http://vov4.vov.vn/Bana/chuyen-muc/to-po-dang-to-dom-do-nau-mong-dak-th-c1376-315194.aspx

{ai 3: Hiong bri, rei pơ tăm xă hlo\h hơ găt te\h hơ găt, vei lăng ưh kơ jăp, to\ phang đei hơ drom to\ phang dơ\ng

VOV4.Bahnar - Phang pơ đang hơ drom băl, phang pơ đang đơ\ng sơ năm ‘nâu truh sơ năm to, phang pơ đang krưp kre\nh lơ\m pơ yan phang, to\ phang pơ đang tôch dêh to\k bo\k pơ yan ‘mi ‘no\h j^ dôm tơ drong hlôi păng to\k bo\k đei tơ\ Tây Nguyên lơ\m dôm sơ năm âu ki. Te\h jing phui phang ‘no\h j^ nơ\r khan hơ drol ro\ năng gô đei tơ\ Tây Nguyên ning mônh kơnh tơ dăh ưh đei trong hơ met pơ ‘lơ\ng. Yoa kiơ mă to\ phang pơ đang tơ\ Tây Nguyên đei tôch krê thoi noh, ‘moi kiơ\ [ai chih “Tây Nguyên tơ jră hăm to\ phang pơ đang: Trong jang yơ ăn 2 triu ha ‘long pơ tăm”, Công Bắc, bơ ngai chih tơ drong kơ tơ\ng ang ăn Radio nơ\r pơ ma VN tơ\ Tây Nguyên tơ blăng găh tơ drong “Hiong bri, rei pơ tăm xă hlo\h te\h đei che\ng hơ găt, vei lăng ưh kơ jăp, to\ phang đei hơ drom to\ phang dơ\ng”.

Lơ sơ năm âu ki, dôm bơ ngai jang khoa ho\k hơ nơ\ng pơ ma truh tơ drong hiong bri hơ dai hăm to\ ‘mi kial tơ plih, pơm hơ to\k tơ drong hiong răm yoa đơ\ng to\ phang tơ\ Tây Nguyên. Kiơ\ kơ so# chih jo# đơ\ng An^h dăr hơ len păng che\ng hơ met te\h bri ‘long, đơ\ng 1992-2015 tơ ring Tây Nguyên hiong 1 triu ha bri. Hơ dro# đơ\ng 2010-2015, jo# păh lăp 1 sơ năm Tây Nguyên hiong truh 92 rơ bâu ha bri.

Đơ\ng 1992-2015, Tây Nguyên hiong 1 triu ha bri

Tiến sĩ Nguyễn Huy Dũng, Pho\ Kơ dră An^h dăr hơ len păng che\ng hơ met te\h bri ‘long ăn tơ băt, hiong bri j^ tơ drong tơm pơm tơ plih to\ ‘mi kial tơ\ m^nh [ar tơ ring, to\ phang pơ đang krưp kre\nh nhen khei ‘năr âu ki tơ\ tơ ring Tây Nguyên:

“Hăm tơ ring Tây Nguyên, bơ\n [ôh, khei ‘năr âu ki yoa te\h bri jur, đei hloi ‘long bri roi to\ se\t, ‘long bri ưh ‘lơ\ng. Bơ\n gơ\h khan to\ ‘mi kial lơ\m plei te\h tơ plih ‘no\h j^ tơ drong tơ plih gô đei kiơ\ khei ‘năr dăr sơ năm, bơ\n ưh ke\ tơ jră plơ\ mă lăp chă trong arih xa, jang xa kiơ\ sư vă găn [iơ\ hiong răm đe\ch. Mă lei hăm tơ drong tơ plih tơ\ 1,2 tơ ring tơ\ Tây Nguyên ‘no\h j^ 1 lơ\m dôm tơ drong tơm yoa đơ\ng hiong bri.”

Mă tơ pă ăn [ôh, tơ drong hiong bri găh tu đak tơ\ Tây Nguyên hlôi păng to\k bo\k ko\h pơ đ^ ‘long, chong pơ đ^ săr pơm ăn lơ “kơ du\ng đak bri brăh” hiong le#, lơ “kơ du\ng đak đơ\ng kon bơ ngai pơm” ‘no\h j^ dôm dơ nâu mong đak hnam kơ măy unh điên ku\m hro\ kiơ\. Dơ nâu đak hnam kơ măy unh điên An Khê- Ka Nak, dơ nâu đak tih hlo\h tơ\ đak krong Pa kơ plăh dang ei hrơ\ [ôh te\h hloi. Dơ nâu đak Buôn Tuôr Srah, dơ nâu tih hlo\h tơ\ đak krong Sêrêpôk ku\m đei khei ‘năr đak hrơ\ ưh gơ\h ro ‘năi. Lơ dơ nâu đak păh lăp păng ie\ tơ\ tơ ring ưh kơ gơ\h pơ ro đak [ât to\k bo\k pơ yan phang.

Hiong bri jâp jang pơm ăn lơ tơ ring tơ\ Tây Nguyên hiong le# bơ\n ka hơ dang, păng tôch krê đei te\h phui phang. Đơ\ng ro\ng 35 sơ năm arih xa tơ\ Tây Nguyên, [ok Nguyễn Đại Ngọc, tơ\ xăh Ia Hrung, apu\ng Ia Grai, dêh char Gia Lai [ôh, lơ bri ‘long kơ drơ\ng, bri ‘long găh tu đak hiong đ^, to\ phang pơ đang roi đunh roi dêh:

“Bri ‘long kơ drơ\ng tang găn sar bar, bri ‘long găh tu đak bơ\n dang ei ưh pă đei bơih kơ na ưh gơ\h vei đak, ‘mi truh dang yơ đak ro yoh truh dang noh, ưh gơ\h mong vei đak. Đak ngâm lơ\m te\h ưh kơ jrăh. Dang ei lơ dơ nâu đak hrơ\ [ôh te\h hloi. Păng 3 sơ năm hơ nơ\ng tơ\ âu đei to\ phang pơ đang ngăl.”

Bri ‘long răm kơ đe ko\h phă tơ\ Tây Nguyên

{ât bri ‘long jur hre\nh, ‘no\h te\h pơ tăm ‘long kăp g^t tơ\ Tây Nguyên to\k ưh tom băt păng lơ kơ loăi ‘long pơ tăm tơ\ tơ ring đ^ xă hlo\h kơ so# hơ găt đei che\ng hơ met hơ drol bơih. Lơ\m no\h, ‘long che\h phe đei che\ng hơ met pơ tăm truh sơ năm 2020 ‘no\h dang 450.000ha mă lei truh đ^ sơ năm 2019 đ^ to\k dang 600.000ha bơih, lơ hlo\h kơ số# hơ găt truh 150.000ha. Tiu, đei asong pơ tăm truh sơ năm 2020, păng trong jang truh sơ năm 2030, lơ\m tơ ring lăp đei 17.500ha đe\ch mă lei truh dang ei te\h pơ tăm tiu đ^ to\k vă je# truh 100.000ha bơih, lơ hlo\h kơ số# hơ găt loi 82.000ha.

{ok Phan Việt Hà, Pho\ Kơ dră An^h jang khoa ho\k choh jang xa, pơ tăm ‘long Tây Nguyên ăn tơ băt, te\h rei pơ tăm to\k hre\nh pơm ăn kon pơ lei chă pơ tăm hloi dôm kơ loăi ‘long kăl đei lơ đak tơ ruih nhen che\h phe, tiu tơ\ dôm tơ ring ưh kơ đei đak jrăh jrai. Yoa thoi no\h tơ drong ưh kơ măh đak tơ ruih ‘no\h ưh jor gô đei ngơ ngei:

“Tơ drong ato\k tơ iung choh jang xa hăm hơ găt te\h rei pơ tăm tôch xă, lơ\m no\h đei lơ kơ loăi ‘long athei đei đak tơ ruih lơ lơ\m pơ yan phang, pơ tih gia nhen ‘long che\h phe ‘no\h. Tơ dăh pơ tăm tro\ kơ so# hơ găt ‘no\h tơ drong to\ phang pơ đang gô da [iơ\ [iơ\. Mă lei tơ\ âu vă rim hơ găt te\h rei pơ tăm adoi to\k hlo\h kơ so# hơ găt ngăl. Kơ na tơ drong ưh kơ măh đak tơ ruih lơ\m pơ yan phang lơ liơ mă ưh kơ đei.”

Tây Nguyên đei hlo\h 2 triu ha te\h choh jang xa, mă lei kiơ\ kơ so# chih jo# đơ\ng An^h tơm vei lăng choh jang xa păng ato\k tơ iung tơ ring tơ rang ‘no\h đak đei mong lơ\m vă je# 2.400 to\ dơ nâu lăp ke\ tơ ruih ăn dang 15% hơ găt te\h rei pơ tăm đe\ch, vă akhan lăp dang 300.000ha đe\ch gơ\h đei đak tơ ruih. Dang 1,7 triu ha oei đei dơ\ng, jing dang kơ triu unh hnam kon pơ lei jang chu\n mir hơ nơ\ng tơ jră hăm tơ drong ưh kơ măh đak lơ\m pơ yan phang. Mă lei jo# hloi dôm hơ găt te\h đei đak, tơ drong krê đei to\ phang ku\m tôch dêh, mưh rim dơ nâu đak đei man đ^ đunh kơ âu dôm j^t sơ năm ngăl bơih, dang ei mong đak ưh kơ lơ, ưh đei jrăh jrai đak vă tơ ruih.

Hlo\h 1 triu ha bri hiong, kơ hre\ng rơ bâu ha ‘long kăp g^t chăt bluh, lơ kơloăi ‘long đei pơ tăm xă hlo\h kơ so# hơ găt

{ât to\k bo\k pơ yan phang, vă rim dơ nâu đak adoi hrơ\ ngăl. Hơ dai hăm ‘no\h, tơ drong vei lăng, io\k yoa ưh kơ ‘lơ\ng, mă loi j^ hăm dôm dơ nâu đak păh lăp păng ie\ đei pơ jao ăn apu\ng, xăh vei lăng ‘no\h tơ drong mong đak tơ ruih ăn ‘long pơ tăm roi mơ mat tat hlo\h dơ\ng. {ok Nguyễn Văn Tỉnh, Kơ dră che\p kơ\l An^h vei lăng dơ nâu đak, pơ ma hơ dăh tơ drong tôch pơ ngơ\t găh tơ drong vei lăng dơ nâu mong đak tơ\ Tây Nguyên:

“Nhôn tôch pơ ngơ\t, dôm kơ loăi sơ lu\ng đak, dơ nâu đak mă pơ jao ăn tơ ring vei lăng, tơ\ âu j^ apu\ng, xăh ku\m nhen dôm dơ nâu đak pơ jao ăn Công ty tơm jang che\h phe păng dôm an^h jang nai mă ưh đei hlôh vao găh dơ nâu đak. Dôm dơ nâu đak âu tơ tă dơ nâu mong đak păh lăp păng ie\ ngăl, hăm dơ nâu đak, bơ nơ\ bơ\ hăm te\h, đei pơm đunh, jên jang kơ măh, ku\m nhen kơ măy kơ mo\k so ưh pă lăp bơih, kơ na dơ nâu đak ku\m ưh pă ‘lơ\ng kiơ. Ku\m hăm ‘no\h j^ lơ sơ năm ưh đei jên vă hơ met ming pơ ‘lơ\ng. Păng dang ei, dôm an^h vei lăng đơ\ng nhôn jur hơ len akhan ưh pă lăp hăm tơ drong hơ găt ngăl.”

Hlo\h 1 triu ha bri ‘long hiong le#, kơ hre\ng rơ bâu ha ‘long kăp g^t chăt blu\h dơ\ng, tơ drong chơ chă đak pơ ro,  tơ ruih ăn tơ drong choh jang xa lơ\m pơ yan phang tơ\ Tây Nguyên roi mơ mat dơ\ng. Kơ plăh ‘no\h, lơ dơ nâu mong đak tơ\ tơ ring đei năng tam ke\ mong măh mai đak. An^h choh jang xa tơ\ Tây Nguyên athei pu\ lơ tơ drong hiong răm dơ\ng yoa đơ\ng to\ phang pơ đang tơ dăh ưh đei dôm trong jang hơ met pơ ‘lơ\ng dôm tơ drong ưh kơ lăp âu.

            Công Bắc: Chih

Dơ\ng: Tơ blơ\