VOV4.Bahnar -  Mă tơdrong axong ưh đei lơ mă lei đei tơbang te\ch ke\t keng, ‘meh răt dôm yơ duh đei, to\k bo\k jing tơdrong đei [ôh kơ tơdrong te\ch răt sâm Ngọc Linh, hla ‘long pơgang kăp g^t, adro# đei tơ\ dêh char Kon Tum păng Quảng Nam. Tơdrong te\ch răt sâm Ngọc Linh tơpă – yăh pơxuơ\k pơxuơ\l hlôi pơrăm truh jơhngơ\m jăn, jên hu kơ bơngai răt yua; truh kơjă, hơnăn pơkăp sâm Ngọc Linh, jing tơdrong đei [ôh đơ\ng lơ xơnăm kơ âu păng rim xơnăm noh roi tơxu\l tơxa\l hloh, tam mă băt lai yơ tôch.

        Lơ\m hơnăn kơjung kơjeng lơ bơngai [ơm răm đơ\ng sâm Ngọc Linh yăh, pơngơ\t hloh noh đei hloi hăm dôm bơngai pơtăm sâm Ngọc Linh tơ\ kông Ngọc Linh tơ\ dêh char Kon Tum. ‘Nao âu dôm j^t unh hnam kon pơlei tơ\ pơlei Xa Úa, xăh Mường Hoong, apu\ng Đăk Glei hlôi răt tro\ minh kơloăi găr hơdre\ch sâm Ngọc Linh vih pơtăm, hăm kơjă hloh 100.000 hlj minh găr. A Thim, kơdră thôn Xa Úa jing bơngai [ôh nhôm hăm găr sâm hơdre\ch âu mă lei kơyuơ khăi găr hơdre\ch vă pơtăm sâm Ngọc Linh duh ưh đei kơche\ng kiơ lơ: “Inh duh răt  5 găr thoi âu. Minh [ar unh hnam răt 40, 50 găr truh 100 găr. Minh găr noh 100.000 hlj, ưh đei hơla kơ 100.000 hlj ôh. Pơlei inh tơ\ Xa Úa dang ei kiơ\ băt noh hloh 30 unh hnam bơih chă răt”.

        Dôm ‘năr je# đ^ xơnăm jing jơ ‘năr tơring te\ch răt sâm Ngọc Linh tơ\ Kon Tum hăt hot hloh. ‘Nguaih chă tơbang te\ch lang xă lơ\m mạng tơpôl, sâm Ngọc Linh oei đei te\ch kiơ\ trong “kon pơlei kăl jên noh te\ch to\ xe\t vă pơvih lơ\m hnam”.

Kơyuơ kơso# jên bơngai răt yua athei răt minh k^ sâm Ngọc Linh noh lơ, duh jing vă “pơkăp sâm tơpă”, noh đơ\ng đunh, sâm Ngọc Linh Kon Tum đei te\ch kiơ\ [um hơdrih păng tơm oei tôm hla. Cho\ng mă  “tơpă jat jing yăh”, khei năr âu tơm sâm Ngọc Linh Kon Tum hlôi yak ăh pơyan puih, mă lơ noh oei pă [um tơ\ teh đe\ch, mưh tơm mă đei hla noh hla adoi jô dreng bơih mă lei lơ\m tơdrong te\ch răt sâm Ngọc Linh “ưh chiu pơdơh ôh” dang tơm sâm oei tôm hla jơk [l^k. {ok A Sỹ, {^ thư Anih jang Đảng xăh Măng Ri, apu\ng Tu Mơ Rông, erih lơ\m tơring pơkăp păng hlôi erih atu\m hăm tơm sâm Ngọc Linh Kon Tum dôm j^t xơnăm kơ âu tơroi: “Khei năr sâm Ngọc Linh yak ăh pơyan puih noh đơ\ng khei 10 truh khei 2. Găh tơm sâm Ngọc Linh đei lơ hla păng tih tơ\ âu ưh đei ôh. Mưh [lep sâm Ngọc Linh tơpă noh dang ei pơtih bơ\n chă hơlen pơgar xă kơ hecter noh ưh đei [ôh lơ tơm mă tơm noh hla dreng đ^ bơih, hăp nhen le\ yak ăh pơyan puih bơih”.

        Hăm tơmam sâm [um Ngọc Linh, vă bơngai răt yua băt hơdăh adro# ăh răt tơmam đơ\ng dôm Ko\ng ti, anih jang kơtă pơtăm sâm păng đei tơroi, vei kơjăp đơ\ng jơnu\m pơgơ\r tơring duh nhen anih jang kơpal kơ tơring. ‘Nguaih kơ noh, mưh tơdrong răt sâm đei tơle\ch kiơ rim tơdrong nai noh nhen le\ răt tro\ tơm vă le lăi hăm hơdre\ch sâm Ngọc Linh. Minh lơ\m kơso# noh tơm tam thất vũ diệp mă dôm xơnăm tơje# âu bơngai pơdro hlôi chă trong vă mơ\t hrau lơ\m dêh char Kon Tum. Tơdrong băt hơdăh tơpă – yăh hăm măt noh ưh ôh kơtă hăm dôm bơngai erih lơ\m tơring sâm Ngọc Linh. Yă Lương Thị Mỹ Huệ, Kơdră Ko\ng ti Hla ‘long pơgang Tây Nguyên, bơngai hlôh vao kloh kle\ch găh hla ‘long pơgang, kho\m mă kiơ\ tơdrong pơtăm ‘long pơm pơgang ‘lơ\ng tơ\ apu\ng Đăk Tô, dêh char Kon Tum ăn tơbăt: “Dang ei hăm minh [ar bơngai pơdro đe xư io\k sâm đơ\ng tơring Tu dăh mă sâm Trung Quốc tơmơ\t tơ\ dêh char Kon Tum păng dêh char Quảng Nam vă te\ch hăm kơjă kăp păng bơngai yua noh tơpă ưh kơ băt hơdăh ôh. Bơngai yua dang ei axong lơ jên vă răt minh tơpu sâm ‘lơ\ng ưh kơ tơgăl hăm kơso# jên mă đe răt đei noh tơpă jing j^ bơnôh tang ăn bơngai yua”.

        Vă băt hơdăh sâm Ngọc Linh tơpă dăh mă yăh, trong pơkăp hmă noh test saponin đei lơ\m [um. Cho\ng mă trong âu duh ưh kơ xek tơlang keh kong tơdrong tơpă – yăh kơlih saponin duh đei lơ lơ\m hơdre\ch sâm nai. Vă vei răk kơjă, hơnăn pơkăp Ngọc Linh Kon Tum păng xơnong pơyua ăn bơngai răt yua, dêh char Kon Tum to\k bo\k oei axong kơmăi kơmo\k vă pơkăp xet ng^m DNA vă băt hơdăh tơm sâm Ngọc Linh tơpă – yăh ăh xơnăm 2022.

‘Nao âu, tơ\ ‘măng hop ako\m mă 2, Ho#i đo\ng kon pơlei dêh char Kon Tum jăl 12, minh [ar bơngai tang măt păng kon pơlei tăh hla hlôi tơroi găh tơdrong mă bơngai pơdro pơga#m io\k tơm tam thất duh nhen minh [ar hơdre\ch ‘long nai đei um le lăi vă pơm yăh tơm sâm Ngọc Linh Kon Tum  te\ch lơ\m tơring hlôi pơhlu\ hơlenh hăm bơngai răt yua, pơrăm truh kơjă tơmam drăm kơ sâm Ngọc Linh Kon Tum. Tơl nơ\r apinh găh tơdrong âu, [ok Lê Ngọc Tuấn, Kơdră Anih vei lăng kon pơlei dêh char âu ăn tơbăt, hlôi pơkăl Ko\ng ang dêh char pơkăp xek tơlang tơdrong te\ch răt sâm Ngọc Linh yăh. Atu\m hăm noh, Anih vei lăng kon pơlei dêh char Kon Tum duh hơto\k dôm trong vei lăng kơjă kăp g^t păng hơnăn pơkăp sâm Ngọc Linh Kon Tum: “Anih vei lăng kon pơlei dêh char hlôi tơchơ\t răt kơmăi kơmo\k, tơmam kăl, pơgang hoă chơ\t hăm hloh 10 tih hlj vă hơlen pơkăp ADN sâm Ngọc Linh păng dôm tơm ‘long pơgang nai ‘măn ăn tơdrong pơkăp, xơkơ\t sâm Ngọc Linh tơpă păng yăh vă tơmơ\t yua đơ\ng xơnăm 2022. Hơto\k xơnong jang kơ dôm anih jang kơpal kơ teh đak, nhen Anih Choh jang xa păng Hơto\k tơring pơxe\l, Anih Ko\ng thương, Anih jang Khoa ho\k Ko\ng nge# păng xơnong jang kơ jơnu\m pơgơ\r tơring lơ\m tơdrong vei lăng tơm a hơdre\ch sâm Ngọc Linh pơtăm păng hơto\k lơ\m tơring”.

Lan chih păng pơre nơ\r