VOV4.Bahnar - Pơlo\ to# le\ch đe oei ato\k lơ tơ\ dôm dêh char Tây Nguyên. Lơ\m tơring đei hloh 6.300 ‘nu bngai pơlo\ to# le\ch đe, lơ\m noh tơ\  Kon Tum, Gia Lai păng Dak Lak hlôi đei bngai lôch yuơ [ơm pơlo\ to# le\ch đe. Pơtêng hăm khei năr âu xơnăm 2015, bngai j^ ato\k truh 15 ‘măng. lần. Atu\m hăm hơyuh to# ‘mi ưh kơ đei xơđơ\ng, tơdrong tơm noh yuơ đơ\ng đon kơche\ng kon pơlei oei pơhơi pơho\ lơ\m tơdrong tang găn j^.

Gia Lai dang ei jing dêh char đei lơ bngai [ơm pơlo\ to# le\ch đe hloh tơring Tây Nguyên hăm je# 3.800 ‘nu bngai j^,pơtoi kơ noh dêh char Dak Lak hăm 2.200 ‘nu j^. Tôm apu\ng, th^ xăh, plei tơm kơ 2 dêh char âu adoi đei bngai j^ păng đei tơring lơ\m pơlei adoi đei bngai pơlo\ to# le\ch đe. Pơmai Kpă H’Lươih, oei tơ\ pơlei Sek, xăh Dlei Yang, apu\ng Ea H’leo, dêh char Dak Lak ăn tơbăt: “ Tôm bngai lơ\m pơlei pơlo\ pơđ^, đei bngai pơlo\ 2-3 ‘măng bơih. Đei bngai noh pơlo\ mă blu\ng. Tam mă năm tơ\ hnam pơgang yuơ oei hơmet tơ\ hnam, kơlih năm tơ\ hnam pơgang duh thoi ăi đe\ch”

Yuơ bngai pơlo\ to# le\ch đe ato\k lơ, dôm hnam pơgang lơ\m tơring ưh kơ măh anih [^ch hơmet j^. Hăm hloh 540 ‘nu hơmet j^, apu\ng Đak Tô jing tơring đei bngai pơlo\ to# le\ch đe lơ hloh dêh char Kon Tum jo# đơ\ng blu\ng xơnăm truh dang ei. Lơ\m khei 7 âu ki, Anih jang y tế apu\ng io\k hơmet j^ ăn 225 ‘nu j^. {ak sih Tô Ngọc Phấn, Pho\ kơdră Anih jang y tế apu\ng Đak Tô, dêh char Kon Tum ăn tơbăt: “Tơ\ hnam pơgang pơlo\ to# le\ch đe to\k truh 60 ‘nu. Hnam pơgang đei 85 to\ giơng [^ch hơmet j^ đei Anih jang y tế kơpal pơjao. Dang ei bngai j^ noh truh 150 ‘nu pho\ to\k truh 160 ‘nu. Giơng [^ch hơmet j^ ưh kơ măh tơ\ Khoa y học Nhiệt đới noh athei ‘măn thim giơng ăn bngai j^ [^ch hơmet, dăh mă [^ch atu\m hăm bngai j^ nai nhen khoa Nội, Khoa ngoại, Khoa sản, Khoa nhi adoi đei bngai pơlo\ to# le\ch đe [^ch atu\m lơ\m noh”.

Oei tơ\ hnam pơgang tơm dêh char Dak Lak, je# 1 khei kơ âu, bngai pơlo\ to# le\ch đe [^ch hnam pơgang ato\k lơ hloh. Tơdrong mă âu hlôi pơm tơnap tap ăn tơdrong jang hơmet j^. {ak sih Nguyễn Hai, Kơdră Khoa Truyền nhiễm, kơ hnam pơgang tơm dêh char Dak Lak ăn tơbăt: “Tơnap mă blu\ng noh giơng [^ch hơmet j^. Bngai j^ [^ch hnam pơgang athei ‘nhăk ba giơng kơchơ\p vă ăn bngai j^ [^ch, mă 2 dơ\ng noh yuơ bngai j^ lơ noh bngai jang ưh kơ tom  hơlen bngai j^. Bngai j^ ato\k lơ hloh 15 ‘măng lơ\m kplăh noh bngai jang ưh kơ đei ato\k”

Tơdrong tơm pơm đei pơlo\ to# le\ch đe tơpoh kơtang tơ\ tơring Tây Nguyên, atu\m hăm hơyuh to# ‘mi ưh kơ đei xơđơ\ng, đon kơche\ng đơ\ng kon pơlei oei pơhơi pơho\ lơ\m tơdrong tang găn j^. Lơ\m dôm [lon blu\ng kơ pơyan ‘mi, Anih jang  y tế dêh char Kon Tum hlôi tơle\ch pruih pơgang, chă pơ ‘ngoaih rơgoh cham char, atu\m hăm jơnu\m pơgơ\r tơring năm truh rim unh hnam vă tơroi tơbăt găh trong tang găn j^, mă kăl noh tơdrong pơlôch klanh. Mă lei, kiơ\ [ak sih  Nguyễn Thị Vân, Pho\ Kơdră Anih jang y tế dự phòng dêh char Kon Tum akhan, mih ma duch nă pơhơi pơho\ hlôi pơm tơnap tap tôch lơ hăm tơdrong jang tang găn păng hơmet pơlo\ to# le\ch đe: “Kon pơlei noh ưh kơ đei tơnăp. Đe xư pơhơi pơho\ kơche\ng mưh đei pơrang j^ đei kang [o# y tế bơih. Kon pơlei hơnơ\ng kơche\ng pruih pơgang noh tang găn ke\ pơlo\ to# le\ch đe mă đe xư ưh kơ băt pơlo\ to# le\ch đe âu noh kơdih ba athei tang găn hăm trong pơlôch xơme\ch, kơdih chă ako\m rơm re\k hơmet mă bot tơmam mong đak lơ\m hnam. Ăh pruih pơgang noh ba tơroi mă lei đe năm jang pơđ^, đe ưh kơ vă tơgu\m oei tơ\ hnam vă chă pơih ‘măng ăn kơba pruih pơgang lơ\m hnam. Minh [ar ‘nu noh ưh kơ drơ\ng kiơ\ axong ăn kơ ba pruih pơgang lơ\m hnam ôh”.

Duh nhen thoi ăi, tơ\ dêh char Gia Lai, kon pơlei kơche\ng, tơdrong jang tanggăn păng hơmet j^ noh tơdrong jang kơ anih jang y tế. {ok Đinh Hà Nam, Pho\ Kơdră anih jang y tế kơpal kơ dêh char âu ăn tơbăt: “Tơnap hăm nhôn noh, kon pơlei hơnơ\ng kơche\ng, xơnong jang noh kơ anih jang y tế. Tơdrong tơgu\m đơ\ng kon pơlei ưh kơ đei lơ, ưh kơ đei drơ\ng kiơ\. Khei năr âu ki, nhôn hlôi jang kơtang, nhôn chă ako\m tơroi vă mih ma duch nă kơdih chă pơlôch xơme\ch, pơlôch klanh, vă chă tang găn j^ zika păng pơlo\ to# le\ch đe. Tơ\ dêh char jang, tơ\ apu\ng jang mơ\n, lơ tơdrong jang ră mă lei đơ\ng ro\ng kơ noh, nhôn năm hơlen dơ\ng [ôh tơdrong pơ ‘ngoaih cham char ưh kơ đei kiơ tơplih ôh”

Kiơ\ đơ\ng hơlen tơdrong jang tang găn păng hơmet j^ tơ\ dôm tơring, Tiến sih  Phạm Thọ Dược, Kơdră Anih hơlen vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên xơkơ\t, mă hlôi pơ ‘ngoaich cham char, k^ pơkăp tang găn păng hơmet pơrang, mă lei tơdrong io\k jang tơ\ tơring tam mă đei tơnăp ôh, jang pơgia vă pơro\ đe\ch. Yuơ noh, tam mă pơm ăn kon pơlei hlôh vao lơ\m tơdrong tang găn păng hơmet j^. Tiến sih Phạm Thọ Dược, tơroi: “Kiơ\ đơ\ng hơlen tơ\ tơring noh [ôh hơdăh tơdrong jang hlôid dei io\k jang mă lei jur truh tơring noh tam mă tơle\ch lơ tơdrong jang hơmet j^. Duh đơ\ng tơdrong jang đơ\ng anih jang kơpal, tơdrong tore\k đơ\ng kon pơlei. Yuơ noh tơdrong hơvơn pơtho găh jơhngơ\m jăn ăn kon pơlei đei jang tơnăp vă mih ma duch nă kơdih vei vêr jơhngơ\m jăn po păng tơgu\m ăn jơnu\m pơgơ\r tơring, tơgu\m ăn anih jang gơh jang tơnăp tơdrong tang găn păng hơmet j^”

Hăm tơdrong mă âu, anih jang y tế păng jơnu\m pơgơ\r tơring dôm dêh char Tây Nguyên oei adrin ako\m ăn tơdrong jang pơ ‘ngoaih cham char, ưh kơ le# pơrang tơpoh lang xă. Mă kăl noh hơmet tơdrong hrăt hrot tơ\ dôm hnam pơgang, hơto\k hơlen, hơmet j^ tơ\ tơring vă ưh kơ đei tơdrong lôch răm yuơ đơ\ng pơlo\ to# le\ch đe pơm ăn. {ak sih Doãn Hữu Long, Kơdră Anih jang y tế kơpal kơ dêh char  Dak Lak ăn tơbăt: “Vă axong tơtom hăm tơdrong kăl hơmet pơlo\ to# le\ch đe noh Anih jang y tế kơpal duh pơgơ\r rim anih jang, mă mônh noh kiơ\ kơ bngai j^ tơ\ tơring lơ thoi yơ vă axong đơ\ng dôm anih hơmet j^ mă tro\ [lep vă dăh tơtom hơmet j^ ăn bngai pơlo\ to# le\ch đe. Mưh anih jang ưh kơ măh giơng [^ch hơmet j^ noh tơroi hăm anih jang y  tế tơ\ kơpal chă hơlen dôm anih jang y tế tơ\ tơring mă po vei lăng vă dăhtom hơmet tơtenh ăn tơdrong kăl hơmet j^ jăn kơ anih jang”.

Lan chih păng rapor