VOV4.Bahnar  -  Dôm xơnăm kơ âu, tơ\ rim pơlei pơla Tây Nguyên, dôm unh hnam hin dơnuh, unh hnam mă teh đak tơchơ\t tơgu\m hơnơ\ng đei io\k tơdrong tơgu\m đơ\ng jơnu\m pơgơ\r tơring, đơ\ng dôm anih jang ‘mêm bơnat, đơ\ng tơpôl. Đơ\ng kxa#p hla bar mong jên, hdre\ch ‘long pơtăm kon yo\ng ‘nao truh tơ\ hnam ‘mêm kơ eng, hlôi tơgu\m ăn lơ unh hnam pơm jang hơto\k tơdrogn erih. Jơ ‘năr âu, Tết hlôi vih truh rim hnam, rim pơlei pơla kueng [ôt. Atu\m hăm tơdrong chơt hơ iă noh, ja#p pơlei pơla tơ\ Gia Lai, bngai Bahnar bơ\n adoi hăt hot xơng puih mak lơ\m tơdrong tơguăt tơguăl, tơgu\m đơ\ng kon pơlei păng tơdrong tơgu\m đơ\ng jơnu\m pơgơ\r tơring.

Tơ oei [ơ\t tơ drô ge đ^ pơ đ^h đunh kơ âu 2 khei vă sơng Têt, yă  Ayet (rơ ne\h sơ năm 1948, tơ\ plei tuơ\h Ktu, xăh Glar) tơ roi thoi âu, Têt ‘nâu ‘no\h j^ Têt chơt hơ iă hlo\h kơ yă jo# đơ\ng 13 sơ năm âu ki. Jo# đơ\ng [ơ\t klo yă lôch, 1 ‘nu yă Ayet bơ ngơ\t kơ chă klo, chă hơ kăn ăn kơ 4 ‘nu kon. Mă lei pu\ trăp t^h hlo\h đơ\ng yă ‘no\h j^ kon dro\ kăn hơ druch đei xem brem đơ\ng oei nge. Chu\n mir to\ xe\t, ư\h kơ măh rong kon, rim năr, yă Ayet oei hơ nơ\ng năm chă mok che\h phe, đang kơ ‘no\h dônh ^ch rơ mo vă chă jên sa kiơ\ kơ năr. Tơ drong dơ nu\h hin, tơ drong mơ mat pơ dui đunh ling lang, hnam oei roi ‘năr roi hiăh hiok. Sơ năm 2014 âu ki, u\nh hnam yă hlôi đei An^h mong jên găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang Việt Nam  tơ gu\m 50 triệu hlak jên vă man hnam ‘nao. Dang ei, tơ oei lơ\m hnam xă 32 mét vuông, đei man kơ jăp ‘lơ\ng, yă Ayet oei tam mă đei hơi [rơ\k kơ jơ hngơ\m. Têt âu, me\ kon yă  Ayet pơ đ^h tơ drô ge, răt 2 to\ ie\r păng thim hloi têt. Yă Ayet pơ ma: “Sơ\, hnam nhôn hiăh hiok. &nh rong ‘me kon hơ ‘lơ\p j^ jăn mơmat tat dêh. Dang e\i đe\i te\h đak tơgu\m ăn hnam oe\i, ba hiôk dêh bơnê kơ Te\h đak”.”

Ku\m atu\m tơ drong chơt hơ iă kơ hnam ‘nao tơ\ plei tuơ\h Ktu oei đei u\nh hnam Hoàng MLơ\ng (rơ ne\h sơ năm 1971). Chơt hơ iă yua kơ đei hnam ‘nao sơng Têt, sơ năm ‘nâu hơ kăn Hoàng MLơ\ng pơ đ^h tơ drô ge, vă ‘măn thim lơ phe tơ yông, lơ ie\r păng pơm lơ [e\ng keo va\ kơ đe kon đei 1 năr têt hiôk chơt hlo\h kơ rim sơ năm. Hoàng Mlơ\ng tơ roi, hnam so kơ u\nh hnam ‘nho\ng pơm tă kơ hăm kem ngăl, kơ ‘năr to\ hơ hơ\ng, gơ măng đei kial tơ hlu jăng ‘no\h tôch kơ hơ hrơ\ng hreng. Đunh kơ âu 2,3 sơ năm, lơ\m ‘măng kial hơ bu\t, pơ đ^ 1 păh tơ năr đei kial tơ păr. Hnam 6 ‘nu kon, lăp hơ dro# bơ ngơ\t ăn song sa đ^ mơ mat, bơ ngơ\t tơ drong ho\k roi thim mơ mat hlo\h dơ\ng. Hnam mă đơ\ng hiăh hiok, klo kăn Hoàng MLơ\ng ku\m ư\h kơ ke\ chă hơ met ming. Dang ei, đei sơng Têt lơ\m hnam kơ jăp ‘lơ\ng, Hoàng MLơ\ng akhan “ đ^ oei sa sơ đơ\ng bơ\ih, gô bơ\ jang đei io\k  yua”. Đơ\ng ro\ng kơ Têt âu, ‘nho\ng tơ che\ng vă pơ tăm thim tiu, rong thim 3 to\ nhu\ng yo\ng. Hoàng MLơ\ng lui nge\h akhan, dôm năr Têt đơ\ng ro\ng kơ u\nh hnam gô ph^ măh hlo\h dơ\ng. ‘Nho\ng Hoàng MLơ\ng pơ ma: “Tơdrong er^h sa kơ u\nh hnam nhôn sơ\ tôch mơmat tat. Dang e\i dă [iơ\ bơih. Sơnăm au u\nh hnam sa têt chơt hơ iă hlo\h, đe\i tơdrô ge păng đe\i ie\rt hloi.”

Ku\m hăm dôm u\nh hnam dơ nu\h hin, dôm bơ ngai đei ko\ng hăm kach mang mă lei đei tơ drong ar^h sa mơ mat tat tơ\ xăh Glar ku\m đei tơ gu\m hnam sơng têt. Sơng tơ moi lơ\m hnam ‘nao kơ jăp ‘lơ\ng, [ok Nglik (rơ ne\h sơ năm 1935, bơ ngai plei Du\r) păng hơ kăn sư ‘no\h j^ yă Klel pă đei kơ ke\ gơ\t đak măt. Dôm kơ to\h đak măt hiôk hian, chơt hơ iă yua kơ đơ\ng dang ei yă [ok ư\h pă hli kơ tơ ngie\t găng tơ\ gơ măng hơ tuch sơ năm, ku\m pă đei hli kơ to\ pơ chrang đơ\ng pơ yan to\ Tây Nguyên [ơ\t athei ar^h lơ\m hnam kang kưt mă mư\h tơ\ pơ yan ‘mi, 2 ‘nu kră pă ke\ dơ\ng [ơ\t yơ, tơ oei [ơ\t yơ ku\m ư\h pa\ đei hơ yu\ih. Gơ nang đơ\ng trong jang tơ gu\m ‘mêm mơ mat ăn kơ bơ ngai đei ko\ng hăm kach mang, u\nh hnam [ok . Nglik đei tơ gu\m man ‘nao 1 pôm hnam 28 mét vuông, đei lăm tep păng 1 lăm tơ moi ngôi. 80 sơ năm, hnam ‘nao âu ‘no\h j^ tơ drong pơ chhơp sơ năm kră hlo\h kơ bre klo kăn [ok kră. {ok Nglik pơ ma: “Te\h đak tơgu\m ăn hnam, ^nh tôch kơ chhôk. Dang e\i ^nh đe\i hơn^h oe\i sa, so\ng sa sơđơ\ng bơih. Têt au ba chhôk hơ iă dêh, pă đe\i tơtăm yă kiơ bơih. Ke\ch mang hăm Kơdră te\h đak tôch hơge\i ve\i lăng bơ\n. Lơ ‘măng kang [o# năm tơ\ hnam, lăng [o#h hnam hiăh hiok, kơna tơgu\m pơm ăn hnam.”

Lơ\m tơ drong chơt hơ iă kơ năr pơ yan phang ‘nao, hăm dôm u\nh hnam sơng pơ yan phang lơ\m hnam ‘nao nhen [ok Nglik, ‘nho\ng Hoàng MLơng, dăh mă yă Ayet tơ\ xăh Glar sơ năm ‘nâu ư\h khan lăp đei [ơ\r hiơ hie\k păng oei đei hloi dôm kơ to\h đak măt [rơ\k kơ jơ hngơ\m, chhôk hăl. Tơ drong chơt hơ iă, hiôk hian ‘no\h j^ tơ [o#h hơ dăh hlo\h tơ drong bơ ngơ\t tru\h đơ\ng khu\l kơ dră tơ ring lơ\m tơ drong bơ ngơ\t vei lăng tơ drong ar^h sa ăn kơ kon pơ lei, mă loi ‘no\h lơ\m năr Têt Nguyên đán. ‘Nho\ng Sing, Pho\ kơ dră an^h jang vei lăng kon pơ lei xăh Glar pơ ma: “Vă hơ met ăn ‘lơ\ng ăn kơ kon pơ lei lơ\m xăh sơng Têt Nguyên Đán Ất Mùi sơ năm 2015, an^h jang vei lăng kon pơ lei xăh hlôi pơ gơ\r năm dăr hơ len, băt hơ dăh tơ drong dôm u\nh hnam dơ nu\h hin, u\nh hnam mă te\h đak tơ gu\m, bơ ngai đei ko\ng đei hơ mơt kơ pơ ngot tơ je# [a vă je# hoăt vă jang tơ gu\m ăn kơ dră đảng xăh io\k 1 puăt kon jên tơ tom do\ng tơ gu\m pơ ngot. Mă loi ‘no\h, pơ gơ\r năm ngôi păng asong tơ mam ăn kơ rim u\nh hnam te\h đak tơ gu\m, bơ ngai đei ko\ng, u\nh hnam dơ nu\h hin vă kơ rim u\nh hnam sơ đơ\ng sơng sa Têt.”

Mă đơ\ng oei mơ mat tat, mă lei kon pơ lei Bahnar tơ\ xăh Glar lui nge\h akhan, hăm tơ drong pơ nam kơ jang sa đơ\ng kơ d^h, hăm tơ drong bơ ngơ\t tru\h tơ tom đơ\ng Đảng, te\k đak păng rim kơ dră che\p kơ\l tơ ring, pơ yan phang ‘nao sơ năm 2015, tơ drong ph^ tơ no\ păng hiôk hian rơ nu\k rơ noa gô tru\h hăm rim u\nh hnam tơ pă. 

Bơngai ch^h: Nguyễn Thảo

Bơngai tơblơ\ nơ\r: Thuem