VOV4.Bahnar - Hăm tơdrong kăp g^t kơ ‘long pơgang g^t kăl, ‘long sâm Ngọc Linh đei dêh char Kon Tum sơkơ\t hơdăh jing ‘long pơtăm tơm dơnơm păng to\k bo\k pơjing đei tơdrong jang kăl hơvơn đe tơmơ\t jên jang lơ. Hăm kơ jă te\ch tru\h 100 tr^u hlak jên lơ\m 1 k^ [um hơdr^h nhen dang ei, ‘long ssam Ngo\k Linh gô hơnhăk ba ăn mu\k drăm t^h tên, adoi tơgu\m ăn tơring pơjing đei an6h jang kmăi kmo\k pơm tơle\ch ‘long pơgang g^t kăl au. Mă lei, yak hơdoi hăm tơdrong rơvơn jei đei hloi dôm tơdrong ‘long păng ato\k tơ iung ‘long sâm Ngo\k Linh tơ\ Kon Tum jei ư\h kơ lon ôh.

Đơ\ng ro\ng Hop ako\m tơ mơ\t jên jang hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh păng dôm kơ loăi ‘long pơ gang nai đei de#h char Kon Tum pơ gơ\r lơ\m khei 9/ 2018, to\k bo\k đei tơ drong hơ iă pran kơ tang sơng đei lơ bơ ngai tơ mơ\t jên jang lơ\m tơ ring. Tru\h dang ei, hlôi đei 10 an^h jang mơ dro sa đei de#h char pơ jao te\h, ăn thuê te\h, pơ jao bri, ăn thuê bri vă bơ\ jang kiơ\ rim tơ drong jang tơ mơ\t jên jang, hơ to\k tơ iung, pơm tơ le\ch ‘long pơ gang hăm ako\p te\h xă hlo\h 7.600 hec tar tơ\ 2 apu\ng Đăk Glei păng Tu Mơ Rông. Lơ\m no\h, vă đ^ đăng te\h ‘no\h j^ bri brăh ngăl. Ku\m hăm đei [o#h tôch kơ chơt hơ iă lơ\m tơ drong sơng đei an^h jang mơ dro sa hơ to\k tơ iung ‘long pơ gang, mă loi ‘no\h j^ ‘long sâm Ngọc Linh ‘no\h ku\m đei dôm tơ drong tơ tăm hăm tơ drong jang vei lăng tơ mam drăm bri. {ok A Hơn, kơ dră che\p kơ\l An^h vei lăng kon pơ lei apu\ng Tu Mơ Rông tơ băt: “{ơ\t mă ăn thuê tam mă ch^h hơ len tơ roi dôm yơ ‘long, lơ kơ loăi, dôm kơ loăi ‘long thoi yơ. An^h jang mơ dro sa tơ dăh jang sa ‘lơ\ng ‘no\h ư\h kơ pơ ma. 1,2 an^h jang mơ dro sa ư\h jang ‘lơ\ng ăn thuê an^h jang mơ dro sa gô var găn đ^. Ư|h kơ băt ‘long gô le\ch thoi yơ mư\h hơ to\k tơ iung ‘long pơ gang pă jor athei kăt hơ le\h, [ơm tru\h cham char dơ\ng. Gơ măng 1, 2 jơ pơ gê chơ ‘long le\ch bu mă băt đei. An^h đe hlôi pơ jao bơ\ih, apu\ng ku\m hơ nat vei lăng tơ drong ‘nâu.”   

Ku\m hăm bơ ngơ\t tơ tăm lơ\m vei lăng tơ mam drăm bri, tơ drong pơ tăm ‘long sâm Ngọc Linh nhen hrei ‘nâu ku\m tam mă tơ pă vei sơ đơ\ng tơ drong kơ jăp. Mă đơ\ng ‘long sâm Ngọc Linh lăp ar^h, blu\h vơ\ ‘lơ\ng tơ\ hơ la yơp bri brăh ră, mă lei mư\h an^h jang mơ dro sa tơ le\ch jang pơ tăm kơ loăi ‘long âu ku\m hlôi [ơm tru\h tôch kơ t^h tru\h cham char bri brăh.

Mă hơ dăh ‘no\h tơ drong chong hơ met ‘nhe\t, pơm trong năm, klaih song an^h, pơm kơ nong vă pơ tăm sâm…Tơ drong pơ găn pran de#h hnang lơ\m bri brăh pơm ăn cham char tơm ư\h pă đêl so, te\h pơ tăm sâm đei sap ako\m hăm tơ drong tơ pl^h to\ ‘mi kial pơm ăn kơ ‘long sâm Ngọc Linh đei [o#h blu\h jing ư\h kơ ‘lơ\ng. Ku\m hăm ‘no\h tơ drong pơ tăm sâm kie\r ku\m jing 1 lơ\m dôm tơ drong tơm pơm ăn pơ rang j^ chek lar.

{ok Nguyễn Thành Chung, kơ dră vei lăng Ko\ng ti bri ‘long Đăk Tô, an^h jang mơ dro sa te\h đak đei de#h char Kon Tum pơ jao jang kiơ\ hơ năp jang vei lăng hơ to\k tơ iung hơ dre\ch sâm Ngọc Linh đơ\ng dôm j^t sơ năm kơ âu tơ băt, đơ\ng sơ năm 2017 tru\h dang ei an^h jang ch^h io\k lơ\m ‘long sâm Ngọc Linh hlôi đei [o#h lơ kơ loăi j^ krê hơ mơt: “Đei 2 tơ drong j^ tơm tôch kơ krê hơ mơt, j^ tơ dru\t tơm đang kơ ‘no\h ôm [um. J^ âu tơ dăh ư\h kơ chă [o#h, ư\h kơ hơ met tơ tom tơ drong tơ po\h lanh tôch kơ hre\nh lăp lơ\m dang 10 năr ‘no\h gô pơ đ^ pơ gar ơng đei so\h hu\t hloi. J^ mă 2 dơ\ng ‘no\h j^ pơ mâu thán thư, j^ âu đei [o#h tơ\ dôm pơ gar sâm hơ dre\ch ăn pơ kao, ăn plei. Đei dre\ng hla, ôm hla đang kơ ‘no\h hơ lu\ng hla, hơ lu\ng pơ đ^ hloi tơm. J^ âu ku\m đei tơ po\h tôch kơ hre\nh. Tơ dăh ư\h kơ chă [o#h, ư\h kơ hơ met tơ tom ‘no\h ku\m lơ\m dang 1 khei ‘no\h pơ đ^ pơ gar ku\m hiong đ^ hloi.”

M^nh tơ tơm ‘long sâm Ngọc Linh đei j^ thán thư

Lơ\m dôm sơ năm tơ je# âu vă pơ jing hơ năn tơ mam te\h đak sâm Ngọc Linh, de#h char Kon Tum hlôi tơ mơ\t jên jang, bơ ngai jang, pơ jing tơ drong hiôk ăn kơ an^h jang mơ dro sa păng đei dôm hơ yak năm ‘lơ\ng vă hơ to\k hơ năn krao.

Tơ drong pơ dă “ Tơ mam kăp g^t - Sâm Ngọc Linh Kon Tum tơ mam g^t kăl bri brăh” pơ gơ\r blu\ng sơ năm 2019 tơ\ An^h ‘măn răk tơ mam drăm so Jơ hnơr ar^h te\h đak tơ\ an^h tơm Hà Nội ‘no\h j^ 1 trong tơ roi tơ [o#h ‘lơ\ng hơ iă păng hơ gei đơ\ng de#h char Kon Tum. Mă lei rim tơ drong tơm vă đei tơ băt hơ dăh hơ năn krao tơ mam te\h đak sâm Ngọc Linh oei to\k bo\k tơ\ kơ so# tôch kơ to\ se\t.   

Pơ t^h gia mă hơ dăh ‘no\h j^ tơ drong hơ dro# đơ\ng tơ mam pơm tơ le\ch đơ\ng sâm Ngọc Linh. Bơ ngai răt yua tơ dăh ư\h kơ răt sâm tơ\ kơ loăi [um hơ pôm ‘no\h ku\m ku\m lăp đei 1,2 tơ mam vă rơ\ih io\k, nhen hơ lăk sâm, hla che sâm, tơ mam sâm… Hơ dai hăm ‘no\h tơ drong hơ iă hơ dro# păng tơ drong ‘lơ\ng lơ\m tơ mam oei tôch kơ mơ mat.

Tru\h dang ei ako\p te\h sâm Ngọc Linh mă de#h char Kon Tum hơ to\k tơ iung đei ku\m ‘nao lơ\m dang 600hec tar, tam mă tôm tơ mam ăn kơ măy kơ mo\k pơm tơ le\ch. Tơ klep hăm de#h char Kon Tum păng tôch kơ bơ ngơ\t tru\h tơ drong hơ to\k tơ iung, pơm tơ le\ch ‘long pơ gang, [ok Lee Han Su, m^nh ‘nu bơ ngai jang mơ dro sa Hàn Quốc akhan, tơ ring oei đei lơ tơ drong kăl kơ jang vă pơ jing jơ nei hơ năn krao tơ mam te\h đak sâm Ngọc Linh: “’Me\h pơm lơ tơ mam drăm ‘no\h bơ\n athei pơm hơ to\k tơ mam. ‘Me\h hơ to\k tơ mam ‘no\h tơ che\ng hơ len găh ki thuơ\t pơ tăm ‘long sâm Ngọc Linh thoi yơ vă kơ hơ to\k tơ iung. {ơ\t mă ki thuơ\t pơ tăm tơ mơ\t yua đei bơ\ih, hơ to\k tơ mam đei bơ\ih [ơ\t do\h bơ\n mă pơm lơ tơ mam đei. {ơ\t mă pơm lơ tơ mam ‘no\h [ơ\t do\h pơ tơm um rup hơ năn krao đơ\ng bơ\n mă lơ [iơ\. ‘No\h j^ tơ drong hlo#h vao mă Hàn Quốc hlôi yak hlo\h”.             

Lơ\m tơ drong hơ to\k tơ iung ‘long sâm Ngọc Linh hrei ‘nâu tơ\ de#h char Kon Tum, tơ drong đei io\k yua te\h kơ loăi ‘long pơ gang g^t âu to\k bo\k jing tơ drong đei yua kơ tơ ring, an^h jang mơ dro sa mă lei ku\m jing tơ drong pơ mơ\ng hăm tơ drong hơ drin tơ mơ\t yua khoa ho\k kơ măy kơ mo\k pơ yua ăn tơ drong pơ tăm sâm.

Dang ei tơ\ rim an^h jang mơ dro sa păng kon pơ lei tơ ring găh lơ pơ tăm sâm Ngọc Linh kiơ\ trong joăt joe hơ la yơ\p bri brăh kơ jung đơ\ng 1.800 tru\h 2.500m lơ\m tơ ring kông Ngọc Linh. Lơ\m kơ plăh ‘no\h kiơ\ kơ Giáo sư- Tiến sĩ Nguyễn Minh Đức, kơ dră khoa Dược, hnam trưng Đại học Tôn Đức Thắng, lăp tơ mơ\t yua khoa ho\k kơ măy kơ mo\k ‘mơ\i mă gơ\h tơ te\nh pơ jing đei tơ drong ‘lơ\ng lơ\m tơ drong pơ tăm sâm: “Hlôi hơ drin lơ vă hơ to\k tơ iung ‘long sâm mă lei truh dang ei găh lơ ‘no\h hăm trong joăt joe pơ tăm hơ la yơ\p bri brăh tơ\ tơ ring Ngọc Linh. Mă lei tơ dăh hơ to\k tơ iung kiơ\ trong ‘nâu ‘no\h tơ mam to\k tôch kơ hiơ\ ư\h kơ măh pơ tru\h ăn an^h te\ch mơ dro sa, pơm ăn kơ jă roi ‘năr roi to\k păng hơ dai ‘no\h tơ drong ‘lơ\ng ku\m tôch kơ hơ mơt. Kơ l^h thoi no\h tơ drong pơ tăm sâm kiơ\ kơ măy kơ mo\k ‘nao pơ tăm tơ\ hơ la te\h tơ hnă păng hơ la pơ bu\ng pe\ng pơm kơ d^h nhen kơ măy kơ mo\k pơ tăm tơ\ dôm te\h đak Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản pơ\ih ăn 1 trong yak tôch kơ ‘lơ\ng vă hơ to\k tơ iung ‘long sâm tơ\ hơ năp kơnh”.

Cham char hơ la yơ\p bri đei [ơm tru\h pơm ăn ‘long sâm  Ngọc Linh hơ nat blu\h vơ\ păng đei [o#h pơ rang j^

Ku\m hăm dôm long nol athei yak hlo\h lơ\m tơ drong jang vei lăng tơ mam drăm bri, pơ jing tơ mam, pơ jing hơ năn krao… tơ drong hơ to\k tơ iung ‘long sâm Ngọc Linh tơ\ Kon Tum dang ei oei to\k bo\k dơ\ng tơ\ hơ năp 1 long nol dơ\ng, ‘no\h j^ hlôi đei lơ de#h char pơ tăm pơ long lăng ‘long sâm Ngọc Linh păng yak blu\ng đei tơ drong jang jơ nei.

{o#h hơ dăh ‘no\h j^ tơ drong tơ mơ\t yua khoa ho\k kơ măy kơ mo\k lơ\m pơ tăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơ la pơ bu\ng pe\ng tơ\ de#h char Lâm Đồng. Pơ tôch đơ\ng ro\ng 5 sơ năm pơ tăm pơ long lăng ăn [o#h ‘long sâm Ngọc Linh ăn io\k yua, ‘lơ\ng hăm kơ jă lăp hăm ‘me\h vă răt yua păng te\ch ăn te\h đak đe. Kơ dră che\p kơ\l de#h char Lâm Đồng pơ ma hơ dăh gô tơ te\nh hơ met ‘lơ\ng trong pơ tăm kiơ\ trong kơ măy kơ mo\k ‘nao păng dar de\h pơ jao ăn vă hơ to\k tơ iung pơm tơ le\ch lơ.

Tơ dăh ư\h kơ ‘me\h jing tơ ring vei lơ tơ drong đei yua ‘lơ\ng mă ro\ lăng v^h đơ\ng ro\ng lơ\m hơ to\k tơ iung mơ dro sa ‘long sâm Ngọc Linh, khu\l kơ dră păng bơ ngai pơ tăm sâm Ngọc Linh tơ\ de#h char Kon Tum hơ dai hăm tơ drong hơ to\k tôch ai tơ drong đei yua ‘lơ\ng hơ dro# ku\m kăl kơ athei tơ te\nh tơ mơ\t yua rim tơ drong hơ gei khoa ho\k ki thuơ\t lơ\m kơ plăh pơm tơ le\ch kơ loăi ‘long pơ gang kăp g^t âu.

Khoa Điềm: Ch^h

Thuem tơ blơ\