VOV4.Bahnar – Tơdrong hơbuh hli đơ̆ng pơrang jĭ  Covid-19 tŏk bŏk pơm ăn kon pơlei tơ̆ dôm dêh char Tây Nguyên pơngơ̆t kơ đon kơyuơ oei kăl kơ hrĕng bơngai jang vă pĕ ka phê, pơyan xơnăm 2021-2022. Mă lei, tơdrong mă âu duh pơm tơnap hăm anih jang ka phê kơ tơring tơplih trong jang kiơ̆ pơkăp trŏ ƀlep hăm tơdrong tơplih. Tơpă ăn ƀôh, ka phê  Tây Nguyên hlôi găn ga lơ tơdrong tơnap tap, tơbang hơdăh kơjă kăp gĭt kơ po, pơtoi jing minh anih dơnơm jang mŭk drăm – tơpôl kơ tơring.

Lơ̆m tơdrong pơngơ̆t hăm tơdrong ưh kơ đei bơngai pĕ păng tơdrong pơngơ̆t găh vei xơđơ̆ng pơm jang lơ̆m khei năr pơyan jang ‘nao, rim bơngai jang lơ̆m Hơp tak xăh Tĕch pơdro Phượng Hoàng, tơ̆ xăh Ia Nan, apŭng Đức Cơ, dêh char Gia Lai duh oei lui ngeh. Ƀok Nguyễn Tấn Duy – Kơdră Hơp tak xăh ăn tơbăt, anih jang ‘nao pơgơ̆r hŏk hôp 18 khul tơguăt jang, pơjing dôm khul online vă tơroi tơbăt găh tơdrong tơplih lơ̆m pĕ yua; tơrĕk hăm minh ƀar anih jang mŭk drăm tơ̆ tơring đei bơngai jang tŏk bŏk oei pơdơh kơ jang vă kĭ pơkăp thuê bơngai jang; pơkăp trong jang hơdăh găh pơtruh bơngai jang – gre chơ vih vơ̆t. Ƀok Duy lui ngeh, hăm tơdrong hơmet tơnăp thoi noh, tơdrong pĕ 550 hectar ka phê kơ Hơp tak xăh gô ưh đei tơhlăk: “Hơp tak xăh hŏk hôp dôm khul jang vă tơrĕk dih băl. Pơtih nhen khul A đei hơgăt pĕ ưh kơ măh bơngai noh jang hadoi hăm khul B, khul C chă pĕ, axong bơngai jang dih băl. Mă ƀar noh gô axong gre chơ kơtă truh rim pơgar vă tơgŭm chă pĕ, tơjur jên huach ăn kon pơlei. Lăng atŭm đei tơdrong iŏk jang tơnăp, xăh âu truh xăh to, tơrĕk, tơgŭm dih băl lơ̆m tơdrong pĕ yua”.

Rim hectar ka phê kăl pơhlom 60 ‘nu jang pĕ, jên huach pơhlom 10 trĭu hlj. Pơyan ka phê 2021-2022 âu, Tây Nguyên kăl 35 trĭu bơngai jang pĕ pơhlom 600 rơbâu ha ka phê, jing tơdrong tơnap tap tih tên lơ̆m khei năr pơrang jĭ Covid-19 oei hơbuh hli hlơt âu. Chŏng mă, hăm kơ hrĕng rơbâu bơngai jang chôt vih đơ̆ng dôm dêh char găh pơbăh, tơnap tap tŏk bŏk oei đei dôm dêh char tơplih jing trong hiôk. Pĕ ka phê gô jing hơyak kăp gĭt tơgŭm ăn dôm bơngai jang âu đei tơdrong jang păng đei iŏk yua, vei đei  600 tih hlj hơpăh vă ‘măn pơyua ăn tơpôl lơ̆m 2 khei pơyan jang truh âu kơnh. Ƀok Nguyễn Ngọc Trang, Phŏ Kơdră Anih vei lăng kon pơlei apŭng Đăk Hà, apŭng đei hơgăt ka phê xă hloh dêh char Kon Tum ăn tơbăt, tơdrong jang ka phê kơ apŭng dang ei hlôi đei pơgơ̆r jang tơnăp hloh, pơm jang rơgei hloh, noh tenh kuăng tơlĕch đei trong xek tơlang dôm tơdrong tơnap tap đei ƀôh. Đunh kơ âu 3 giĕng, apŭng hlôi tơlĕch trong jang hơdăh, xek tơlang tơdrong pĕ 10 rơbâu hectar ka phê lơ̆m tơring:  “Đơ̆ng rŏng kơ hơmet hơtŏ lơ̆m jâ̆p apŭng oei rơkăh bơngai jang noh Anih vei lăng kon pơlei apŭng hlôi pơkăp axong chă tơroi tơbăt, hơvơn bơngai lơ̆m xơnăm oei pơm jang chă năm pĕ ka phê. Pơgơ̆r dôm xăh pơjing khul pĕ ka phê tơ̆ tơring kon pơlei. Đang kơ noh kon pơlei chă pơlĭ âu to. Mưh jang tơnăp tơdrong hơvơn mă  đei kơsô̆ bơngai jang kơ apŭng năm pĕ ka phê noh jâ̆p apŭng vei xơđơ̆ng tơdrong pĕ ka phê ăn pơyan jang 2021”.

Yak hloh tơnap tap tơplih ‘nao jing hơyak jang đunh khei năr mă ka phê Tây Nguyên hlôi găn ga lơ̆m 15 xơnăm kơ âu. Dang ei, ka phê Tây Nguyên hlôi dơ̆ng kơjăp, hăm hơdrĕch ‘nao lơ plei, ‘lơ̆ng hloh ăh nai; khei năr pĕ đei pơdui – ƀônh hiôk ăn tơdrong xơ̆k hrăng păng pơm tơlĕch hăm kơmăi kơmŏk anih ‘măn xơđơ̆ng. Kiơ̆ kơ ƀok Thái Như Hiệp, Kơdră Anih jang Vĩnh Hiệp – minh anih jang mŭk drăm găh ka phê pran hloh tơ̆ dêh char  Gia Lai, hăm tơdrong kĕ đei noh, anih jang mŭk drăm ka phê hlôi kĕ tơjră hăm tơdrong ưh đei tĕch hlot lơ̆m khei năr pơrang jĭ Covid-19 hơbuh hli lơ̆m khei năr âu ki, vei xơđơ̆ng răh tơdrong tĕch pơdro, vei xơđơ̆ng răh tơdrong tang găn păng tơjră pơrang jĭ, hơ ‘nhăk tơdrong jang ka phê pơtoi tŏk pran. 9 khei kơ xơnăm 2021, mă kơsô̆ ka phê tĕch ăn teh đak đe tơjur 5,4% mă lei kơjă tĕch ăn teh đak đe duh oei tŏk 3,2% pơtêng hăm khei năr âu xơnăm 2020. Ƀok Hiệp ăn tơbăt, tơdrong jang ka phê Tây Nguyên tŏk bŏk oei tŏk pran kiơ̆ rim xơnăm hăm tơdrong pơih xă jang hadoi ka phê đei pơkăp apŭng plenh teh păng ka phê kăp gĭt. Kơyuơ noh, atŭm hăm hơtŏk kơjă mŭk drăm – tơpôl, tơdrong jang âu oei đei hơtŏk anih dơ̆ng lơ̆m kơpal teh, vei xơđơ̆ng hơtŏk tơ iung kơjăp. Pơjing jơhngơ̆m pran ăn tơdrong hơtŏk tơ iung noh jing tơdrong tơguăt roi năr roi kơjăp đơ̆ng Bơngai jang mir, Anih jang mŭk drăm păng Khul kơpal teh đak:  “Kon pơlei jang mir tơplih tenh păng khul hơp tak xăh hơnơ̆ng pơm jang kiơ̆ kơ tơdrong pơkăl tĕch tơlĕch; drơ̆ng kiơ̆ tơplih vă kơchăng atŭm hăm anih jang mŭk drăm vă vang glơng, hơtŏk tơmam ka phê kơ tơring tŏk kơjung hloh, hơtŏk anih dơ̆ng kơ teh đak Việt Nam găh ka phê. Noh jing minh lơ̆m dôm trong jang hơmet đunh khei năr. ‘Nâu jing gơnơm tơdrong kơ ‘nôh đơ̆ng jơnŭm pơgơ̆r tơring, dôm anih jang hlôi tơgŭm, hơnơ̆ng yak hadoi tơgŭm nhôn păng kon pơlei jang mir hơtŏk tơ iung kơjăp xơđơ̆ng păng jơk ‘lơ̆ng”.

Tây Nguyên tŏk bŏk yak ăh pơyan pĕ ka phê ‘nao hăm kơjă ka phê tŏk  5 rơbâu hlj 1 kĭ pơtêng hăm khei năr âu xơnăm xơ̆, đei yua hloh 41 rơbâu hlj 1 kĭ. ‘Nâu jing tơdrong hơlêm jơhngơ̆m đon hăm bơngai jang, bơngai tĕch răt ka phê vei xơđơ̆ng tơdrong jang po. Dôm tơdrong rơhiŭng rơhiăng găh tơdrong axong ka phê lơ̆m kơpal teh ăn ƀôh, kơjă âu đei vei xơđơ̆ng dăh mă gô pơtoi tŏk kăp hloh. Păng thoi noh, hăm kơsô̆ pơkăp pơhlom 1,64 trĭu tâ̆n, bơngai pơtăm ka phê Tây Nguyên pơyan âu đei iŏk yua lơ hloh pơyan adrol ki 8 rơbâu 200 tih hlj. Pơkăp jang đei jơnei hăm dôm tơdrong tơnap tap, ka phê Tây Nguyên tŏk bŏk oei hơtŏk kơjă kăp gĭt kơ po.

Lan chih păng pơre nơ̆r