VOV4.Bahnar - Lơ\m dôm xơnăm kơ âu tơdrong mă bngai jang mir pơlong băl pơm jang rơgei, tơguăt dih băl tơgu\m xut le# pơngot tơjur hin dơnuh hlôi jing tơdrong tơm lơ\m tơdrong tơle\ch jang kơ Jơnu\m jang lơ\m dêh char Dak Nông păng ke\ pơih xă truh lơ tơdrong jang lơ\m choh jang xa tơ\ tơring pơxe\l. Đơ\ng tơdrong jang âu hlôi [ôh lơ bngai jang mir tơplih đon kơche\ng, hăt hot hơlen găh khoa ho\k kih thuơ\t lơ\m pơm jang, yak hloh tơnap tap vă pơm pơdro\ng tro\ [lep.

‘Nho\ng Phạm Văn Quân tơ\ thôn 1 xăh Dak Buk So, apu\ng Tuy Đức lăp ‘nao 29 xơnăm mă lei hlôi ang ja#p tơring găh tơdrong kh^n kơche\ng, kh^n pơm jang, yuk trong hơlâu lơ\m tơdrong io\k yua khoa ho\k kih thuơ\t pơjing um ru\p jang ‘nao pơyua lơ găh mu\k drăm.    

Xơnăm 2008, đơ\ng 1 ha cà phê kră, ‘nho\ng hlôi vang jang păng kh^n to\k io\k jên jang vă hơmet pơ ‘lơ\ng pơgang cà phê kơ po. Pơgar cà phê đơ\ng ro\ng kơ hơmet pơ ‘lơ\ng hlôi đei io\k yua lơ hloh 3 tấn/ ha, jên đei yua đơ\ng tơm cà phê ‘nho\ng Quân xkơ\t răt 3 ha cà phê kră dơ\ng hăm kjă reh vă pơtăm tơ ‘măl. Hăm tơdrong hlôh vao đei ako\m đơ\ng ro\ng 5 xơnăm pơ ‘nam pơm jang, 4 ha cà phê kơ ‘nho\ng rim xơnăm đei yua hloh 12 tấn găr.

Ưh kơ pơdơh to\ noh, đơ\ng chă hơlen băt đơ\ng hla bar săch [ăo păng năm tơmang lăng kơtă tơ\ minh [ar dêh char găh tu, ‘nho\ng Quân xkơ\t răt 40 to\ kơtơp hdre\ch đơ\ng teh đak Phlăng păng Mih vă rong, atu\m hăm noh năm truh dêh char Bắc Giang vă hơlen tơdrong băt pơm jang păng răt hloh 100 to\ kơtăp pơda vă pơ ‘na#m cheh păng rong hơlen lăng hdre\ch kon tơrong ‘nao âu. Đơ\ng hloh 1 xơnăm vei rong, truh dang ei khul kơtơp chêk lar gơh chă te\ch lơ\m tơring bơih; hăm pơda noh ‘nho\ng pơ ‘na#m păng rong adoi đei jơnei, dang ei khul pơda pơtơm chêk lar. Kiơ\ jo# hơlen đơ\ng ‘nho\ng Quân noh ‘ngoaih kơ đei yua đơ\ng cà phê, khul kơtơp adoi đei yua pơhlom 150 triu hlak jên minh xơnăm, oei hăm rong pơda noh mưh đei anih te\ch tơle\ch xđơ\ng noh gô đei io\k yua lơ hloh. Mu\k drăm unh hnam ato\k păng xđơ\ng, ‘nho\ng Phạm Văn Quân lơ xơnăm hloi đei xkơ\t hơnăn bngai jang mir rơgei tơ\ apu\ng. ‘Nho\ng Phạm Văn Quân ăn tơbăt: “Cà phê xơnăm âu to\ xe\t mă lei đei kjă kăp [iơ\, găh inh noh oei tơre\k trong rong păng ato\k khul kơtơp păng pơda”.

Um ru\p rong bơbe, rong joei vă io\k hơke pơda, pơtăm cà phê đơ\ng [ok Nguyễn Văn Tạo xăh Dak Sak, apu\ng Dak Mil, dêh char Dak Nông, adoi đei io\k yua lơ. Xơnăm 2009, đơ\ng ro\ng kơ năm tơmang lăng lơ um ru\p pơm jang tơ\  Đồng Nai, [ôh đe rong bơbe đei io\k yua lơ [ok Tạo hlôi tơplih rong bơbe, pơtơm hăm 26 to\ bơbe yo\ng. Đơ\ng ro\ng kơ khei năr rong, [ok pơih xă hơdrong vă ato\k khul bơbe lơ hloh truh je# 100 to\ bơbe yo\ng, rim xơnăm bơbe yo\ng chông kon 2 hlung, rim hlung đơ\ng 3 truh 4 to\. Hơnơ\ng thoi noh đơ\ng ro\ng 3 khei, minh pôm bơbe te\ch tơle\ch pơyua ăn [ok Tạo 2 triu hlak jên. {ok Tạo oei rong 10 to\ joei vă io\k hơke pơda păng adoi đei jơnei hăm tơdrong rong păng te\ch kon bri brăh âu. {ok Tạo oei ho\k pơhrăm găh kih thuơ\t uh pho\ng vi sinh kơđoh cà phê hăm ^ch bơbe vă tuh ăn ‘long pơtăm, gơnơm đơ\ng noh pơgar cà phê hơnơ\ng jơk [l^k păng đei yua hloh 4 tấn/ha. Dang ei rim xơnăm ưh kơ jo# jên hoach kơ unh hnam [ok Nguyễn Văn Tạo đei yua xđơ\ng je# 1 tih hlak jên. Kiơ\ kơ [ok Tạo trong jang đei jơnei noh ưh kơ chiu hăm tơdrong pơngot rơve\t hin dơnuh, adrin kho\m mă yak hloh tơnap tap, che\p vei dôm tơdrong hlôi đei găh teh, jơhngơ\m jang, jên vă ato\k jang đei io\k yua lơ. {ok Tạo tơroi: Inh răt đei 11 ha teh, đơ\ng noh pơtăm ‘long to\ xe\t năr duh nhen chă rong kon tơrong lơ\m hơgăt teh noh, đơ\ng ro\ng kơ noh inh pơtơm apinh năm ho\k tơ\ hnam trưng trung ương 2 tơ\ Đồng Nai vih đơ\ng noh inh pơtơm io\k jang kiơ\ khoa ho\k kih thuơ\t choh pơtăm păng rong kon tơrong.

Tơ\ apu\ng Dak Mil, tơdrong tơle\ch jang hlôi hơvơn lơ bngai jang mir jang kiơ\ păng tơplih pran găh hdre\ch ;long pơtăm kon tơrong kiơ\ trong pơm tơle\ch tơmam drăm vă tơjur hin dơnuh kjăp xđơ\ng. Đơ\ng chă hơlen pơkăp kiơ\ xkơ\t ‘nao găh kxo# bngai jang mir rơgei dôm jăl ăh xơnăm 2014, ja#p apu\ng đei hloh  50% kxo# bngai jang đei xkơ\t hơnăn bngai jang mir rơgei. Duh đơ\ng tơdrong tơle\ch pơlong jang rơgei, lơ bngai jang mir tơ\ apu\ng Dak Mil hlôi yuk trong hơlâu tơgop vă jang đei jơnei tơchơ\t đơ\ng teh đak găh pơjing tơring pơxe\l ‘nao. Jo# truh dang ei apu\ng Dak Mil hlôi hơvơn đei tơ ‘ngla kon pơlei tơgop hloh 32 tih hlak jên, 36 rơbâu ‘năr jang păng hloh 30 rơbâu mét vuông teh vă man dôm tơdrong kăl yua ăn tơpôl tơ\ tơring pơxe\l. {ok Phạm Hữu Thọ - Kdră jơnu\m bngai jang mir apu\ng Dak Mil, dêh char Dak Nông ăn tơbăt: Hăm jơnu\m bngai jang mir tơ\ apu\ng Dak Mil hơnơ\ng lăng pơg^t găh tơdrong tơle\ch pơlong pơm jang rơgei, tơgu\m băl xut le# pơngot tơjur hin dơnuh kjăp xđơ\ng, lơ\m anih jang kơ jơnu\m păng đei lơ bngai jang pơm kiơ\ tơnăp. Jơnu\m bngai jang mir apu\ng duh hlôi pơm trong hiôk ăn bngai jang mir tơre\k hăm tơdrong rơgei khoa ho\k kih thuơ\t vă io\k yua lơ\m pơm jang păng rong kon tơrong, ‘ngoaih kơ noh jơnu\m jang duh tơgu\m jên jang dơ\ng tang đơ\ng anih mong jên tơgu\m bngai jang mir vă jang kiơ\ minh [ar tơdrong pơkăp gơh rơgei vă kon pơlei io\k jang păng pơih xă.

Truh dang ei, ja#p dêh char Dak Nông hlôi đei 23 rơbâu unh hnam đei jơnei hơnăn pơm jang rơgei tơ\ dôm jăl tơring. Đơ\ng tơdrong jang âu hlôi [ôh lơ um ru\p jang rơgei đei io\k yua hloh 500 triu hlak jên to\k tơ\ kpal rim xơnăm. {ok Nguyễn Văn Xá- Pho\ kdră juăt jang kơ jơnu\m bngai jang mir Dak Nông tơroi: Xơnăm 2014 jing xơnăm mă nhôn ako\m pơtru\t kơtang tơdrong jang kơ bngai jang mir pơlong pơm jang rơgei, truh dang ei 12 rơbâu unh hnam bngai jang mir đei xkơ\t, đơ\ng xăh, apu\ng truh tơ\ dêh char păng truh ăh xơnăm 2015 nhôn gô pơgơ\r hop ako\m jơnu\m bngai jang mir pơlong pơm jang rơgei ‘măng mă mônh, tơre\k truh tơdrong hopa ko\m jơnu\m bngai jang mir gơh rơgei ja#p teh đak, jăh vă akhan jing minh lơ\m lơ tơdrong jang mă truh dang ei lơ unh hnam bngai jang mir vang jang kăp g^t pơtru\t kơtang tơdrong choh jang xa păng ato\k tơring pơxe\l.

Jăh vă akhan tơdrong mă bngai jang mir pơlong pơm jang rơgei tơ\ dêh char Dak Nông hlôi pơm trong hơ iă hăt hot lơ\m ja#p kang [o# bngai jang mir tơ\ ja#p tơring. Tơdrong tơle\ch jang hlôi pơtru\t bngai jang mir jang rơgei păng io\k yua khoa ho\k kih thuơ\t ‘nao lơ\m pơm jang, tơdrong erih kon pơlei roi năr roi đei ato\k, tơgop xut le# pơngot tơjur hin dơnuh, pơtru\t mu\k drăm choh jang xa kơ tơring ato\k tơ iung. 

(Lan tơblang nơ\r Bahnar)