ưh lê̆ unh hnam yơ pơ ngot. Đơ̆ng rŏng kơ têt, bơ̆ jang hơ lơ̆k dơ̆ng, khul kơ dră tơ ring đei lơ trong tơ gŭm ăn kon pơ lei hơ met pơ ‘lơ̆ng mơ mat tat.

Kiơ̆ yă Thị Hương - Pơ gơ̆r plei Njrang Lu, xăh Dak Ndrung, apŭng Dak Song, dêh char Dak Nong, rim bơ ngai athei adrin jang xa đơ̆ng blŭng dơ̆ng: “Mă 1 athei đei tĕh choh jang xa ‘mơ̆i mă gơ̆h jang tŏk mŭk drăm. Mă 2 kơ dih kâu athei adrin jang đơ̆ng blŭng dơ̆ng; adrin jang xa, rong kơ pô, rơ mo păng nhŭng iĕr vă pơm hơ tŏk tơ drong arih xa. Kon pơ lei ưh đei tĕh ‘nŏh chă mơng đơ̆ng bơ ngai đei tĕh lơ vă jang xa; pơ tăm ‘nhot vă “đei jên sŏng xa rim năr”. Đang kơ ‘nŏh chă trong jang xa đunh đai. Pơ tih gia pơ tăm ‘long cao su, chĕh phe, tiu lơ̆m sơ năm truh”.

Thuem hăm Dơ̆ng: Tơ blơ̆ păng pơ re nơ̆r