VOV4.Bahnar - Kŭm hăm lơ tơ ring lơ̆m teh đak, pơm tơ lĕch tĕch mơ dro tơ̆ Dak Lak pơ ma hơ drô̆, Tây Nguyên pơ ma atŭm, tơ ƀơ̆p long nol tih yua kơ tơ drong tŏk lơ đơ̆ng kơ jă tơ mơ̆t blŭng. Hăm tơ drong choh jang sa, long nol sa roi tih yua kơ phŏng, tơ mam đei tŏk hloh 2 ‘măng. Vă yak hloh long nol, hơ dai hăm băt hơ dăh ‘lơ̆ng dôm tơ drong hiôk đơ̆ng dôm tơ drong tơ chơ̆t mơ dro sa apŭng plĕnh teh vă tŭn pran tĕch tơ lĕch tơ̆ teh đak đe, bơ ngai jang chŭn mir păng anih jang mơ dro sa tơ̆ Tây Nguyên oei băt tơ chĕng dơ̆ng kơ jă đơ̆ng kơ dih, tơ tĕnh chă dôm trong jang tĕch mơ dro hơ drô̆, pơm tơ lĕch dôm kơ loăi tơ mam hăm pơ kăp ‘lơ̆ng lăp vă hơ tŏk kơ jă lơ păng kĕ pơ jei hloi tơ̆ anih tĕch mơ dro lơ̆m teh đak.

Jĭ anih jang mơ dro sa cheh phe, jang lơ̆m Kŏng ti tơm cheh phe Việt Nam, mă lei Kŏng ti Cheh phe 721, dêh char Dak Lak, ‘noh “ jing hơ năn” ‘lơ̆ng “ Phe 721, ‘lơ̆ng ăn rim hnam”, ƀơ̆t iŏk đei lơ tơ mam hơ păh ‘lơ̆ng đơ̆ng sơ năm 2015 truh dang ei, jing tơ mam kơ măy kơ mŏk choh jang sa tơ ring tơ rang ‘lơ̆ng Teh đak kơ Dak Lak. Hăm 250hek tar pơm tơ lĕch ƀa, tơ mơ̆t jên jang hrơ̆ch 1 ‘măng đơ̆ng hơ drĕch, rei pơ tăm truh yuă iŏk, ot hơ met păng tơ drong jang tĕch mơ dro, rim pơ yan ƀa tơ̆ kŏng ti ăn iŏk yua đơ̆ng 120 truh 150 triệu hlak jên 1 hek tar. Ƀok Trịnh Xuân Tài, Kơ dră vei lăng kŏng ti tơ băt, tơ drong tơ tom tơ plih đơ̆ng pơ tăm ƀa tĕch ƀa jing pơ tăm ƀa - pơm tơ lĕch păng tĕch mơ dro phe, ưh khan lăp tơ gŭm kŏng ti dơ̆ng kơ jăp hloh jăl jang mơ mat tat mă oei đei tơ mam vă pơ tăm dơ̆ng 200 hek tar cheh phe ‘nao đĭ khei ‘năr iŏk jang:

Nhôn ƀa tơ̆ âu đei lơ ƀa. Đơ̆ng sơ năm 2015, tơ plih yua kơ tĕch ƀa ‘noh pơ jing hơ nih pơm tơ lĕch. Hơ dai 2 kơ loăi, pơm tơ lĕch ƀa păng pơm tơ lĕch phe. Lơ̆m khei ‘năr dang ei ‘noh hơ nhăk ăn kơ jă tôch kơ ‘lơ̆ng, yua kơ rim sơ năm ăn iŏk 2 pơ yan. Mă lơ̆m kơ plăh ‘noh, cheh phe hlôi rô̆ đĭ bơ̆ih vă pơ tăm ming, ‘noh oei đei iŏk yua tih đơ̆ng pơm tơ lĕch ƀa păng pơm tơ lĕch phe.

Băt hơ dăh ƀlep tơ drong pran, tơ chă dôm tơ drong tĕch mơ dro hơ drô̆ păng pơ jing tơ mam lăp, kŭm hlôi tơ gŭm lơ kon pơ lei jang chŭn mir xăh Buôn Choah, apŭng Krông Nô, dêh char Dak Nông yak tŏk pơm pơ drơ̆ng. Ƀok Phạm Xuân Lai, Phŏ Kơ dră vei lăng hơp tak xăh choh jang sa Buôn Choah tơ băt, đơ̆ng 2,3 sơ năm kơ âu tơ̆ Buôn Choah vă đĭ đăng ưh pă đei bu pơm tơ lĕch dôm hơ drĕch ƀa hmă. Pơ đĭ 770 hek tar teh ƀa tơ̆ xăh, tă kơ pơ tăm hơ drĕch ƀa ‘lơ̆ng ST24, ST25. Tơ pă yan âu ăn ƀôh, hăm tơ drong teh ‘lơ̆ng tơ̆ kơ dơ lơ rơ nok kông ŭnh Buôn Choáh, iŏk yua 2 hơ drĕch ƀa âu ling lang sơ đơ̆ng tơ̆ 10 tấn 1 hek tar tơ̆ kơ pal. Ƀa ‘lơ̆ng, tĕch ưh kơ măh kơ na tĕch đei kơ jă, kon pơ lei jang chŭn mir đei lơi kơ hrĕng triệu hlak jên 1 sơ năm jô̆ hloi jên tơ mơ̆t jang blŭng tŏk lơ:

Vei sơ đơ̆ng ‘lơ̆ng tơ mam, đei tơ chă băt anih pơm tơ lĕch, ‘noh kơ jă tơ mam sư tŏk đĕch. Nhen ih ƀôh ‘noh, ƀa ‘nâu mă dang ei kơ jă 8 rơ bâu mĭnh, 8200 klak jên 1 kĭ. Gre ô tô ‘noh 1 hơ nih đei 2-3 tŏ đĭ mơ̆t gô răt ƀa, ‘noh gre tŏk bŏk mơ̆t ‘noh.

Pơ yan ƀa đum tơ̆ Buôn Chóa

Ƀơ̆t mă tơ mam phe tơ ring groi kông Tây Nguyên tŏk bŏk roi tŏk tơ̆ anih tĕch mơ dro lơ̆m teh đak, ‘noh plei ‘long - tơ drong pran ‘nao kơ tơ ring kŭm yak hơ tăih tơ tĕnh truh tơ̆ dôm anih tĕch mơ dro teh đak đe. Dôm jĭt rơ bâu hek tar tơ ring tơ mam gui yuăn, prit, chik, pơ ŏ păng mă loi ‘noh jĭ sầu riêng, tă kơ đei pơ klep hăm dôm hơ nih pơm tơ lĕch păng tăh hơ met ‘lơ̆ng, đei tŏk lơ pơ đĭ găh kơ sô̆ păng kơ jă. Ƀok Đinh Gia Nghĩa- Kơ dră vei lăng Kŏng ti tĕch tơ lĕch răt tơ mơ̆t tơ̆ teh đak đe Đồng Giao tơ̆ dêh char Gia Lai tơ băt, tơ mam plei ‘long kiơ̆ pơm tơ lĕch đơ̆ng kŏng ti tŏk bŏk đei tŏk hloh 100% pơ têng hăm khei ‘nâu sơ năm sơ̆. Anih jang tŏk bŏk hơ drin tơ mơ̆t jên jang răt bơ̆n kơ măy kơ mŏk, pơ̆ih să tơ ring tơ mam vă pơm lăp hăm ‘meh vă đơ̆ng dôm anih tĕch mơ dro tih:

 Hrei ‘nâu, nhôn akŏm tơ mơ̆t jên jang lơ lơ̆m kơ măy kơ mŏk, mă loi ‘noh jĭ kơ măy kơ mŏk pơm tơ lĕch ‘lơ̆ng, kiơ̆ đơ̆ng noh hơ tŏk ‘lơ̆ng tơ mam, yak jrŭ lơ̆m anih tĕch mơ dro Mi păng jơ nŭm Châu Âu. Nhôn kŭm jang hơ dai hăm kon pơ lei jang chŭn mir vă vei sơ đơ̆ng tơ ring tơ mam, hơ tŏk tơ iung pơm lăp ăn hnam kơ măy vei sơ đơ̆ng pơm tơ lĕch.

Kŭm hăm lơ tơ drong pran ‘nao đei pơm đei, tơ drong pran cheh phe joăt joe tơ̆ Tây Nguyên kŭm đei tơ plih ‘nao păng hơ tŏk lơ kơ jă kăp gĭt, hăm dang 150 rơ bâu hek tar ‘noh jĭ tơ ring tơ mam jang hơ dai đơ̆ng anih jang mơ dro sa - hơp tak xăh păng kon pơ lei jang chŭn mir, pơm tơ lĕch cheh phe ‘lơ̆ng kiơ̆ dôm tơ drong pơ kăp ‘lơ̆ng apŭng plĕnh teh, kơ jă tĕch tơ̆ teh đak đe lơ hloh đơ̆ng 50 truh 250USD 1 tấn. Hơ drô̆ dêh char Dak Lak păng Dak Nông, hlôi pơ jing đei dôm jĭt hek tar cheh phe pơ tăm hơ lam hăm dôm kơ loăi ‘long mŭk drăm nhen macca, sầu riêng, ăn kơ jă mŭk drăm hloh 2 ‘măng truh hloh 10 ‘măng pơ têng hăm trong pơ tăm cheh phe so.

Sầu riêng Tây Nguyên lơ̆m tơ mam tĕch tơ̆ teh đak kiơ̆ trong tơm

Kiơ̆ kơ ƀok Phạm Tuấn Anh, Kơ dră chĕp kơ̆l Anih vei lăng găh choh jang sa păng hơ tŏk tơ iung tơ rang Dak Nông, tơ drong yak tŏk đơ̆ng choh jang sa Dak Nông păng dôm dêh char Tây Nguyên, ưh khan lăp tơ̆ kơ jă mŭk drăm đĕch mă oei tơ̆ kơ jă đơ̆ng dôm tơ drong pơ vei jang hơ dai kơ jăp hlôi đei pơm tơ iung đei:

Hrei ‘nâu dôm anih jang mơ dro sa tă kơ lăng truh tơ drong pơm liơ pơm đei tơ drong pơ vei kơ jăp hăm kon pơ lei jang chŭn mir ‘moi kiơ̆ tơ drong jang hơ dai tơ gŭm, gĭt kăl ‘noh jĭ đei trong jang hơ dai tơ gŭm băl đei iŏk yua. Kon pơ lei jang chŭn mir ưh khan lăp băt pơm tơ lĕch mă đe sư oei băt hơ dăh kơ jă tơ mam kơ đe sư, rơ đăh hăm anih tĕch mơ dro. Mă 2 dơ̆ng ‘noh jĭ choh jang sa dang ei ưh khan lăp pơ yua ăn ‘meh vă tĕch răt đơ̆ng anih tĕch mơ dro mă oei jing lơ kơ jă kăp gĭt, pơ tih gia nhen pơ vih pơ văn tơ mam lăng choh jang sa, pơ vih pơ văn vă kơ băt păng lơ kơ jă nai hai.

Sơ năm 2022 tŏk bŏk tơ̆ dôm khei hơ tuch, mă đơ̆ng tơ ƀơ̆p lơ mơ mat tat yua đơ̆ng jên tơ mơ̆t blŭng tŏk lơ, mă lei choh jang sa Tây Nguyên oei hơ nơ̆ng jơ nei tih. Jên tĕch tơ̆ teh đak đe lơ kơ loăi tơ mam đơ̆ng choh jang sa kơ 2 dêh char Dak Lak-Gia Lai, tŏk đơ̆ng 40 truh hloh 100% pơ têng hăm khei ‘nâu sơ năm 2021. Sầu riêng kơ 4 dêh char Dak Lak, Lâm Đồng, Dak Nông, Kon Tum, hlôi jơ nei tĕch tơ̆ teh đak đe kiơ̆ trong tơm, pơm đei tơ drong hơ iă tih tên tơ̆ anih tĕch mơ dro Trung Quốc đei kơ jă hloh 4 ti USD, roi hơ tŏk dơ̆ng tơ drong pran ăn choh jang sa Tây Nguyên. Dôm hnam kơ măy pơm tơ lĕch, dôm hơ nih tăh hơ met tơ mam đơ̆ng choh jang sa păng dôm tơ ring pơ tăm jang hơ dai đơ̆ng kon pơ lei jang chŭn mir - hơp tak xăh păng anih jang mơ dro sa, tŏk bŏk bơ̆ jang hơ dai ‘lơ̆ng, hơ nơ̆ng tưk tơ iung vă choh jang sa hơ nơ̆ng yak tŏk đơ̆ng dôm tơ drong tơ plih ưh kơ ‘lơ̆ng.

  Đình Tuấn/Thuem tơ blơ̆