VOV4.Bahnar  -  Plei Rbai – plei bơ ngai Jarai tơ\ xăh Ia Piar, apu\ng Phú Thiện, dêh char Gia Lai j^ plei đei đon pơ nam ho\k lơ\m tơ ring kon kông. Tơ\ plei âu hlôi đei kơ hre\ng ‘nu bơ ngai ho\k Thak si, Đăi ho\k păng Cao đẳng. Đơ\ng no\h đe sư jing kăn [o#, bơ ngai jang ăn te\h đak bơ\ jang găh lơ tơ drong, vang tơ gop jơ hngâm pơ jing tơ ring Tây Nguyên roi đunh roi pơ dro\ng ‘lơ\ng ro\. Plei Rbai jing tơ drong hơ iă kơ kon pơ lei Jarai pơ ma adro# păng dôm hơ dre\ch kon kông tơ\ Tây Nguyên pơ ma atu\m. Dôm năr âu, pơ yan phang ‘nao hlôi truh tơ\ jâp u\nh hnam bơ ngai Jarai pơ nam ho\k “chư {ok Hô”.

Pơle\i Rbai, tơring Ia Piar, apu\ng Phú Thiện, dêh char Gia Lai jing pơle\i cho\h jang sa hăm 300 unh hnam, găh lơ ‘no\h bơngai Jarai. Jơ ‘năr pơyan puih mak tơ\ au ‘lơ\ng hơ iă hăm dôm hơve\n cho\n na [a đak jing ‘lơ\ng [l^k [la\k, sem klang kok păr băh mơ liơk. Dơ\ng tơ\ au, chă lăng nhen le\ tơring hơve\n găh tu, lăp pha ‘no\h dôm pơbu\ng hnam pơtăm pơm hăm ‘long r^h rôm kơ jung hlo\h kơ\l, pơm tơbăt hơdăh tơdrong joăt joe pơm hnam kơ kon pơle\i bơngai Jarai tơ\ Tây Nguyên.

{ok Nay Tra, m^nh ‘nu [ok thây sơnăm đ^ kră, ‘no\h on hơ ‘lơ\p kơ pơle\i Rbai tơbăt, hơdrol te\h dak rơnge\i, kon pơle\i lơ\m pơle\i Rbai au tôch dơnu\h. Kơ yuơ ‘me\h vă yak hlo\h pơngot rơve\t dơnu\h hin, đơ\ng dôm sơnăm đơ\ng ro\ng te\h đak rơnge\i, m^nh [ar ‘nu bơngai lơ\m pơle\i hlôi hơdrin ho\k chư, mă tơ\ au, kon pơle\i joăt chă kraop khan “Chư {ok Hô”, chư hlôi hơnhăk ba ph^ tơto\ dơno\ ‘lơ\ng ăn kon pơle\i. Dôm tơdrong hơdrin ‘măng mă blu\ng hlôi tơgu\m ăn pơle\i Rbai đe\i dôm bơngai ho\k jru\, ho\k đang kao đăng, trung kâp mă blu\ng đơ\ng no\h v^h bơ\ jang kang [o# tơ\ tơring. Dôm tơdrong hưch hanh ho\k pơ hrăm ‘no\h hlôi đe\i lang să tơ\ rim u\nh hnam, rim kơtum kơto\ng. Lơ u\nh hnam lơ\m pơle\i, mă đơ\ng er^h sa tơnap tap, mă le\i oe\i rong ‘me 3-4 ‘nu kon ho\k pơ hrăm đăi ho\k. Nhen [ok Nay Tra đe\i 3 ‘nu kon ‘no\h 2 ‘nu hlôi le\ch ‘măng khoă đăi ho\k păng bơ\ jang bơih, kon hơdruch je\i to\k bo\k vă je# le\ch ‘măng khoă đăi ho\k. {ok Nay Tra chơt hơ iă pơma: “Pơđ^ lơ\m pơle\i jei nhen kơ d^h ^nh mơ\n, sơng sơnăm ‘nao 2015, kôn mon kon sau v^h đơ\ng ho\k pơdơ\h lêh ‘no\h rim me\ [a\ pơ pro\ hơdrol dôm tơdrong vă sơng sơnăm ‘nao chơt hơ iă hăm kôn mon kon sau v^h tơ\ hnam păng hơlêm đe hăp hơdrin ho\k pơ hrăm mă gơ\h hơge\i tru\h tơ\p tru\h troch. &nh [o#h, đ^ đăng bơngai lơ\m pơle\i pơma hơdro#, lơ\m te\h đak Việt Nam pơma atu\m je\i tưoche\ng tru\h ho\k pơ hrăm kơ kôn mon kon sau, hơdrinve\i lăng năng tông, pơ tru\t kôn mon kon hơ ‘lơ\p hơdrion ho\k pơ hrăm vă ning nai kai ning mônh đe\i tơdrong jang sơđơ\ng jing dôm bơngai đe\i io\k yua ăn tơpôl”.

Đơ\ng ro\ng dôm j^t sơnăm hơdrin, đơ\ng pơle\i joăt cho\h jang sa, pơle\i Rơbai hlôi pơ jing đe\i lơ kon hơ ‘lơ\p Jarai gơ\h hơge\i, lơ kang [o# ăn dêh char Gia Lai adoi nhen lơ tơring lơ\m Tây Nguyên gơnang jơhngơ\m đon hơdrin ho\k pơ hrăm. Kiơ\ ch^h jo# tim mă tôm, tru\h dang e\i, lơ\m pơle\i đe\i 210 ‘nu hlôi păng to\k bo\k bơ\ jang kang [o# đơ\ng lơ\m tơring năm tơ\ kơpal, dang 300 ‘nu ho\k đang Thạc sih, Đăi ho\k, Kao đăng păng Trung kâp. Kơ mơj^t ‘nu o\h to\k bo\k jing sinh viên rim hnam trương Đăi ho\k lơ\m te\h đak. ‘Ngoăih Siu Hương hre\i au to\k bo\k jing Bơngai tang măt Kuo#k ho#i, lơ\m pơle\i Rbai oe\i đe\i bơngai anai đe\i lơ bơngai băt tru\h nhen [ok Nay Suin – Kơ ie\ng Kơdră che\p pơgơ\r Hnam trương Chính trị dêh char Gia Lai; [ok Rmah Xôn – Kơ ie\ng Kơdră che\p pơgơ\r Dơno\ an^h ve\i lăng hnam trương pơtho pơ hrăm apu\ng Phú Thiện ... Pơle\i Rbai je\i đe\i bơngai hlôi ho\k đang Thak sih ‘no\h mo\ Rô Hrim, kon hơ ‘lơ\p [ok Ksor Muaih – m^nh ‘nu [ok thây pơtho hlôi pơdơ\h jang sơnăm ‘lo\ kră.

Lơ\m pơbu\ng hnam ph^ tơto\ dơno\ ‘lơ\ng, [ơ\t tơdrô ge et chơt hơ iă sơng puih mak tru\h, lăng klo akăn yă Siu H’Ngôn, oe\i lơ\m pơle\i Rbai tơpă chơt hơ iă ‘nă hal. Pơbu\ng hnam yă Siu H’Ngôn je\i le\i lăi hăm rim pơbu\ng hnam anai, mă le\i đe\i ‘lơ\ng tôch g^t kăl hăm rim hla bơar sa pri kơ 4 ‘nu kon hơ ‘lơ\p. 3 ‘nu kon hơ ‘lơ\p hlôi le\ch ‘măng khoă đăi ho\k păng đ^ năm bơ\ jang bơih. Kon hơdruch je\i to\k bo\k ho\k pơ hrăm jang pơgang kơ Hnam trương Đăi ho\k Tây Nguyên. Yă H’Ngôn chhôk hlo\h ‘no\h kon dro\ kăn mă [ar anăn sư Siu Hương – dang e\i ‘no\h Kơdră tang măt Kuo#k ho#i jăl 13, kang [o# Dơno\ an^h bơ\ jang Khôi luơ\t kơ dêh char Gia Lai\. Têt ‘no\h jơ ‘năr kăl hlo\h vă pơ đ^ u\nh hnam yă Siu H’Ngôn đe\i tơ [ơ\p d^h băl. Yă H’Ngôn tơbăt hơdăh jơhngơ\m đon po chơt hơ iă: “Tru\h dang e\i đe kon hơ ‘lơ\p hlôi đe\i tơdrong jang ‘no\h chơt hơ iă dêh. Sơnăm ‘nao tru\h,đ^ đăng kôn mon kon hơ ‘lơ\p bro\k v^h tơ\ hnam tôm ‘no\h me\ [a\ je\i chơt hơ iă dêh kơ yuơ u\nh hnam đe\i tơ [ơ\p pơgau chă pơa dơnu\h d^h băl đe\i tôm kon hơ ‘lơ\p, kon sau. nh chơt hơ iă kơ yuơ đe\i drơ\ng jing u\nh hnam pơnam ho\k pơ hrăm lơ\m pơle\i, kơ yuơ kôn mon kon hơ ‘lơ\p hơdrin ho\k pơ hrăm ‘lơ\ng hơ iă. Sơnăm ‘nao hơpơi ‘me\h vă kôn mon kon sau ling lang grăng akau, ho\k hơge\i”.

Hăm mo\ Siu Hương (rơne\h sơnăm 1983) ‘no\h Bơngai tang măt Kuo#k ho#i sơnăm ‘lơ\p hlo\h lơ\m dêh char Gia Lai, Kang [o# Dơno\ an^h bơ\ jang Khôi luơ\t kơ dêh char Gia Lai, dôm tơdrong bơ\ jang au to ling lang jang ‘lơ\ng păng kơ jăp, mă le\i bro\k v^h hăm pơle\i, hăm me\ [a\, mo\ v^h hơlơ\k jing m^nh ‘nu bơngai dro\ kăn Jarai dim rơnim. Sơnăm ‘nao, bro\k vih hăm pơle\i, hăm mih ma duch nă kon pơle\i Jarai, mo\ Siu Hương chơt hơ iă chă pơma: “Lăng [o#h tơnap tap ‘no\h lăp hơdro# ho\k ‘no\h mă ke\ yak hlo\h dơnu\h hin. Đe\i chư, băt chư ‘no\h bơn mă gơ\h jang sa hơge\i, tim mă chă tơche\ng tru\h tơdrong vă pơm kang [o# au to ôh, mă le\i [ơ\t măt hơyak vă hơdrin ho\k pơ hrăm, vă jang sa, yak hlo\h dơnu\h. Dang e\i bro\k v^h tơ\ pơle\i, lăng pơle\i roi năr roi tơ pl^h ‘nao, ư\h khan lăp hơdro# mu\k drăm, u\nh hơyu\h, trong nơnăm hnam pơgang mă le\i kon bơngai je\i ato\k tơ iung lơ, tơdrong hlo#h vao kơ kon pơle\i roi năr roi kơtang hlo\h [iơ\.”

Yă Vũ Thị Lý – Kơdră che\p pơgơ\r Jơnu\m pơ tru\t ho\k pơ hrăm apu\ng Phú Thiện, dêh char Gia Lai tơbăt, đơ\ng sơnăm 1985-1986, mư\h yă bơ\ jang tơ\ hnam trương jăl kơ đe\h Ia Piar (hre\i au ‘no\h hnam trương jăl kơ đe\h Nguyễn Văn Trỗi) tơring Ia Piar, yă [o#h jơhngơ\m đon pơnam hơdrin ho\k pơ hrăm kơ pơle\ỷăbai. Lơ\m mă no\h, hơdro# hnam trương jăl kơ đe\h Ia Piar hlôi đe\i tru\h 7 [ok thây kô ‘no\h bơngai kon pơle\i lơ\m pơle\i Rbai. Đơ\ng no\h tru\h dang e\i, jơhngơ\m đon hơdrin ho\k pơ hrăm kơ kon pơle\i roi năr roi ato\k kơtang: “Pơle\i Rbai, tơring Ia Piar jing pơle\i joăt joe hơdrin ho\k pơ hrăm đơ\ng sơ\ bơih. Jơhngơ\m đon hơdrin ho\k pơ hrăm ‘no\h đe\i ve\i kơ jăp. Rim sơnăm đe\i mơ j^t ‘nu mon pơlong ke\ mơ\t rim hnam trương đăi ho\k, kao đăng păng rim đe mon je\i ho\k pơ hrăm gơ\h ngăl. Rim sơnăm pơgơ\r pôk bơnê dôm u\nh hnam pơnam hơdrin ho\k pơ hrăm păng koeng hơdrin ho\k pơ hrăm ‘no\h pơle\i Rbai ‘no\h kơtang hlo\h, pơle\i đe\i lơ u\nh hnam pơnam ho\k păng lăng atu\m tơdrong au tôch kơtang. Hre\i au, kon pơle\i Phú Thiện lu nhôn tôch lui tơpă hăm jơhngơưm đon hơdrin ho\k pơ hrăm lơ\m pơle\i păng ho\k pơ hrăm kiơ\ tôch lơ đơ\ng pơle\i au.”

T^h vơ\ djơ\ ‘lơ\ng đơ\ng pơle\i Rbai, lơ bơngai hre\i au to\k bo\k bơ\ jang lơ\m lơ tơdrong jang tơ\ lơ tơring lơ\m Tay Nguyên, tơgop lơ\m tơ iung pơ jing Tây Nguyên roi năr roi pơdro\ng pran kơtang. Păng ư\h khan ho\k pơ hrăm dôm tơdrong ‘ngoăih tơpôl, kon pơle\i lơ\m pơle\i Rbai oe\i ho\k vă ve\i răk tơ [a\k mong dôm tơdrong oe\i sa jo\h ayo\ ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng sơ\, tu\k hu\t dôm tơdrong kơ\m kang kơnang gie\ng ư\h kơ ‘lơ\ng. Gơnơm đơ\ng no\h pơle\i Rbai roi năr roi ato\k tơ iung.

Apu\ng Phú Thiện pơma hơdro# păng lơ\m dêh char Gai Lai pơma atu\m, đe\i to\ se\t pơle\i đe\i lơ bơngai ho\k đang đăi ho\k, kao đăng păng bơ\ jang kang [o# lơ nhen tơ\ pơle\i Rbai. Pơle\i kơ dôm bơngai Jarai hlôi pơ jing m^nh hơyak ‘lơ\ng hơ iă găh jơhngơ\m đon hơdrin pơnam ho\k pơ hrăm lơ\m tơring kon kông. Jơhngơ\m đon pơnam hơdrin ho\k pơ hrăm ‘no\h hlôi păng to\k bo\k ve\i kơ jăp, jang kiơ\ rim jơhnơr lơ\m pơle\i. Dôm năr au, pơyan puih mak to\k bo\k chơt hơ iă ‘nă hal tơ\ rim pơbu\ng hnam kơ bơngai Jarai pơnam hơdrin ho\k “Chư {ok Hô”.

Bơngai tơblơ\ nơ\r: Amazư\t